Skip to main content

Full text of "Monumenta Germaniae historica. Legum sectio 4: Constitutiones et acta publica imperatorum et regum"

See other formats


ct^ 



S2,. 



r, 



:m(>nvmenta 

(;i:k>ianiae 

IIISTOHICA 



LNDE AB ANNO CHHISTI QVINGENTESIMO 

VSQVE AD ANNVM MILLESIMVM 

ET QVINGENTESIMVM 



EDIDIT 



S()( lI/rAS ArKRlENDIS FONTIBVS 

Hi:i:\M (.LK.MAXICAHVM MEDIl .VEVI. 



LEGVM SEGTIO IV. 

CONSTII VTIOXES ET ACT \ r\ I5LICA LMPEHATOHVM ET HEGVM. 

TOMVS IL 



HANNOVERAE 

IMPENSIS BIBLIOPOLII HAIINIANI. 

MDCCOXCVI. 



CONSriTVriONES 

E T 

ACTA PVBLICA 

IMPERATOimi ET IIEGVM. 



TOMYS 11. 

INDE AB A. MCXCVIIl. VSQVE AD A. MCCLXXII. 



EDIDIT 



LVDEWICVS WEILAND. 



HANNOYERAE 

IMPENSIS BIBLIOPOLII HAHNIANI. 

MDCCCXCYI. 



b 




//.^^1 



/^ 



Olli 



DD 

3 
MSLLfLf 



Ex officina aoJae Vimariensis typographica. 




J.n prooemh tomi prioris Ludeivicus Weiland h. m. ronfisHS rsf, forr ut 
il^semet tomum rdterum ad finem perduceret. Quod ei noii rordifjit. Vir rnim 
lahori operoso studiosissime deditus, cum iam quinquayinta tres plafjuJas tijpis 
imprimendas dedisset, praematura morte nobis suhreptus est Notiis Fehruanis 
a. 1895. Quoniam quae supererant ipsius manu ita confecta inveniehantur, id statim 
prelo dari possent, nohis, cum liuius operis ad finrm perducendi negotium sus- 
ciperemus, pauca admodum adiungenda erant. Itaque nos textum nimerorum 
427. 438. 439. 440, usi opera viri ch OswaJdi HoJdrr-Ef/grr, qui Vindohonae 
codicem Hermanni abhrdis AJtahensis denuo contuJerat diJigentissime, in meliorem 
formam redegimus; numerorum 429 — 437. 443. 445. 463, quos iam editor huic 
voJumini inserendos drstinavrrat , textum constituimus , prarfationes adircimus; 
numerum 395 a serius puhJici iuris factum suppJemento adiunximus. Atque 
praefationem numeri 428, cui una cum ceteris scriptis ad Confoederationem pacis 
Bhrnanam sprctamtihus Ludrwicus WeiJand oprram navavit extrrmis vitae diehus, 
indr a p)ug. 580 Jin. 21 nostro Marte e scJirdis composuimus, cum iJJi scrihenti 
vrrha 'in foedus intravissenV stiJus crcidisset. 



\i rnooKMiuM. 

Ordhies ntnnnitionls. (iuom iii Jior rohdiiiiic pnhlifuro^ rs.sr Tom. I pafi.XXl 
(uhiotatMM rst, roarti ropin iiKifrriiir. <ii(iir iii prniiiiffi^ codicibus adhuc neque 
rollatis mqiir iiiajHrtis hir illir dispersa rsf . iii apjiriidiccs fomorum sequentium 
rtiecimus. 

Tomniii tntium. Constitufioucs cf Arfa Uudoffi, Adolfi, Alherfi, Henrici VII. 
hide ah aniio l.:^7:i iistjur ad aniiuiu 7.'>/.> aiiijilr.rurum, nostrae eurae commissum, 
proximo aiiiio tios tijpoifrapho tradituros esse sj^cramus. 

Laitoris inri fautor lirnrrolentissimus e.rstitit vir cl. Paulus Seheffer -Boichorst, 
drfmirto amiro prne rrteris rarux. ruius saiiarissimo consilio ])ermnlta eaque gravia 
me drl^eir qrato animo profiteor. Prarfrrra riro d. Acmilio Schaiis, qui in plagulis 
rorriorthli.-i a.^isidur mr adiurit. nrafias rcfcro quam maximas. 

Daham Gottingac dir l(f. m. lunii a. l^^OO. 

lACOBUS SCHWALM. 



IIOC TOMO CONTJXK^; ruu: 



Praefatio 



pai?. 
V 



Pliilipi)! rogis Consliliilioiics, i 

1. Pactum cum Thilippo JI. icgc Franciac. I T.IS. lun. 2U. (P.*2(I2.) . 

2. Epistola ad Innoccntium III. ( I H>S. post Sept. 8.) (P. 201.) . . . 

3. Declaratio principum in favorcm Philippi rcgis. (IIU9.) Mai. 28. 

(P. 201.) 

4. 5. Legatio ad pontificem. (1199. lun.) 1 

4. Epistola rcgis. (P. deest.) 

5, Oratio nuntiorum regis coram papa. (P. decst.) 

6. Declaratio principum contra legatum pontificis. (c. 1202. lan.) (I*. dcest.) 

7. Pactum cum ecclesia Trevirensi. 1202. Oct. II. (P. deest.) . . . 

8. 9. Tractatus cum Innoccntio III. (1203. Mai.) S 

8. Promissa regis. (P. 208.) 

9. Epistola regis. (P. deest.) 

10. Scriptum excusatorium ad pontificem. (120(3. lun.) (P. 210.) . . . 

luramentum cpiscopi Bambergcnsis papae praestitum. I20(i. . . 

11. Pactum cum Coloniensibus. (1207. lan.) (P. 209.) 

12. Pactum nuptiale cum duce Brabantiae. 1207. Peb. 9. (P. deest.) 

13. Edictum de collecta solvenda pro Terra Sancta. 1207. Sept. II. 

(P-213.) 

14. Legatio Romana. (1208. Pebr.) (P. 213.) 

15. Conventio cum Senensibus. 1208. Mai. 23. (P. deest.) 



19 



10 



s 


H» 

H» not. 2. 
I 1 
15 

10 
17 
IS 



Ottonis IV. Constitutiones. 

16. luramentum prius Innocentio III. praestitum. (1 198. lun. lul.) (P. deest.) 

17. Privilegium ecclesiae Coloniensi datum. (1198. lul.) (P. deest.) . . 
18 — 22. Electio ct coronatio Aquisgranensis. (1198. post lul. 12.) 

18. Epistola Ottonis regis ad pontificem. (P. 203.) .... 

19. Epistola electorum Ottonis ad pontificem. (P. 204.) . . 

20. Epistola Adolfi archiepiscopi Coloniensis. (P. deest.) . . 

21. Epistola Balduini comitis Flandriae. (P. deest.) . . . 

22. Epistola Alberti comitis de Dachsburg. (P. 206.) . . . 

23. luramentum posterius papae praestitum. 1201. lun. 8. (P. 205. 

24. Pactum cum Adolfo archiepiscopo Coloniensi. (1202. Sept.) (P. 

25. Pactum cum lohanne regi Angliae. 1202. Sept. 8. (P. 207. 

26. Conventio cum archiepiscopo Magdeburgensi. (1208. lul. in.) (P. deest.) 

27. Epistola ad pontificem. (1208. lul. cx.) (P. 215.) 



) • 
206. 



*) Id est in editione Pertziana LL. IL 

I.L. C0NSTITUTI0NE5 11. 



20 — 53 

20 
21 
23-27 
23 
24 
25 
26 
26 
27 
28 
29 
30 
32 



II 



^in I N D E X. 

2S. 29. Legatio Iralica. (1209. lan.) 33 — 35 

2S. Encyolica logia ad Ttalos. lan. 13. (P. deest.) 33 

20. Epistola ad Mediolanonses. (lan.) (P, deest.) 34 

30. iSententiae de ministorialibus. do tolonois. do bannitiono. 1200. Tan. 13. 

a*--21'>-) 35 

31. Promissio Komanao ecclesiac facta. 1209. Mart. 22. (I?. 2I().) . . 36 

32. Paotum cum A'enetis. 1209. Aug. 18. (P. deest.) 38 

33. I^egatio Eomana. (1209. Aug.) (P. 217.) 42 

34. Promissio de sacramentis observandis. 1209. Oct. 4. (P. 218.) . . 43 

35. 36. Mandata contra haereticos. 1210. Mart. 25 43—44 

35. Mandatum eontra haereticos Ferrarienses. Mart. 25. (P. deest.) 43 

36. Mandatum contra Waldenses Taurinenses. (P. deest.) .... 44 

37. Conventio eum Pisanis. 1210. lun. 3. (P. deest.) 44 

38. Contbederatio cum Eberhardo archiepiscopo Salzburgensi. 1210. lul. 3. 

(P. 218.) 47 

39. Conventio cum Theoderico marchione Misnensi. 1212. Mart, 20. (P. 218.) 48 

40. Compositio cum Ludcwico duce Bawariae. 1212. Mart 20. (P. 220.) 49 

41. Confocderatio cum Alberto marchione Brandenburgensi. 1212. (Aug.) 

(P. 220.) 50 

42. Testamentum. 121S. Mai. 18. (P. 221.) 51 

Friderici II. Constitutioties. 54—389 

43. Confirmatio regalis dignitatis Bohemiae. 1212. Sept. 26. (P. deest.) 54 

44. Foedus cum Phihppo II. regc Franciae. 1212. Nov. 19. (P. 223.) . 55 

45. Promulgatio legati genoralis et vicarii per Lombardiam, Tusciam, Ro- 

maniolam. 1213. Febr. 16. (P. deest.) 56 

46—51. Promissio Egrensis Romanae ecclesiae facta. 1213. lul. 12. 1214. 

Oct. 6 57—63 

46. 47. Privilegia regia prinium et secundum. lul. 12. (P. 224.) . . 57 

48. Privilegium regium tertium. lul. 12. (P. deest.) 59 

49. 50. Friderici II. iuramenta duo. lul. 12. (P. deest.) 61 

51. Consensus Ludewici comitis palatini. (1214.) Oct. 6. (P. deest.) 62 

52. Sententia de proventibus bonorum feodalium. 1214. Febr. 19. (P. 225.) 63 

53. Cessio terrae Nordalbingicae. 1214. (Dec.) (P. deest.) 64 

54. Investitura regni Arelatensis. 1215. lan. 8. (P. decst.) 65 

55. Constitutio procuratoris bonorum regalium. 1216. Apr. 17. (P. deest.) 66 

56. Cessio iuris spolii et regaliac. 1216. Mai. 11 — 13. (P. 226.) ... 67 

57. Sententia de non alienandis pricipatibus. 1216. Mai. 15. (P. 227.) . 70 

58. Promissio Argentinensis dc rcgno Siciliae ab impcrio separando. 1216. 

lul. 1. (P. 228.) 72 

59. Confirmatio electionis regis Boliemiae. 1216. lul. 26. (P. deest.) . . 73 

60. Constitutio familiaris regii. (1217.) Nov. 17. (P. deest.) 74 

61. Sententia de immunitate civitatum. (1218.) lul. 22. (P, 229.) ... 74 

62. Sententia contra consilia civitatum episcopalium. 1218. Sept. 13. (P. 229.) 75 

63. Sententia in favorem fori occlcsiastici. (1218.) Oct. 22. (P. deest.) . 76 

64. Sententia de tutoria potestate ducum. (1218.) Dec. 27. (P. 231.) . 77 

65. 66. Promissio Ilagenowensis Honorio III. facta, 1219. Scpt. . , . 77 — 80 

65, Privilegium regium. (P. 231.) 77 

66. luramentum regis. (P. 232.j 79 



I N D E X. IX 

\tiue. 

07. Sententia de alienatione bonorum ecclesiasticoruni. liP.t.) Sept. "ij. 

(P. 233.) su 

68. Sententia de ofHciis episfopatuuni. il21*>.i Scpt. 2.">. fP, 234.) . . hO 
09. Sententia de feodis et recejitdiihus |ti()scripti)iiiiii. I2l'.i. Dec. 31. 

iF. 23-4.) M 

7t>. Proiiiissio llagenowensis de rc^no Siciliae alt iiii|)crio scparaiido. 1220. 

Febr. 10. (1». deest.) s2 

71. Prnniulgatio logati a latore in Italia. 1220. .\pr. 17. {\'.2'A^k) . . s3 

72. ( "oiiscnsus priiicipuiii dc rccupcratioiiibus Koiiianae ecclesiae et r(!}^iio 

Siciliac. 1220. Apr. 23. il'. 3U7.) S1 

73. l^rivib-giuni iii tavorciii piiiicipuiii ccclesiasticoruiii. 122(1. Apr. 2<i. 

(P. 230.) SO 

Innovatio exemplaris Moguntini. 123 1. Nov 87 not, 2. 

71. 7r>. Scntciitia contra warandiani tclonei et monetae. (1220.) Apr. :tO. 02 -93 

71. Scriptum senteutiae. (L*. 237.) 02 

75, Litterae executoriales. (P. 238.) 02 

76. Pactum cum Venetis. 1220. Sept. 20. (P. deest.) 03 

77. 7S. Promulgatio nuntii a laterc in Tuscia. 1220. Scpt. 21. il221.) 

Febr. 1. . 07 — '.»0 

77. Edictum regis. 1220. Sept. 21. (P. deest.) 07 

78. Mandatum legati totius Italiae. (1221.) Febr. 4. (P. dcest. ) . . 00 

79. Edictum coiitra statuta ecclesiasticac libertati praeiudicantia. 1220. 

Sept. 24. (P. 238.) Hki 

80. 81. Bannitio detentorum castri Gonzagae. 1220. Scpt. ;')0. 1221. laii. 100 1(I3 
82—87. Coronatio Romana. 1220. Apr. Nov.— I)ec 103-111 

82. Litterae Roraanorum. (1220. Apr.) (P. 241.) 103 

83. Instructio legatorum pontificis. Nov. 10, (P. 242.) 104 

84. Declaratio regis de regno Siciliae. Nov. (P. deest.) .... 10'» 

85. Constitutio in basilica beati Petri. Nov. 22. (P. 243.) .... lOCt 

Bulla Gregorii X. papae. 1274. Aug. 18 106 nuf. 4. 

86. Litterae imperatoris ad universitatem Bononiensem. (P. 245.) 1 10 

Formula confirmationis Ilonorii III 110 not. 1. 

87. Declaratio imperatoris de regno Siciliae. Dec. (P. deest.) . . lio 

88. Mandatum de pacc iuranda. (1220. post Nov. 22.) (P. 302.) ... 111 

89. Promulgatio legati a latere iu Italia. 1220. Nov. 27. (P. deest.) . . III 

90. Confirmatio iuramenti Hagenowensis. 1221. lan. (P. 245.) .... li:'. 

91 — 93. Epistolae de expeditione transmarina. 1221. Febr. 10 114 — 117 

91. Epistola ad Hugolinum episcopum Ostiensem. (P. 246.) ... III 

92. Encyclica ad omnes fideles. (P. 245.) II.". 

93. Encyclica ad civitates Lombardiae et Tusciae. (P. 247. j ... 110 

94. Sententia de feudis praelatorum clipeum militarem non tenciitiuin. 

1223. Febr. 5. (P. deest.) 117 

95. Sententia contra subofficiatos et alienationes bonorum officiatorum. 

1223. Febr. 5. (P. 250.) 118 

96. Sententia contra subofficiatos. 1223. Febr. (P. deest.) 119 

Innovatio episcopo Wormatiensi data. 1238, lun 119not. 1. 

97. Constitutio comitis Romaniolae. (1223. Apr. 20— 29.) (P. deest.) . . 119 

Cliarta Alberti archiepiscopi Magdeburgensis. 1226. lul 120not. 2. 

98. Conventio cum comite Swerinensi de tradendis regibus Daniae. 1 223. 

Sept. 24. (P. deest.) 121 

II* 



X I N I) K X. 

9^>. Footlus eum Liulovioo YIII. rcgo Franoiao. r>23. Nov. (P. 253.) . 125 

100. Constirutio eontra liaorotioos Lonibardiao. 1224. Mart. (1*. 252) . 12(5 

101. Conventio praevia de liberatione regum Daniae. 1224. lul. 1. (1*. doest) 127 
101». Petitiones Ilonorii III. 1225. lul. 25. (P. deest.) G42 

102. 103. Promissio do oxpoditione in Terram Sanctam. 1225, lul. . . 129 — 131 
I<i2. Promissio por litteras patentes facta. lul. (P. 225.) .... 129 
103. Kpistola ad pontitioom. lul. 2S. (P. doest.) 131 

103\ Mandatum do curia Cromonao visitanda. 1225. lul. 30. (l*. doest.) G44 
103^. Mandatum iteratum ad Spoletinos de lioste facienda. 1220. Mart. 20. 

(P. deest.) 045 

Fragmentum mandati ad iucolas marchiae Anconitanae G45 not. 1. 

104. Promulgatio vicarii in legatione Tusciae. 1226. Mai. 20. (P. deest.) 131 

105. Episeoporum de excommunicatione Lombardorum declaratio. 1226. 

luu. 10. (P. deest.) 132 

lOG. Cassatio communiae civium Cameracensium. 1226. lun. (P. deest.) 134 

107. Encyclica de bannitione Lombardorum. 1226. lul. (12.) (P. deest.) 136 

lOS. Cassatio consulatuum civitatum provinciae. 1226. Oct. (P. 256.) . 140 

l(|i) — 114. Pacta cuni Societato Lombardiae. 1227. lan.— Mart 141 — 147 

109. Forma epistolae iraperatoris ad pontificem dandae. (lan. 5.) 

(P. deest.) 141 

110. Forma epistolae imperatoris ad Lombardos dandae. (lan. 5 ) 

(P. deest.) 142 

111. Forma epistolae Lombardorum ad imperatorem dandae. (lan. 5.) 

(P. deest.) 143 

112. Epistola imperatoris ad Honorium III. Febr. 1. (P. 258.) . . 143 

113. Epistola imperatoris ad Lombardos. Febr. 1. (P. deest.) . . 144 

114. Epistola Lombardorum ad Honorium IIL Mart. 26. (P. 259.) 145 

115. Foedus cum Ludovico IX. rege Franciae. 1227. Aug. (P. deest.) . 147 

116. Encyclica de excommunicatione sua. 1227. Dec. 6. (P. deest.) . . 148 

1 1 7. Promulgatio legati imperii per marchiam Anconitanam et terram 

Mathildis. 1228, lun. (P. deest.) 156 

IIS. Encyclica de revocandis donationibus ecclesiae factis. 1228. lun. 21. 

(P. deest.) 157 

119. Encyclica de inimicitia pontificis et de passagio, (122S. lun. ex.) 

(P. deest.) 158 

120 — 123. Coronatio Hierosolimitana. 1229. Febr. Mart 160—168 

120. Conventio cum Soldano, (Febr. 18.) (P. 260,) 160 

121. Epistola magistri domus Teutonicorum ad pontificem. (Mart, 

7-17,j (P, 263.) 161 

122. Encyclica imperatoris. Mart. 18. (P. 261.) 162 

123. Epistola magistri domus Teutonicorum ad quendam amicum. 

(post Mart. 19.) (P. 264.) 167 

124. Encyclica de hoste ab Italis facienda. 1229. Oct, 5, (P, 265.) . . 168 

125. Mandatum Cremonensibus datum de concordia cum Lombardis trac- 

tanda. 1230. Apr. (P. doest.) . 169 

126—149. Pax cum ecclesia Ilomana. 1230. lul.-Oct. . . . . . . . 170-183 

126. Scriptum de iuramento Margariti. lul. 21. (P. 270.) .... 170 

127. Scriptum imperatoris de suo iuramento. (lul. 23.) (P. 269.) . 171 

128. Scriptum imperatoris de remittenda ofFensa fautorum ecclesiae. 

(lul. 23.) (P. 269.) 171 



iN i)i:x. 

129. Scriptum imporatoris do oivitatibus Oaieta et S. Agatliao. 

(lul. T.\.) (V. -nw):) 

lliO. Scriptuni episcoporuin dc ('xconiiuunifatioin' ct altsnliitiiuit' im- 

peratoris. lul. 2:5. I*. 271.) 

i:?l. Fidoiussio promissionuin iinpcratoris jx-r iiriiicipcs. lul. 21. 

(P. 270.) 

i:{2. Fideiussio principum de restituendis Ducatu ct Marcliia. lul. 2s. 

(P. 271.) 

\',V.\. Scriptum imperutoris dc obligatis castris propfcr (laiulaiii lidc- 

iussoriam cautiouem. Au<^". (P. 272.1 

1:M. Rescriptum magistri Ilermanni super iisdem. (Aug.) (P. 272.) 
1:55. Scriptum impcratoris dc obligatis castris projitcr i)ona ccclcsiac 

rcstitucnda. Aug. (P. 272.) 

i;U). Rescriptum magistri Hermanni super iisdem. Aug. (P. 2715. ) 
i;57. Mandatum impcratoris de non imponendis talliis (ilcro Tcrrac 

Laboris. Aug. 2;{. (P. 27;}.) 

i;iS. Mandatum imperatoris de non imponcndis talliis (lcro rc!;ni. 

Aug. 24. (P. deest.) 

139. Documenta episcoporum super mandatum imperatoris. Aug. 27. 

(P. 273.) 

140. Documenta episcoporum de secundo mandato cardinalium supcr 

talliis non imponendis. Aug. 27. (P. 272.) 

141. Documenta cpiscoporum Arelatensis, Wintoniensis, Belvacensis 

de mandato cardinalium tertio. Aug. 28. (P. 273.) . . 

142. Documenta episcoporum Salzburgensis et Ratisponcnsis de codem. 

(Aug. 28.) (P. 274.) .••..•• 

143. Documenta episcoporum Regini, Mutinensis, Mantuani, Brixicui- 

sis de eodem. (Aug. 28.) (P. 274.) 

144. Scriptum principum de iurameuto super fideiussione observanda. 

Aug. 28. (P. 273.) 

145. Mandatum imperatoris de foro clericorum regni. Aug. 2S. 

(P. 274.) 

146. Epistola Gregorii IX. ad imperatorem pro filiis Thomae Cela- 

nensis et Rainaldi Aversani. Aug. 28. (P. 274.) . . . 

147. Encyclica imperatoris de sua absolutiono. (Sept.) (P. 275.) . 

148. Epistola Gregorii IX. ad rogem Francorum. (Sept. Oct.) 

(P. 275.) 

149. Epistola Gregorii IX. ad rectores Societatis Lombardiao. Oct. 10. 

(P. 276.) 

150. Sententia contra infeodationes dotis ecclesiaruni. 1230. Sept. 

(P. 277.) 

151. 152. Encyclica de curia cum civitatibus Tusciae habenda. 1231. 

Mart. 9. 10 

151. Epistola ad potestatem et consilium Senense. Mart. 9. (P. deest.j 

152. Encyclica imperatoris. Mart. 10. (P. deest.) 

153. Pactum cum soldano Tuneti. 1231. Apr. 20. (P. deest.) . . . . 

154. Concessio regni Bohemiae. 1231. lul. (P. deest.) 

155. Curia Ravennae. (1231. Nov. 1.) (P. 570.) 

156. Edictum contra communia civium et societates artificum. 1231. 

Dec.-1232. Mai. (P. 286.) 



XI 



/ .1 
7.") 

76 
7ti 



79 



ISO 

ISO 
ISI 

IS2 
IS3 
184 

185—186 

185 
186 
187 
189 
190 

191 



XII I N D E X. 

ir.T. ronsritutio contni haoroticos. 1232. Febr. 22. (P. 288.) .... 194 

ir>^. Mamlarum dehaerotioisTeutonicis persequeudis. 1232. Mart. (l'. 288.) 195 

159. Edictum contra guerras in comitatu Provinciao. 1232. Mart. (l^. 289.) 198 

Hlo. Eclictum contra alionationes comitis Provinciae impuberis. 1232. Mart. 198 

H;i— lt>9. Tractatus cum Sooietate Lombardiae. 1232. Mart. -Mai. . . 199—209 

Hil. Kosponsionos Brixionsium ad petitiones imperii. (Mart. in.) 

(P. deest.) 199 

ltJ2. Potitionos Brixionsium. (Mart. in.) (P. deest.) 200 

103. Kosponsionos ct potitionos Modiolani, Brixiae, Laudi, Yercel- 

larum. Novarae, Cumarum. (Mart. in.) (P. deest.) , . 201 

104. ]iesponsionos Placentinorum. (^Mart. in.) (P. deest.) .... 202 
165. Litterae nuntiorum Brixiensium ad potestatem. (Mart. in.) 

(P. deest.) 203 

lOG. Propositiones cardinalium. (Mart.) (P. 295.) 204 

1()7. }*rocuratorium imporatoris magistro Hermanno datum. Mai 10. 

(P. 298.) 204 

Transsumtum notarii. 1232. Mai. 13 204 not. 1. 

105. Forma compromissi inter procuratorem imperatoris et Socie- 

tatem. Mai. 13. 14. (P. 294.) 205 

109. Articuli accessorii formae compromissi additi. Mai. 13. (P. 297.) 208 
17(1. Mediatio principum inter Fridericum et Heinricum. 1232. Apr. 

(P. 290.) 210 

171. Constitutio in favorem principum. 1232. Mai. (P. 291.) .... 211 

172. Sententia de divisione haereditatis et de bonis censualibus, 1232. 

Mai. (P, 294.) 213 

173. Sententia de mercatis instituendis et transferendis. 1232. Mai. (P, deest.) 214 

174. Lmovatio foederis cum Ludovico IX. rege Franciae. 1232, Mai. 

(P. 293.) 215 

175. Mandatum de exercitu Burgundico mittendo. 1232. Nov. 15. (P. 298.) 216 
170 — 182. Arbitrium Gregorii IX. inter imperatorem et Lombardos. 1233. 

Mai. 24.— Aug. 14 217—225 

17(). Petitiones Lombardorum. Mai. 24. (P. deest.) 217 

177; Arbitrium Gregorii IX. pontificis. lun. 5. 7. (P. 299.) ... 219 

178. Interpretatio arbitrii per pontificem Lombardis facta. lun. 7, 

(P, deest.j 221 

179. Epistola imperatoris ad pontificem. lul. 12. (P. deest.) . . . 222 

180. Epistola imperatoris ad episcopum Ostiensem. lul. 12. (P, deest.) 222 

181. Katihabitio arbitrii per rectores Societatis. (P, deest.) . . . 223 

182. Ratihabitio arbitrii per imperatorem. Aug. 14. (P, deest.) , . 224 
183—185, Commissio negotii Lombardorum, 1234, Apr. — Oct 225 — 227 

1S3. Forma compromissi imperatoris prior. Apr. (P. 303.) . , . 225 

184, Forma compromissi imperatoris posterior. Sept. (P. dcest,) . 226 

185. Forma compromissi Lombardorum a papa transmissa. (Oct.) 

(P, 303,) 227 

186, Facultas componendi cum Ottone de Luneburch. 1234. Sept. (P. deest.) 227 

187. Sentcntia in favorem ecclesiarum. 1234. Nov. (P. 304.) 228 

188—192. Pactum matrimonii cum Isabella. 1234. Nov. 15.-1235. Mai. 3. 230-236 

188. Facultas imperatoris. 1234. Nov. 15. (P. 307.) 230 

189. Epistola imperatoris ad Gregorium IX, Dec. 9. (P. deest,) . 231 

190. Promissio Heinrici regis Angliae. 1235. Febr. 22. (P. 308.) . 232 



INDEX. Xlll 

p«e. 
101. Promissio iniperatoris pcr Pctruin do Vinp;i facta. Fohr 2'2. 

(IMilO.) 2:u 

l'.t'2. Iiiianientuni ducis Brabantiac ct aicliicpiscopi Colonionsis. Mai. ){. 

(P. doost. ) -i:}.'» 

!*j;i. lOncyclica de lloinrico rego et do ciiria iii partilms Foroinlii liahcnda. 

12:^5. lan. 29. (P. deest.) i;}»-. 

111 1 — 195. Tractatus do nogotio Lonibardoruni. \T.\^y. lul. 2S. .\iig. 2 1. 2:5'.»— 2l<i 

194. Littorao Cirogorii IX. ad curiani Moguntinam. lul. 2s, (P. :{|2. i 2:»9 

195. Forma comi»romissi imporatoris. Aug. 21. ( P. doost.) . . . ■T.\\\ 

196. Constitutio pacis. 12:^5. Aug. 15. (P. :{i;i.) 2H 

196^ Versio gormanica. (P. 571.) 2IS 

197 — 199. Constitutio ducatus Brunswicensis. 12:55. Aug. - Oct. :.{ I. . . 2(»:{ — 2<W; 

197. Privilogium imi)oriale. Aug. (P. 31S.) 2(i:! 

19S. Mandatum ad ministeriales Stadenses. Oct. :{1. (P. dcost.) . 2(»5 

199. Mandatum ad cives Stadenses. Oct. 31. (P. dee.st.) .... 2(15 

200. Encyclica de curia Placentiae celebranda. (1236. Mai.) (P. 320. ) . 2(1(1 

20 1. 202. Processus contra ducem Austriac. 12:{(>. lun 2(19 273 

201. Encyclica imperatoris. (P. deest.) 2(19 

202. Promissio imperatoris. lun. 27. (P. 322.) 272 

203. Sententia contra stratas coactas. 1236. lul. (P. deest.) 273 

204. Privilegium et sententia in favorem ludaeorum, 1236. lul. (P. doest.j 274 

Transsumtum Eberliardi episcopi Wormaciensis. 1260. Mart. 11. . 274 not. 1. 

Transsumtum Wilhelmi archiepiscopi Coloniensis. 1360. lan. 2. . 27 l not. 1. 

205. Sentontia do iurisdictione episcopi in banno miliari. 1237. lun. (P. docst.) 276 
206 — 20S. Expcditio contra Lombardos et curia Yeronae. 123S. Mai. 1. . 277 2S(i 

206. Epistola ad regem Ungariae. (Mart.) (P. 324.) 277 

207. Mandatum ad comitissam Yiennensem ceterosque cpiscopi Gra- 

tianopolitani liomines. Apr. 10. (P. deest.) 27s 

Litterae Berardi vicarii imperii in regno Arelatensi. 1239. 

Febr. 16 27S nut. 1. 

208. Epistola ad comitem Provinciae. (Apr. ex.) (P. 325.) . . . 279 
209—211. Edicta contra haereticos. 1238. Mai. 14. lun. 26. 1239. Febr. 22. 2S0— 2S5 

209. Mandatum ad principes et officiatos imperii. (P. 326.) . . . 2S0 

210. Edictum in regno Siciliae promulgatum. (P. 327.) 2S2 

211. Constitutio contra hacreticos. (P. 328.) 28 1 

212. Sententia de regalibus non infoodandis. 1238. Nov. (P. 329.) . . 2S5 

213. Edictum contra infidolos imporii Italicos. (1239. Fcbr.) (P. deest. ) 286 

214. Provocatio ad concilium generale. (1239. Mart.) (P. 353.) . . . 289 

215. Encyclica accusatoria contra Gregorium IX. 1239. Apr. 20. (P.deest.j 290 

216. Constitutio vicarii gencralis Romaniolae. (1239. lun.) (P. deest.) . 299 

Promulgatio vicarii per totam Ilomaniolam. (1239?) '.UU) not. 1. 

217. Constitutio legati generalis totius Italiae. 1239. lul. 25. (P. 330.) . 301 
218 — 221. Mandata ad recuperandum marchiam Anconitanam et ducatum 

Spoletinum. (1239. Aug.) 302 — 305 

218. ^landatum ad omnes Marchiae et Ducatus incolas. (P. deest.) 302 

219. Mandatum ad civitatem lesii. (P. deest.) :{0 1 

220. Mandatum ad communitatem quandam Marchiae. (P. doost ) . 30 1 

221. Mandatum ad cives civitatis vel alios quosdam Marchiae incolas. 

(P. deest.) 304 

222. Processus contra comitem Provinciae. (1239. Sept.) (P. deest.j . . 305 



XIV 1 N D E X. 

22o. rromulgatio oapitanei geiieralis Tusciac. 124i». lan. (Y*. deest.) . 306 

224. EncYclica bellica contra Gregorium IX. 1210. Marfc. 16. (P. deesfc.) . 308 

225—232. Tractatus pacis cum Gregorio IX. 1240. Apr. Mai 313—317 

225. Epistolae episcoporum. Apr. S. Mai. 2. (P. 334.) 313 

226. Epistola Ileinrici landgravii Thuringiae. Mai. II. (P. 335.) . 314 

227. Episfcola principum cfc comitum Lotharingiac. Apr. 2. (P. 335.) 315 
22S. Epistola Sifridi archiepiscopi Moguntini. Apr. 20. (P. 335.) . 315 
220. Epistohi Sibotonis episcopi Augustensis. (P. 336.) 315 

230. Epistola Ottonis ducis Brunswicensis. (P. 336.) 316 

231. Epistohi Alberti ducis Saxoniac. (P. 336.) 316 

232. Epistola marchionum Brandenburgensium. (P. 337.) .... 317 
233. 234. Edicta contra convocationem concilii. (1240. ex.) 317 — 322 

233. Encyclica imperatoris. Sepfc. 13. (P. 337.) 317 

234. Mandatum ad imperii tideles. (P. deesfc.) 321 

235. Encyclica contra Tartaros. 1241. lun. 20. (P. deesfc.) 322 

236 — 238. Epistolae ad cardinales de eligendo papa. (1242. Mart. — lul.) 326—328 

236. Episfcola prima (Mart.) (P. 339.) 326 

237. Episfcola altera. (Mai.) (P. deest.) 326 

238. Epistola terfcia. (lul.) (P. 340.) 327 

239—259. Tracfcatus pacis cum Innocentio IV. 1243. lun. 26. — 1245. 

Mai. 6 328-357 

239. Episfcola imperafcoris gratuhitoria. 1243. lun. 26. (P. 341.) . 328 

240. Propositiones Innocentii IV. (1243. Aug.) (P. 342.) . ... 329 

241. Innocentii IV. epistola ad nuntios suos. 1243. Aug. 26. (P. 342.) 330 

242. Innocentii IV. episfcola altera ad nuntios suos. 1243. Sept. 2. 

(P. 344.) 331 

243. Innocentii IV. epistola ad legafcum Lombardiae. 1243. Sepfc. 23. 

(P. 344.) 332 

244. Mandatum imperatoris de curia Veronensi visifcanda. (1244. lan.) 

(P. 340.) 332 

245. Faculfcas nuntiorum imperafcoris. 1244. Marfc. 12. (P. deesfc.) . 334 

246. Forraa satisfactionis imperatoris. (1244. Mart.) (P. 345.) . . 334 

247. Faculfcas altcranuntiorum imperatoris. 1244. Marfc. 28. (P. deest.) 337 

248. Faculfcas nuntiorum imperatoris dc iureiurando. 1244 Marfc. 28. 

(P. 344.) 338 

249. Encyclica imperatoris de pace inita et de curia Veronae habenda. 

' (1244. Apr.) (P. deest.) 338 

250. Innocenfcii IV. epistola ad landgravium Thuringiae. 1244. Apr. 30. 

(P. 346.) 340 

251. Mandatum imperafcoris dc curia Pisis habcnda. 1244. luh 7. 

(P. deest.) 340 

252. Encyclica impcrafcoris de tractatil)us pacis. (1214. Aug.) (P. 346.) 341 

253. Encyclica imperatoris minor maiorcm insinuans. (1244. Aug.) 

(P. deest.) 352 

254. Epistola imperatoris ad cardinales Portuensem efc Albanensem. 

(1244. cx.) (P. 353.) 353 

255. Episfcola patriarchae Antiocheni ad Rainerium cardinalem. (1245. 

Mart.) (P. deest.) 354 

256. Epistola imperatoris ad ponfcificem dc pacis tractatu rcnovando. 

(1245. Apr.) (P. 353.) 354 



I N 1) E X. XV 

257. pjpistola altcra patriarchac Antiochcni ad Raincriuni cardinalcm. 

(121.'). Apr.) (P. decst.) :\h') 

25S. Innocentii IV. epistola ad patriarcliam Antiochenuni. 121."». 

Apr. 30. (P. 352.) ;{.-,(•, 

259. Innocentii epistola altera ad patriaroliani Aiiti(,('li(MuiiM. 121.',. 

Mai. t). (l\ 353.) 357 

200. Innovatio constitutionis ducatus Austriae. 121.'). lini. (1*. dcest.) . ;{57 
2()1. Constitutio rogni Austriae. 1215. (lun.i (T. (lcost.) 358 

202. Encyclica contra dcpositionis senteutiaiM. 1215. lul. -8ept. (I*. dcest.) 300 

203. Encyclica de tertia, dc novis sanctionibus , de iuramcntis fidelitatis 

renovandis. (1215. Sept.) (P. 351.) 307 

201. 2()5. Epistolae de arbitrio regis Franciae. 1215. 8ept :>0'.l - 372 

201. Epistola ad incolas Franciae. 1245. Sept. 22.- (P. 355.) . . 30'.) 

205. Encyclica ad universos reges. (P. deest.) ;J7I 

200 Pronuilgatio vicarii generalis per Tusciam et ab Anielia us(jue Corne- 

tum. 1240. Febr. (P. decst.) 372 

267. Encyclica de curia Cremonae habenda. (1217. in.) (P. decst.) . . :!7 1 

268. Encyclica dc hoste facienda (1217. Mai.) (P. deest.) 375 

269. p]dictum contra clericos non celebrantes. (1247. ex.) (P. deest.) . 370 

270. Promulgatio capitanei gcneralis ducatus Stiriae. (1248. lun.) (P. 

dccst.) 378 

271. Facultas tractandi de pace cum ccclesia. (1248.) Nov. 8. (P. deest.) 379 

272. Constitutio vicarii generalis inLorabardia a Papia superius. 1248. Nov. 

(P. deest.) 379 

273. Pronuilgatio legati gcneralis in Lombardia a Lambro supcrius. 1 2 19. 

lun. (P. deest.) 381 

274. Testamentum. 1250. Dec. (P. 357.) 382 

Instrumentum notarii. 1251. lan 382 not. 1. 

Epitaphium imperatoris e codicibus Panormitanis 383 not. 5. 

Fragraentum testaraenti spurii e codice Vaticano 383 not. 5. 

Heinrici regis Constitutiones. 390—438 

275. Sententia de feodis ad officiura principum spectantibus. (1221 .) Oct. 28. 

(P. deest.) 390 

276. Sententia de feodis e camerae proventibus constitutis. 1222. Mart. 12. 

(P. 248.) 390 

277. Sententia de non distrahendis hofmarchiisepiscopatuum. 1222. Mart. 13. 

(P. 248.) 391 

278. Sententia contra invasores ecclesiae episcopalis. 1222. Mart. 13. 

(P. deest.) 391 

279. Sententia de variis casibus iuris feodalis. 1222. Mai. (P. 249.) . . 392 

280. Renovatio pacis antiquae Saxonicae. (1223. Mai.) (P. deest.) . . 394 

281. Mandatura de pace Saxonica iuranda. (1223. c. mensem lun.) (P. 

deest.) 396 

282. Sententia de iure abbatiarum. 1223. lun. 26. (P. 252.) .... 396 

283. Sententia de argento vendendo. 1224. (Mai.) (P. 302.) .... 397 

284. Pax generalis. (? 1224. lul.) (F. 207.) 398 

285. Sententia de libertate stratarum regalium. 1224. lul. 23. (P. 569.) 401 

286. Sententia de foro transponendo. 1224. lul. 23. (P. deest.) . . . 402 

LL. CONSTITUTIONES II. ^^^ 



XVI I N D E X. 

pag. 

2^7. Sententia de revindicanilis seivis in eivitates regias profectis. (1224.) 

Dec. 10. (l*. deest.) 402 

2SS. Sententia contra abnsns inris feodalis. (1225.) Febr. II. (P. dcest.) 403 

•2s9. Seutentia de vassallis exooinnumicatis. 1225. Apr. 24. (I^. 254.) . 404 

2'.»o, Foedus cum Ludovico Vlll. reue Franciac. 1220. lun. 1 I. (I\ dccst.) 405 
21H. Sententia dc bannitione civiuni Cameracensiuni. 1220. lun. II. (P. 

deest.) 400 

2'J2. 20;>. Cassatio communiae civium Camcraccnsium. 1220. Nov. cx. . 407 — 409 

202. Privilegium regium episcopo datum. Nov. (P. 257.) .... 407 

293. Mandatum ad cives. Xov. 26. (P. deest.) 409 

291. Cassatio confoederationis civitatum Rhenanarum. 1220. Nov, 27. 

(P. 257.) 409 

295. Sententia de libertate civitati irrequisito episcopo non tribuenda. 

1227. Apr. 0. (P. deest.) 410 

290. Sententia contra usurpationes officiatorum. 1229. Dec. 13. (P. deest.) 411 

297. Sententia de occupandis bonis maternis. 1230. Apr. 28. (P. 260.) . 411 * 
29S. Sententia contra successionem feminarum in officiis principalibus ct 

in feudo. 1230. Sept. 17. (P. 278.) 412 

299. Sententia contra communiones civium. 1231. lan. 20. 23. (P. 279.) 413 

300. Sententia de probatione criminis vrevel. 1231. Apr. 29. (P. 280.) . 414 

301. 302. Sententia de cambio et imaginibus denariorum. 1231. Apr. 30. 415 — 417 

301. Scriptum sententiae. (P. 281.) 415 

302. Mandatum regis ad Saxones. (P. 281.) 416 

303. Mandatum de immunitate vini ecclesiarum. 1231. Apr. 30. (P. deest.) 417 

304. Constitutio in favorem principum. 1231. Mai. 1. (P. 282.) . . . . 418 

305. Sententia de iure statuum terrae. 1231. Mai. 1. (P. 283.) . . . 420 

306. Sententia de iure muniendarum civitatum principum. 1231. Mai. 1. 

(P. 283.) 421 

307. Mandatum de baiulatione bonorum regalium. 1231. Mai. 1. (P. deest.) 421 
30S. Sententia de bonis haercticorum. 1231. lun. 2. (P. 284.) .... 422 

309. Sententia de haereditatc hominum ecclesiarum. 1231. lun. 29. (P. 284.) 422 

310. Sententia de devolutione feudorum ministerialium. 1231. lul. 17. 

(P. deest.) 423 

311. 312. Sententia contra assisias civitatum. (1231.) Dcc. 17 424 

311. Mandatum ad episcopum Leodiensem. (P. decst.) 424 

312. Mandatum ad pracpositum Aqucnsem. (P. deest.) 424 

313. Focdus cum Ludovico IX. rege Franciae. 1232, lun, 29, (P, deest.) 424 

314. Epistola ad Gregorium IX. de subsidiis mihtaribus. 1233. lan. 26. 

(P. deest.) 425 

315. Mandatum de convcrsationc bonorum imperii. 1233. Mart. 6. (P. 

deest.) 426 

316. Epistola adGregorium IX. de iuramcnto patri praestito. 1233. Apr. 10. 

(P. decst.) 426 

317. Sententia de proscriptis et cxcoramunicatis iurc fcudali carentibus. 

1234. Fcbr. 10. (P. decst.) 427 

31S. Sentcntia de treuga manuali violata. 1234. Fcbr. 10. (P. .300.) . . 428 

319. Constitutio generalis dc iudiciis et de pace tenenda. 1234. Febr. 11. 

(P. 301.) 428 

320. Sententia de iudicio in clericos. 1234. Febr. 12. (P. 302.) . . . 430 

321. Donatio immunitatis telonei. 1234. Febr. 13. (P. 571.) 430 



INDEX. XVII 

paff. 

322. f]ncyf'lica contra patroni. (I2.'M.) So|)t. 2. (P. doost.) t:U 

323. Sententia tli! terniino receptionis feudi. 1231. Oct. (>. (I*. iidl.) . . 13;; 

324. Mandatum in favoreni potestatis princi[)uni. 1234. Nov. 21. i 1'. doest.) 43 1 
325—328. Foedus cuni Lomhardis. 1234. Nov. 13. — Dec. 17 43r)— 438 

32.'>. Facultas logatorum rc^gis. Nov. \'.\. (I*. doost.) 13.'» 

32r>. Kpistola ad Socriotatem Lomhardorum. Nov. 13. (I*. 3(m;.). . i;;:. 

327. l*rotectio et conductusLond)ardis praestita. Nov. 13. (I'. deost.) i:5('> 

32S, Scriptuni foodoris. 1)(h^. 17. (1'. :•()(>.) ^'.U', 

C.()iii;i(li IV. Cuii.-^tilutioiios. 43*) — !,'>:{ 

329. Decretum electionis. (1237. Febr.) (P. 322.) 43'.) 

330. Sententia de oxcommunicatis iure feudali carontibus. r2;{7. J)ec. 

(P. 324.) .142 

331. Sententia de loco compoteiiti molendinorum. ri;5*.), Apr. (I*. doost.) 442 

332. Sententia de officiiii abbatiarum. 1240. laii. I.'). (P. 333.) .... 14:1 

333. Sentontia de iuribus (^piscoporum, 1240. Mai. (P. 333.) .... 1 i:; 

334. Sententia de iure conductus. 1240. Mai. 22. (P. deost.) .... 111 

335. 336. Mandiita contra Tartaros. (1241. Mai.) 4l4_l.j,', 

335. Praecepta bellica. (P. 339.) 44.'> 

33«. Mandatum regis. (P. 339.) 4 l.'> 

337. Mandatum do hoste facienda. 1241, Sept. 15. (P. deest.) .... 4 l(i 

338. Apocha rationis villicationis Gerhardi de Sinzicli. 1212. Mai. 2. ( P. 

deest.) 440 

339. Sententia de officiis episcopatus et praeceptum do wiclibilodo ac 

moneta. 1242, lul. 3. (P. deest.) 447 

340. Sententia de processu feudali. 1243. Febr, 11, (P. decst,) . . . 44s 

341. Sententia ,de iure capellae regiae. 1245. Mai. 10. (P. deest,) . . 44S 

342. Constitutio de iure haereditario nepotum. 1251. Mart. (P. deest.) . 449 

343. Promulgatio vicarii generalis per totam Lombardiam. 1 253. Febr. 22. 

(P. deest.) 450 

344. Promulgatio vicarii generalis. (1254?) (P. deest.) 451 

345. Testamentum. 1254, Mai. (P. 301.) 452 

Heiiiricl antiregis Constitutioiies. 454—458 

34G_350. Electio regia. 1240. Apr.— lun 454-457 

34G. Innocentii lY. epistola ad archiepiscopos et alios principes Teu- 

toniae. Apr. 21. (P. 361.) 454 

347. Innocentii IV. epistola ad regem iiohemiae. Apr, 21. (P. 362. J 455 

348. Innocentii lY. epistola adPhilippum legatum. Apr. 22. (P. 362.) 455 

349. Epistola ad Mediolanenses. (P. deest.) 450 

350. Epistola ad Gregorium de Montelongo. lun. 13. (P. deest.) . 457 
351. Sententia de feodis ecclesiarum. (1246.) Aug. 13. (P. 362.) . . . 458 

Wilhelmi regis Constitutiones. 459—478 

352—355. Electio regia. 1247. Oct. Nov 459—462 

352. Innocentii lY. epistola ad rectorem S. Mariao in Cosmedin. 

(Oct.) (P. deest.) 459 

III* 



XVIII INDEX. 

pag. 

353. Innocontii lY. epistola ad cives Colonicnsos. Nov. 19. (l\ 364.) 461 

354. Innoeontii IV. opistola ad cives Mog-untinos. Nov. 19. (P. 364.) 461 

355. Innocentii lY. epistola ad principes Teutonicos. Nov. 19. (P. 364.) 462 

356. Pronuiliiatio vicarii in Lombardia. (1248. Aug.) (P. deest.) . . . 462 

357. luranionnnn Innocentio lY. praostitum. 1249. Febr. 19. (P. 365.) . 463 
35S. Sententia de ofticiis ot possessionibus ecclesiarum. 1250. lul. 1. 

(P. 366.) 465 

359. Sententia de feudis post coronationem requirendis. 1252. lul. II. 

(P. 366.) 465 

360. Conventio cum arcliiopiscopo Moguntino. 1252. Aug. 4. (P. deest.) 467 

361. Constitutio comitis Romaniolao. 1253. lun. 17. (P. deest.) . . . 468 
362-366. Sententiae contra iudicia iniusta. 1253. Aug. 13.— Nov. 18. . 469—471 

362. Scntentia in favorem ecclosiasticae libertatis, Aug. 13. (P. 367.) 469 

363. Mandatum ad episcopum Leodionsem. Aug. 13. (P. deest.) . 469 

364. Sententia contra iudicia scabinorum excommunicatorum. Aug. 1 3. 

(P. deest.) 470 

365. Mandatum ad episcopum Leodiensem. Aug. 13. (P. deest.) . 470 

366. Cassatio iudicii iniusti. Nov. 18. (P. deest.) 471 

367. Sententia contra iniusta telonea. 1253. Aug. 21. (P. deest.) ... 471 

368. Sententia de curiis et salis episcopalibus iure haoreditario non in- 

feodandis. 1253. Aug. 22. (P. 368.) 472 

369. Sententia de defensione terrae ecclesiae. 1254. lan. 8. (P. deest.) . 472 

370. Sententiae do bonis naufragantium et de falsis monetis. 1255. Febr. 6. 

(P. 371.) 473 

371. Confirmatio pacis. 1255. Mart. 10, (P. 372.) 474 

372. 373. Promulgatio iustitiarii generalis. 1255. Mart. 21 475 — 476 

372. Mandatum generale. (P. deest.) 475 

■ 373. Mandatum speciale. (P. deest.) 476 

374. Sententia de non alienandis bonis abbatiarum. 1255. lul. 27. (P. 373.) 476 

375. Confirmatio pacis. 1255. Nov. 10. (P. 375.) 477 

Piichardi regis Gonstitutiones. 479—489 

376— 387. Electio regia. 12.56. lun. 12.— 1257. lun. 3 479—486 

376. Ileinrici III. regis Angliae epistola ad principes. 1256. lun. 12. 

(P. deest.) 479 

377. Ludovici palatini promissio de uxore Anglica dotanda. 1256. 

Nov. 25. (P. deest.) . 479 

378. Ludovici palatini promissio de coniugio consummando. 1256. 

Nov. 26. (P. deest.) 480 

379. lohannis de Avesnis promissio palatino facta de pecunia solvenda. 

1256. Nov. 26. (P. deest.) 480 

380. Ludovici palatini promissio de electione Richardi. 1256. Nov. 26. 

(P. deest.) 481 

381. lohannis de Avesnis promissio de Sicilia Conradino dimittenda. 

12.56. Nov. 20. (P. deest.) 481 

382. Nicolai episcopi Cameracensis et lohannis declaratio de obli- 

gatione palatini. 1256. Nov. 26. (P. deest.) 482 

383. Pactum cum archiepiscopo Coloniensi factum. 1256. Dec. 15. 

(P. deest.) 482 



INDEX. XIX 

384. Rifhardi romitis rornuhiao promissio de pacto toiuMido. \'2'A\. 

1)00.20. (l*. deost.) 1^4 

385. Proinulgatio electionis, \2')1. lan. i;{. (!'. doost.) 484 

386. Richardi comitis Glocestriae ct lohannis promissio do foudis ot 

praediis Conradini. \'2')1. lan. 2.'). (I*. deost.) .... 4S.'> 

387. Richardi regis promissio do pacto cum Cohjnionsi tonondo. 

12r)7. lun. 3. (P. deest.) 4S(; 

388. Sententia de iuramcnto civitatum opisc()j):tliuni. \'2'>1. ( )(t. 2'.l. 

(P. deest.) 4S(; 

389. 390. Cassatio exactionis ungclt. 12(;9. Apr. 2(> 4S7— 488 

389. Dcchiratio regis. (P. 3S2.) 487 

390. Declaratio arciiiepiscopi Moguntini. (P. d(»est.) 488 

391. Mandatum do pace iuranda, de teloneis et ungelt deponendis. 12(;9. 

Mai. 12. (P. 382.) 488 

Alfonsi regis ConsUtuliunes. 49(1-004 

392—395. Electio regia. 1256. Mart.— Sept 490-498 

392. Electio per Pisanos facta et acceptio electionis per Alfonsum. 

Mart. 18. (P. deest.) 490 

Exordium epistoLae ad Romanos. 1257? 490 not. 1. 

393. Promissiones Alfonsi et nuntii Pisanorum. Mart. IS. (P. deest.) 492 

394. Pactum Alfonsi et Pisanorum. Mart. 18. (P. deest.) .... 494 

395. Electio per Massilionses facta. Sept. 13. (P. deest.) .... 498 
395*. Epistola de legatione principum ad Alfonsum electum missa. (1257.) 

Aug. 23. (P. deest.) 646 

396. Facultas nuntiorum ad pontificem. 1264. Fobr. 1. (P. deest.) . . 499 

397. CapituLa Clementi lY. porrecta adconfirmationem impetrandam. (1267. 

lan. 7.) (P. deest.) 5(10 

Appen(3ix I. Acta et Concilia pontificum Romanoruin. 505 — 539 

398. Innocentii III. decretales de iure pontificis in electione regis. (1202. 

Mart.) (P. deest.) 505 

399 — 401. Innocentii IV. concilium Lugdunense. 1245. lul 5(>7 — 516 

399. Appellatio Thaddei de Suessa. (lul. 17.) (P. deest.) . . . 5(J8 

400. Bulla depositionis. lul. 17. (P. deest.) 508 

401. Relatio de concilio Lugdunensi. (P. deest.) 513 

402. Alexandri IV. epistola ad Richardum regem de electione discordi. 

(c. 1258. in.) (P. deest.) 517 

403. Urbani IV. epistola ad episcopum Constantiensem de non eligendo 

Conradino. (1262. lun.) (P. deest.) 520 

404. Urbani IV. epistola ad Alfonsum regem de negotio imperii. 1263. 

lul. 23. (P. deest.) 521 

405. Urbani IV. epistola prioris formae ad Richardum regem de negotio 

imperii. (1263. c. Aug. 27.) (P. deest.) 522 

406. Clementis IV. epistola contra electionem Conradini. 1266. Sept. IS. 

(P. deest.) 531 

407. Clementis IV. promulgatio vicarii imperii generalis in Tuscia. 1 268, 

Mai. 2. (P. deest.) 534 



XX 



I N D E X. 



40*^. Cleinentis lY. epistola ad regem Bohemiae de nova regis electione 
pvohibenda. I2()S. Nov. 7. {W deest.) 

Appendix II. Acta Sieulji. 

409. Frideriei IT. impignoratio Innooentio III. facta. 1210. lun. (P. deest.) 

410. Friderici II. impignoratio Konninae ecclesiae facta. 1210. Dec. (P. 

deest.) ■ 

411— 4i;{. Friderici II. pactnm cnm Innocentio III. 1212. Febr 

4 11. luramentnm Friib'rici II. regis. (^P. deest.) . . . . . . . 

412. Privilcgium Friderici II. regis. Febr. (P. deest.) 

4i;i Privilegium Friderici II. de electionibus. Febr. (P. deest.) 

414. Friderici II. impignoratio amplior Romanae ecclesiae facta. 1212. Apr. 

(P. deest.) 

415. Friderici II. donatio comitatus Fundani. 1212. Apr. (P. 223.) . . 
410. Friderici II. donatio comitatus Sorani. 1215. Oct. 11. (P. 220.) . . 
417. Friderici II. epistola ad Ilonorium III. de edicto Capuano. 1221. 

Mart. 3. (P. deest.) 

41S. 419. Friderici II, concordia facta cum comite Celani. 122;i Apr. 25. 

418. Forma concordiae. (P. 250.) 

419. Promissio imperatoris Romanae ecclesiae facta. (P. deest.) 
42(1. Friderici II. donatio Gaietae Conrado filio facta. 12;i3. Mart. (P. 

deest.) 

421. Manfredi regis promulgatio vicarii generalis per marchiam Anconita- 

nam, ducatum Spoleti et Romaniolam. 1258. Oct. (P. deest.) 

422. Manfredi regis promulgatio vicarii generalis Tusciae. (1261. ex.) 

(P. deest.) , . 

423. Urbani lY. epistola de conditionibus Carolo comiti faciendis. 1263. 

Nov. 19. (P. deest.) 

424. Manfredi regis epistola ad Romanos, 1265. Mai. 24, (P, deest.) , , 



Appendix III. Scripta Pacis. 

425. Pax comitatus Ilainoensis. 1200. lul, 28. (P. deest,) . . 
42(j. Pax episcopatus Brixinensis, 1229. ante Sept. 1. (P. deest.) 

427. Pax Bawarica. 1244. ante lul. 25. (P. deest.) 

42S — 437. Confoederatio pacis Rhenana. 1254 — 1256 

42S, Relatio de conventibus confoederationis. (P. 368— 380.) 
I. Conventus Moguntinus primus, 1254. lul. 13. 

II. Conventus Wormatiensis. 1254. Oct. 6 

III. Conventus Moguntinus alter. 1255. lun. 29. . . 

lY. Conventus "VYormatiensis alter. 1255. Aug. 15. . 

Y. Conven.tus Wormatiensis tertius, 1255. Oct. 14. . 

YI, Nomina dominorum et civitatum confoederatarum. 

YII. Conventus Oppenheimensis. 1255. Nov. 10. . . 

Yin. Conventus Coloniensis, 1256. lan. 6 

IX. Conventus Moguntinus tertius. 1256. Mart. 12. . 

X. Conventus Moguntinus quartus. 1256, Mai, 26, . 

XI, Conventus llerbipolensis. 1256. Aug. 15. . . . 

429, luramentum pacis Coloniensibus praestitum. (1254. Dec 

deest.) 



) (P 



pafe'. 

535 

540—565 
540 

541 
542—544 
542 
542 
544 

544 
546 
546 

547 
548—550 

548 
550 

550 

552 

553 

554 

558 

560—616 

566 

568 

570 
579—595 
579—589 

580 

581 

583 

584 

584 

584 

585 

586 

586 

587 

587 

590 



INDKX. XXI 

A'MK Rcscriptum ColoniGnsium. 1255. lan. II. (P. dcest.) . . . 'M) 
llil. Scriptuiii Mofjuntincnsiuni ad civitatcs AVcstfaliac (liicctiiin. 

1255. lun. 2',». (P. dccst.) :.'.i| 

432. Litterae civitatumWilhelmo regi missac. (1255.) lun. :{(». (I'. 373.) 5'.»2 
•133. Confirmatio treugarum pcr civitatcs data. 1255. Iul. II. (P. 

deest.) 5"(2 

131. Ivccessus conventus Moguntini tertii. 125(). Mart. 17. ( 1*. :;77.) 5<):i 
135. Litterae Moguntinensiuni ad Ratisponenses datac. 1250. (Jct. 2. 

(P. 381.) 5'.)1 

13(). Litterae Ilerbipolensium ad eosdcm. 1250. Uct. '.). (P. 381.) 5*15 

437. Litterae Norimbcrgcnsium ad eosdem. 1250. Oct. H). (P. 381.) 5*>5 

438. Pax Bawarica. (1250. ante Xov. 1 1.) (P. deest.) 51)0 

439. Ileinrici ducis Bawariae edictum de pace et de mcrcimoniis. 1250. 

Nov. 10. (P. deest.) (i()2 

440. Ottokari ducis pax Austriaca. (1250—1201.) (P. decst.) .... 00 1 

441. Pax Rhcni infcrioris. 1259. Nov. 14. (P. deest.) OOS 

442. Pax Wernheri archiepiscopi Moguntini et Ludovici palatini. 1201. 

lun. 21. (P. deest.) 009 

443. Pax dioecesis Paderbornensis ct terrac Ilassiac. 1205. Mart. 10. 

(P. deest.) 010 

444. Pax dioecesis Moguntinac Rhcnensis. 12()5. Mai. 15. (P. dccst.) . 011 

445. Pax dioccesis Paderborncnsis ct tcrrac Ilassiac altcra. 120(3. lun. 0. 

(P. deest.) r. 1 4 

440. "Wcrnhcri archiepiscopi Moguntini mandatum dc pacc gcncrah. 12G9. 

Aug. 8. (P. dccst.) 615 

Appendix IV. Acta vaiia. 017-037 

447. Phihppi ducis Sueviac conventio cum Spirensibus. 1198. lan. 21. 

(P. deest.) 017 

448. 449. Ileinrici ducis Lotharingiae convcntio cuni rcgc Franciac dc im- 

pcrio. 1208. Aug 618-019 

448. Scriptum conventionis. (P. deest.) 618 

449. Obligatio ducis. (P. dcest.) 019 

450. luramentum Albcnsium nuntio Wolfgcri legati Italiac praestitum. 

1209. Mai. 2. (P. deest.) 620 

451. Conradi cancellarii de electionc Fridcrici II. ad rcgcm Frauciae 

epistola. (1212. Dec.) (P. dcest.) 621 

452. Bannitio Mediolanensium et sociorum per legatum rcgium. 1213. 

Mai. 2. (P. decst.) 022 

453. luramcntum Albcnsium nuntiis Fridcrici 11. pracstitum. 1219. Mai.31. 

(P. decst.) 623 

454. 455. Conventio Heinrici comitis Swerincnsis ct Danorum de libera- 

tione regum Daniae. 1225. Oct. Nov 025 — 628 

454. Propositio Danorum. (ante Nov. 1.) (P. dcest.) 025 

455. Conventio definitiva. Nov. 17. (P. deest.) 626 

450. Sententia iudicis curiae de depositis penes abbates Cistercienses factis. 

1236. Febr. 8. (P. deest.) 628 

457. lacobi episcopi Mettensis declaratio de successione feodali. 1246. 

Febr. 28. (P. dcest.) 629 



XXII INDEX. 

pag. 

45S. Eationes de pecunia papali cxpensa in commodum llciniici antiregis. 

1246. Sept. 0.— 1247. lan. 2. (P. deest.) 629 

459. Hugo legatus apostolicus de curia Brunswicensi. 1252. Mart. 25. 

{V. deest.) 631 

460. Querimonia episcoporum Lubicensis, Swerinensis, Raceburgensis contra 

alienationem episcopatuum 1252. lun. (P. deest.) .... 632 

461. Scntentiae comitum palatinorum dc forestis, de inwarteseigen, de 

coniugio ministerialium, de munitionibus. 1254. Nov. (P. deest.) 633 

462. Romanorum epistola ad Richardum regem de electione senatoria. 

(1261. Apr.) (P. deest.) 634 

463. Ottonis Brandenburgensis conventio cum Ottokaro rege Bohcmiae de 

clectionc. (1261. Dcc.) (P. deest.) 635 

464. Collatio feudorum imperii pcr comitem palatinum impcrio vacante. 

1267. Mai. 28. (P. deest.) 637 

Appeiidix V. Acta spuria. 638—641 

465. lleinrici regis sententia contra communitates vasallorum. 1 224. Dec. 28. 

(P. 254.) 638 

466. Hcinrici regis privilegium pro ducatu Austriac. 1228. Aug. 24. (P. 

deest.) 639 

467. Friderici II. innovatio constitutionis ducatus Austriae. 1245. lun. 

(P. dccst.) 640 

Supplementura 642 — 646 

Index nominura 647 — 680 

Glossarium 681—690 

Addenda et emendanda 690—691 



Iii editione nostm fnistra qiiaercs noumdla, fjuae leguntur in editione Pertziana: 

LL. II, pag. 330 Curia Paduae. De pena iudicum male iudicantium, pag. 332 

Constitutio de iure protimiseos. Quae tria edicta uiique ad Siciliae regni administra- 

iionem speciiuitia reiecimus. Pag. 363 formam suscipiendi cingtdi militaris opus falsarii 

esse, vide nostram editionem pag. 459. 



PHiLippi i{i:(;is coAsrn i TioNES. 



1. PACTUM CUM PHILIPPO IL 
REGE FRANCIAE. 

1198. lun. 29. 

5 Contulit vir d. Sackiir imaginem heliographicam Regisfri prinii Fhilippi Aiigusti 

regis, codicis Ottohoniani 2796 fol. 39 (Registre A) ^, quae obvia est in lihro viri cl. Delisle 
'Le premier registre de Philippe- Augustc , reproduction heliographiquc du manuscrif du 
Vatican par A. Marfelli\ Paucas lectiones adnotavimus c codicc Farisino fonds fran- 
gais 9852. 3 (Colhert) fol. 96, registrum a Delisleo F nuncupatum^ continente, quod per 
10 registra E e^ C a textu rcgistri A pcndet. Pactum cx co dcscripsit iam olim Waitz h. m. 
Editiones omnes quin ex uno horum lihrorum derivatae sint, et ipsa editio apud Rymerum 
'Foedera'' ed. III. I, 70, haud duhium, — Belisle 'Cutaloguc^ nr. 636; Bohmcr, Reg. 
imp. V, 18. (P. 202.) 

• Philippus Dei gratia Romanorum rex et sempcr augustus. Notum ete. quod propter 

15 dilectionem, quam mutuo habuerunt erga dominum Philippum regem Francorum* genitor 

noster Fridericus et Henricus frater noster, pie recordationis Romanorum imperatores. 

hanc confederationem propter bonum pacis et publicam utilitatem cum karissimo amico 

nostro Philippo illustre rege Francorum* duximus ineundam, in hunc modum : 

1. Quod nos eidem adiutores erimus, nominatim contra Ricardum'' regem Anglie 
20 et comitem Othonem nepotem ipsius et Baldoinum'' comitem Flandrie'* et Adulphum* 

archiepiscopum Colonie et contra omnes alios inimicos eius, ubicuraque cum honore 
nostro id facere poterimus, bona fide et sine malo ingenio, quando locum et tempus 
id faciendi habebimus. 

2. Si aliquis de imperio nostro faceret eidem Philippo regi Francorum* malum vel 
25 ipsius regno, si ille qui deliquisset non emendaret hoc per nos vel per nuntios nostros, 

per paceni vel per rectum, in marchia competenti infra XL dies postquam id sciveri- 
mus per predictum regem Francorum^ si fuerimus citra montes, vel episcopus Mettensis 
hoc sciverit, si fueriraus ultra montes, dominus rex Francorura poterit se vindicare de 
eo sine interceptione, et nos iuvabiraus eura bona fide. 

30 1. a) Frauc. A. F. b) Ric. A. c) sic F; Bald' A. d) Flaud. A. F. e) correxi; hayul- 

fum A; Haiulphum F. 

1) V. Delisle, 'Cataloguc des ades de PhiUppe-Auguste' p. VIII. 2) V. ihidem p. XIX. 

LL. CONSTITDTIONES II. 1 



2 PHILIPPI REGIS CONSTITUTIONES. 1198. Nr. 1. 2. 

3. Nos non retinebinms in iniperio nostro aliquem hoininem de regno Franeie, 
sive clericum sive laicum, contra voluntatem karissimi amici nostri predicti regis 
Francorum. 

4. Predictus rex Francorum" quandocumque voluerit poterit se vindicare de comite 
Flandrie^, de terra quam idem comes habet in imperio, tam in feodo quam in dominio, s 
et hoc sine interceptione. 

5. Nos bona fide promittimus, quod si sciremus, quod aliquis quereret malum 
Philippi regis Francorum" vel eius regno, nos bona fide id disturbaremus; et si non 
possemus disturbare, id nuntiaremus eidem regi. 

6. Et quando Deo volente coronati fuerimus in imperatorem, has conventiones lo 
regri Franeorum" renovabimus et sigillo nostro confirmabimus. Nos autem in manu 
Neuelonis^ venerabilis Suessionensis episcopi fiduciavimus, quod omnia predicta bona 
fide observabimus. Id eciam de mandato nostro dilecti principes nostri Conradus 
Wirceburgensis», B, Mettensis, Dhiethehnus Constantiensis episcopi, Theodoricus quoque 
de Greuch, Fredericus de Zolre'*, Hartemannus de Kirchberch', Godefridus de Vehingen'', i5 
Everhardus de Everstein' comites, et de latere nostro Trusardus camerarius noster, 
Warnerus dc Rossevach, Warnerus de Bollanden"\ Warnerus de Zangen" milites 
iuraverunt, quod bona fide studebunt, quod hec a nobis observentur et teneantur. Id 
quoque adhuc unum archiepiscopum et unum episcopum faciemus iurare. 

Dat. Warmacie°, III. Kal. lulii, anno dominice incarnationis MCXCVIII, regni 20 
nostri primo, per manum Conradi imperialis aule prothonotarii. 



2. EPISTOLA AD INNOCENTIUM III. 

(1198. post Sept. 8.) 

Epistolam, quacum rex nuntios apostolicos, episcoimm Sutrinum ct ahbatem Sanctae • 
Anastasiae, pontifici remisit, denuo contulit vir cl. Sickel cum Begisfri Innocentii III. 25 
tom. VI, fol. 4 et 12 (Rey. de negotio imperii ep. 12), uhi lemma: Litter^ Ph. — Bohmer, 
Reg. imp. V, 21. (P. 201.) 

Reverendo in Christo patri domino Innoccntio sacrosanctc Romane ecclesie 
summo pontifici Philippus Dei gratia Romanorum rex et semper augustus salutem et 
filialem dilectionem''. 30 

Paternitatis vestre nuncios, Butrincnsem episcopum et abbatem Sancte Anastasie, 
viros religiosos et discretos, quos ad nostram destinastis presentiam, benigne recepimus, 
tum propter vestram et Romane ecclesie reverentiam, tum etiam ob ipsorum hone- 
statem, et ea que ex parte vestra ipsi nobis intimarunt, ad plenum liquidoque colle- 
gimus intellectu. Quod autem prefatos viros tamdiu nobiscum detinuimus nec eos 35 
vestre remisimus sanctitati, scire vos cupimus id alia de causa non accidisse, nisi 
quod nostrorum hactenus prestolantes finem negotiorum, vobis eos post hec remittere 
disposueramus, et per eos quid ecclesie et imperii commodis conduceret et dilectionem 
discretioni vestre insinuare. At nunc, quia divina faciente olementia, per quam uni- 

1. f) Neuelon A. e) Conratus Witteburgensis A. ^) Ceolre A. ') Kireberch A. ^) Ve- 40 
hingre A. •) Euresteu A. ™) Bollancl A. n) Ceangue A. «•) Wannac A. 

2. *) corr. ex devotiouem c. 



PHILIPPI REGIS CONSTITUTIONES. 1198. 1199. Nr. 2. 3. 3 

versos actus nostros cupimus feliciter prosperari, honor noster debituni sunipsit in- 
crementum, et quicquid contra nos adversitatis hactenus emerserat, pene sopivimus et 
pro nostra credimus deducero voluntate, accepto consilic» fainiliarium nostrorum et Hde- 
lium curie nostre, prenominatos viros ad vos usque remittimus. De quorum non imme- 
rito confidentes prudentia, verbum nostrum per eos vestre edisserendum duximus 
sanctitati, roo^antes attentius et hortantes vos, ut vorbis ipsorum fidem adhibeatis in- 
dubitatam et ea, que a nobis acceperunt vohis proponenda. pie, sicut convenit, et 
affectuose audire procurotis. 



3. DECLARATTO PRINCIPUM IN FAYOREM 

PHILIPPI REGIS. 

(1199.) Mai. 28. 

Dedit vir cl. Tangl r. Rcgisfri Innoccntii III. tom. VI, f'ol.4', cp. 14. — Bohmer, 
Reg. imp. V, 27. (P, 201.) 

Reverendo in Christo patri domino Innocentio sancte Romane ecclesie summo 

15 pontifici Germaniarum principes et magnates. in Christo filii, Madeburgensis archiepi- 
scopus, Treuerensis archiepiscopus, Bisuntine sedis archiepiscopus, Ratisponensis epi- 
scopus, Frisingensis episcopus. Augustensis episcopus, Constantionsis episcopus, Eiste- 
densis episcopus, Wormatiensis episcopus, Spirensis opiscopus, Brixiensis electus, 
Ildesemensis episcopus imperialis aule cancellarius, abbas Fuldensis, abbas Hersuel- 

20 densis, abbas de Tegernse, abbas Ehvacensis, item rex Boemie, dux Saxonie. dux 
Bawarie, dux Austrie, dux Merannie, dux Lotharingie, marchio Missenensis, marchio 
Brandeburgensis, marchio Morauie, marchio de Rumesperc aliique totius Alemannie 
nobiles, debitum et paratum cum omni devotione et obsequio famulatum. 

(1) Apostolice beatitudinis eminentia, que piis supplicantium desideriis et affec- 

25 tibus gratam semper consuevit impertiri benivolentiam et assensum, firmam universitati 
nostre certitudinem amministrat, quod in hiis, que a sanctitate vestra iustissime postu- 
lanius, benignitatem apostolicam debeamus et in exaudiendo persentire facilem et in 
exequendo quod petimus frucfuosam. Quocirca magnitudini vestre duximus declarandum, 
quod mortuo inclito domino nostro H(einrico) Roraanorum imperatore augusto, collecta 

30 multitudine principum, ubi nobilium et ministerialium imperii numerus aderat copiosus, 
illustrem dominum nostrum Phiilippum) in imperatorem Romani solii rite et sollemp- 
niter elegimus, quo nec ingenuitate sublimiorem nec honorum hice magis conspicuum 
neque ad ceptra et regimina sacri imperii gubernanda nec ad ecclesiam Dei, sicut 
dignum est et expedit, defensandam potiorem potuimus invenire. (2) Yerum quo- 

35 niam propter paucos principes iustitie resistentes ad negotia imperii utiliter pertrac- 
tanda ad hec usque tempora non convenimus, nunc^ deliberatione habita cum predicto 
domino nostro rege Ph(ilippo) apud Nurenberc sollempnem curiam celebravimus, unani- 
miter ita domino nostro, disponente Altissimo, contra turbatores suos adiutorium pre- 
stituri, quod nullus in imperio et in terris, quas serenissimus frater suus habuit, ipsius 

40 audebit dominium recusare. (3) Quocirca dignitatis apostolice clementiam omni 
studio et attentione rogamus, ut precum nostrarum interventu, qui Romane ecclesie 

3. *) nec distincte c. 

1* 



4 PHILIPPI REGIS CONSTITUTIONES. 1199. Nr. 3. 4. 

stntuin optiimim soinpor dilexinuis. ad iura iniperii nianuni cuni ininria nullatonus 
extendatis, diligentius attendentes, quod non sustinemus ius ecclesie ab aliquo diminui 
aut infringi. Igitur favorem vestrum et benivolentiam excellentissimo domino nostro 
fructuosius impondatis ot eius honores ac oommoda ita, ubi potestis, erigere dignemini 
cum eftectu. ut iusticio non dominetur iniquitas, sed subdatur semper falsitas veritati. 5 
(4) ^ronemus insuper ot procamur, ut dilecto amico nostro, devoto et fideli domini 
nostri regis Ph(ilippi) M(arc\vardo) marchioni Anchonensi^', duci Rauonnensi, procura- 
rori regni Sicilie, imperialis aule senescalco, in negociis domini nostri apostolicam 
prostotis benivolentiam et favorom noc resistentibus oi probeatis adiutoria, sicut de 
vestra confidimus sanctitate, certissimc scientes, quod omnibus viribus quibus possumus lo 
Romam in brevi cum ipso domino nostro divinitate propicia veniemus pro imperatorie 
coronationis dignitate ipsi sublimiter obtinenda. (5) Hec omnia vobis tam ox nostra, 
qui presentes oxistimus. quam ex parte aliorum principum scripsimus, quorum nuncios 
et litteras habuimus, qui etiam domino nostro fidelitatem fecerunt et hominium: quorum 
nomina sunt hec: patriarcha Aquilegensis, archiepiscopus Bremensis, Verdensis, Hal- 15 
uerstadensis, Merseburgensis episcopi, Nuwenbergensis, Monasteriensis, Osnaburgensis, 
Babenbergensis episcopi, Pattauiensis, Curiensis, Tridentinus episcopi, Metensis, Tol- 
lensis, Yerdunensis, Leodiensis episcopi, comes palatinus Burgundie, dux Caringie, 
dux Karinthie, dux de Bites, marchio de Lannesperc, marchio do Voheberc, comes 
palatinus de Tuingen°, comes palatinus de Witelinesbach, ct alii quamplures comites 20 
et nobiles, quorum hic nomina reticemus. 
Datum Spiro. V. Kal. lunii''. 



4.5. LEGATIO AD PONTIFICEM. 

(1199. lun.) 

4. EPISTOLA REGIS. 25 

Dedit vir d. Tangl e Registri Innocentii III. tom. VI, fol. 5, ep. 17. Vir cl. Ficker 
censitit, hanc regis legationem itna citm Declaratione principum. (supra nr. 3) Romam 
missam esse. — Bohmer, Reg. imp. V, 28. (P. deest.) 

Reverendo* in Christo patri domino Innocentio sacrosancte Romane ecclesie 
summo pontifici Philippus Dei gratia Romanorum rex et semper augustus salutem et 30 
filialem dilectionem. 

Pro negotiis imperii cum sanctitate vestra pertractandis familiares et dilectos 
cappellanos nostros Fridericum prepositum Sancti Thome apud Argentinam et lohannem 
sancte Romane ecclesie subdiaconum, latores presentium, transmittimus ad apostolicam 
presentiam,' cum plena fiducia universa negotia, que cum paternitate vestra decrevimus .-js 
pertractanda, ipsorum providentie commendantes et verba nostra in ore ipsorum po- ^ 
nentes. Rogamus igitur et monemus benignitatem apostolicam, quatinus ea, que prefati 
cappellani nostri ex parte nostra vobis intimaverint, attenta aure intelligatis et verbis 
ipsorum tamquam a proprio ore nostro prolatis fidem indubitatam adhibeatis. 

3. b) Anchon, c. c) Tuing c. ^) lunie c. 40 

4. *) everendo — sacr in rasura c. 



PHILIPPI REGIS CONSTITUTIONES. 1199. 1202. Nr. 5. G. 



5. OTiATIO NUNTIORUM REGIS CORAM PAPA. 

Dedit e rodire hibJiofhecnr puJdirae Senensis F. I. 8 snec. XIII. vir cl. Witikrlmntin 
'Siizungsberichtc der bni/erisehrn Akadcmie' 187'j I, 340, ttbi etiam invenias resjnnisiim 
pontificis, quod aliquantum divcrsi tenoris est atqiic epistola XVIII. Reqistri de negotio 
imiterii. Adnofandnni, annum 1198 c.r eo jiosifiim rsse, qnod ealcu/us Florenlinus adhi- 
bitiis cst. (P. decsf.) 

Salutatio nuntioruin Filippi ad domnuni piipam liinoceMtiuni iU. nnno Doinini 
MCXCYIII». 

Pater sancte, devotissimus filius vestor Filippus Romanoruni rex et seniper 
augustus salutat vos sicut patroni suum spiritualem ot sicut illo qui IioiKircm sancte 
Roniane ecclesie cum oinni sinceritate diligere et promovere desiderat. Salutat ctiam 
domnos cardinales sicut dilectos amicos suos. 



6. DECLARATIO PRINCIPUM 
CONTRA LEGATUM PONTIFICIS. 

(c. 1202. lan.) 

Dedit vir d. Tangl c Rcgistri Innocentii III. foni. VI, fol. 18', cp. 60 (in editis 
ep. 61), tibi inscribitur: Littere quorundam principum faventium parti PH. Rcsponsum 
pontificis, insignem istani decretalem cpistolam ' Venerabilcni' , v. infra in Ap^jcndicc Actorum 
pontiflcum Romanorum. — BdJimer, Rcg. imp. V, 65. (P. dcest.) 



20 



Sanctissimo patri et domino Innocentio sacrosancte Romane sedis summo et 
universali pontifici Dei gratia Magdeburgensis, Bremensis arcliiepiscopi, AVarmaciensis', 
Patauiensis, Ratisponensis, Constantiensis, Augustensis, Ekstadensis, Hauelbergensis, 
Brandeburgensis, Misnensis, Nuemburgensis episcopi, Babenbergensis electus, AVuldensis, 
Herseueldensis, Campidonensis abbates, rex Boemie'', dux Zaringie et rector Burgundie, 

2.1 dux Saxonie, dux Austrie ac Stirie, dux Meranie, Turingie langravius, marcbio Mora- 
uiae, Orientalis, Misnensis^ Brandeburgensis marchiones, de Orlamunde, de Sumersen- 
burch, de Brenen, de Witin comites salutem et debitam in Christo reverentiam. 

(1) Existimare non valet ratio nec rudis simplicitas hoc potest credere, ut inde 
iuris cuiusque surgat turbatio, ubi iuris soliditas permansit hactenus inconvulsa. Quis 

30 tam duri etiam tamque perversi sensus estimet, ut inde emanet superstitio, ubi quies- 
cere debet sanctitas ? Divina enim ordinatione, non humano iudicio, pie et salubriter 
est provisum, ut in urbe Romana, ubi olim erat capud superstitionis, illic quiesceret 
caput sanctitatis; et suppliciter omnibus est orandum, ut ad extremitatem non retra- 
hatur principium, ne dicatur revolasse ad alpha. (2) Non ergo sacrosancte Ro- 

35 mane sedis sanctitas et cuncta pie fovens paternitas hoc sentire ullo modo nos per- 
mittit, ea, que iuri dissona et honestati contraria a domino Prenestino vestre sanctitatis, 
ut ipse asserit, legato in Roraanorum regis electione sunt indecenter nimiuin perpe- 

5. ») MCXVIII. c. 

6. ») Wamaciensis c. ^) Bomie c. °) Misensis c. 



6 PHILIPPI REGIS CONSTITUTIONES. 1202. Nr. 6. 

trata. ut de vestre mire prudentie prodierint conscientia, nec sanctissimam sancti 
cetus cardinalium credimus liuc conniventiam accessisse. Quis enim huic similem 
audivit audaciam? Quis verus accedere potest testis, fore hactenus sic presumptum, 
cum nec hoc testetur fabula nec affirmet res gcsta nec cuiusquam hoc codicis asse- 
veret series? Ubinam legistis, o summi pontifices, ubi audistis, sancti patres, totius 5 
ecclesie cardinales, antecessores vestros vel eorum missos Romanorum regum se elec- 
tionibus immiscuisse sic, ut vel electorum personam gererent vel ut cognitores elec- 
tionis vires trutinarent? Respondendi instantiam vos credimus non habere. (3) In 
Romanorum enim electione pontificum hoc erat imperiali diademati reservatum, ut 
eam Romanorum imperatoris auctoritate non accommodata ullatenus fieri non liceret. lo 
Iraperialis vero munificentia, que cultum Dei semper ampliare studuit et eius eccle- 
siam privilegiorum specialitate decorare curavit, hunc honoris titulum Dei ecclesie 
reverenter remisit: quod"^ constitutio primi Henrici^ evidenter explanat, cuius series 
hec est: 'Vt nullus missorum nostrorura cuiuscunque inpeditionis argumentum in elec- 
tione Romani pontificis componere audeat, omnino prohibemus'. Si laicalis simpli- i5 
citas bonum. quod de iure habuit, reverenter contempsit, sanctitas pontificalis ad 
bonum, quod nunquam habuit, quomodo manum ponit? (4) Sed cum vestre sancte 
curie. tamquam pie matris, nos tangat opprobrium, cum ad Romani imperii siraus 
ascripti titulum, eius iniuriam cogimur non tacere. Vobis ergo suprascriptorum 
principura cura dolore aperit universitas, quod Prenestinus episcopus in Romanorura 20 
regis electione contra oraneni iuris ordinera se ingessit, nec videre possumus, cuius 
personam inculpabiliter'' gerat, Gerit enira vel personara electoris, vel personara 
cognitoris. Si electoris, quomodo quesivit opportunitatem'', qualiter arbitris absen- 
tibus mendacio veritatem et crimine virtutem mutaret? Quomodo enim ea pars prin- 
cipum. quam numerus ampliat, quam dignitas eff^ert, iniuste nimium est contempta? 25 
Et si cognitoris, hanc gestare non potuit. (5) Romanorum enim regis electio si 
in se scissa fuerit, non est superior iudex, cuius ipsa sententia integranda, sed eligen- 
tium voluntate spontanea consuenda. Mediator enira Dei et hominum, homo Christus 
lesus, actibus propriis et dignitatibus distinctis officia potestatis utriusque discrevit, ut 
et Deo railitans minime se negotiis iraplicaret secularibus, ac vicissira non ille rebus 30 
divinis presidere videretur qui esset negotiis secularibus iraplicatus. Sed si vos iudicem 
confiteamur, factum hoc excusationera habere non potest, Yestrum enim in vos possu- 
mus exerere gladiura, quia absente alia parte sententia a iudice dicta nullara habeat 
firmitatem. Quid ergo predicti Prenestini sententia in Ottone firmare potuit, cum 
nichil ante in eo factum sit? Nara quid erit aut quas vires habere poterit, quod ab 35 
hiis fit. quos tenuior compescit nuraerus, quos minor comitatur auctoritas, quod partis 
alterius reddit absentia vitiosum? (6) Contra eum ergo, qui talia operatus est 

minus decentia, vester se rigor exerceat, sit in eura taraen pie seviens disciplina. 
yobis enim, pater sanctissime, insinuare decrevimus, quia electionis nostre vota in 
serenissimura dominum nostrum Ph(ilippum) Romanorura regem et semper augustum 40 
una voce, uno consensu contulimus, hoc spondentes, hoc firmiter promittentes, quod a 
vestra et Romane sedis obedientia non recedet et eura Deo et vobis sua devotio reddet 
acceptum et filialis eura tiraor imbuet et defensoris eura strenuitas comraendabit. Unde 
petimus, ut veniente tempore et loco, sicut vestri officii est, unctionis ipsi beneficiura 
non negetis. « 

6. d) quid c. e) se add. c. ^) opportunitate c. 

1) Cf. Pactum Heimici II. tom. I, nr. 33 c. 18. Desumptus est locus e Decreto Gratiani dist. 63 c. 32. 



PHILrPPI REGIS CUNSTITUTIONES. 1202. Nr. 7. 7 

7. PACTUM CUM ECCLESIA TREVIRENRI. 

1202. OcL 11. 

Ex aidofirapho tahularii Conf/Hcnfini lyrius datum a viro d. lici/cr '^fittclrJicinistchcs 
Urkundcnhuch' II, :^39 nr. 202 nos itcrum profcrimus rcco<iiiitwn c collationr, quam Ijcne- 
5 vole paravit vir cl. Becher cidem tahulario praefcctus. — Bohmer, Reg. imp. V, 70. 

(P. dcest.) 

Philippus Dei gratia Romanorinn rex et semper augustus. Notum facimus uni- 
versis presentem paginam intuentibus, quod nos perpetua dilcctione atque beneticio 
ecclesie Treuerensi, prelatis, clericis. abbatibus necnon ministerialibus (st universis 
10 civibus Treuirensibus obligati sumus et ut etiani ipsi cum universali ^cclesia prompto 
atque perpetuo nostr^ maiestatis vice versa obligati sint obscquio, de consilio fidelium 
nostrorum et sana super hoc habita deliberatione in hanc formam cum ipsis con- 
venimus: 

1. Primum id de nostr^ largitatis munere predict? f,icclcsi§ indulgentes, (juod nos 
15 oranes prelatos, clericos, abbates et eorum domos, ministeriales quoque et eorum 

bomines et cives ecclesie Treuerensi attinentibus'' cum universis quoque ipsorum 
possessionibus sub specialem nostre maiestatis tuicionem recepimus, volentes ut uni- 
versi quocunque ierint, sive in tluminibus Reni vel Moselle sursum seu deorsum, sive 
per terras, universi nostro tuti patrocinio et sub nostro conductu salvis et personis et 
20 rebus ubicunque locorum eant et redeant. 

2. Item ad peticionem quoque ipsorum theloneum. quod apud Kocheme quasi de 
novo fuerat institutum, omnino remisimus, servato tamen iure antiqui thclonei, quod 
temporibus predecessorum nostrorum div? memori^ Romanorum imperatorum illic 
solebat haberi. Exactionem quoque indebitam apud Hamerstein omnino ipsis in perpe- 

25 tuum remisimus. 

3. Et ut hec ipsis inviolabiliter ex parte nostra observentur, iuraverunt de parte 
nostra Philippus dc Bonlanden, Wolframmus dc Lapide, Henricus de Randeke, Con- 
radus de Bobardia, Henricus de Dune, Arnoldus burgravius et lohannes frater suus, 
Arnoldus et Hermannus frater suus de Hamerstein. 

30 4. Item hii quoque ex parte nostra iuraverunt, quod ipsi una cum omnibus fide- 

libus et ministerialibus nostros'^ a Sancto Nemore infra iuvabunt et fidelitcr assistent 
in omnibus agendis suis sepe dict^ famili^ ^cclesi? Treverensis quocienscunquc ipsi 
consilium sive auxilium ipsorum requisierint. Et si per ipsos non poterunt ad plenum 
iuvari, nos in propria persona cura omnibus viribus nostris ad ipsorum parati esse 

35 tenemur auxilium, quoadusque de suis iniuriis et gravaminibus ad plenura ipsis satis- 
fiat. Et ut breviter dicaraus, ipsam Treuerensem ecclesiam et eius antistitem in 
omnibus agendis suis pro posse nostro et viribus nostris firmiter atque fidehter pro- 
misimus toto terapore vit§ nostr§ defensare, honorare, nianutcnere et per omnia pro- 
movere. 

40 5. Econtra ipsi omnes cum universitate civium Treverensiura fideliter atque fir- 

miter promiscrunt, toto tempore vit§ nostre fidcliter nobis assisterc ct quocienscunque 
a nobis requisiti fuerint contra inimicos imperii. fidele nobis per orania sue possi- 
bilitatis obsequiura prestare. 

7. *) sic or. 



8 PHILIPPI RECtIS CONSTITUTIONES. 1202. 1203. Nr. 7. 8. 

6. Et si ipsum lohannem. qui mmc ibi presidet, decedere contingerit, firmiter 
promiserunt, quod nunquam aliquis sibi substituetur. nisi qui fidelis nobis fuerit et qui 
in eadem promissione nobis facta pcrpetuo remanebit. 

7. Et ut inde maior nobis foret securitas, ex parte ipsius ecclesie iuraverunt 
Willelmus de Helfenstein, Petrus de Marceto, Vdo de Esch, Nicolo de Arraz, Fride- s 
ricus de Merle, Willelmus de Dune, Boemundus de Rupe, lohannes et Willelmus de 
Elze, Henricus Lenherre, lacobus de Duno, Sibodo et Vdo de Ponte, Ingebrandus 
de Dille et alii quam plures cum uuiversitate civium Treverensium. 

8. Si autem aliquis sive clericus sive laicus in Treuerensi civitate vel in Con- 
fluentia repertus fuerit, qui contra hanc formam et securitatem venire attemptaverit et lo 
servare noluerit. homines nostri Philippus de Bonlanden, Henricus de Dune, Fridericus 
de Ponte, Reinerus et Richardus frater suus de Palatio, quos ad hoc constituimus, ipsi 
tam in persona quam rcbus ipsius nostra auctoritate et mandato vindicabunt et extra 
diocesim Treverensem penitus eicient, et ad hoc tam ministeriales quam cives Treve- 
renses auxihum prestabunt. is 

Datum Treveri, V. Idus Octobris, indictione VI. 



8. 9. TRACTATUS CUM INNOCENTIO III. 

(1203. Mai.) 

8. PBOMISSA BEGIS. 
Bamus ex 1 ) Transsumto Lugdunensi a. 1245 facto, cuius autographon in tahulario 20 
Vaticano Arm. II caps. VI nr. 1 asservatum exemplavit Sickel et 2) codice Parisino 
lat. 8990, apographon Botidorum Cluniacensium saec. XVIII continente (Bot. V.)^, quem 
contuUt Molinier. Apograp^ha codicis 1 extant in Arm. II caps. IV nr.29 tabularii Vati- 
cani (transsumtum lohannis de Amelio), in codice Ottohoniano 2546, e qiio editio Harz- 
hcimii 'Concilia Germaniae' III, 467 (= Pertz) derimta cst, in codice Vcdlicelliano B 12 25 
saec. XV. ex. fol. 350, quem contulit iam oliin vir cl. Holder-Egger. Codcx autem Valli- 
cellianus D 1 saec. XV — XVI foL 10' apographon transsumti Ameliani continet. — 
Bohmer, Beg. imp. V, 79. (P. 208.) 

In nomine Patris et Filii et Spiritus sancti. Ego Philippus Romanorum rex 
semper augustus. .30 

1. Antequam Martinus prior Camaldulensium'* et frater Otto monachus de Salem 
venirent ad me tractaturi de pace ecclesie et imperii, voveram Deo et sanctis eius 
me iturum ultra mare ad liberandam terram promissionis a gentium feritate, et iterum 
post eorum adventum audito'' verbo eorum super tractatu*= pacis de concessione domini 
apostolici*^ in manu predicti prioris vice domini apostolici vovi et promisi Deo et sanctis 35 
eius et eidem priori loco sepedicti domini apostolici, me oportuno tempore ecclesie et 
imperio et liberationi terre predicte bona fide absque omni fraude illuc iturum et® 
opitulante Deo terram illam pro posse meo liberaturum. Huius voti testes sunt Dit- 

8. ^) Camald 1. b) audito verbo eorum des. 2. c) tractu 1. '') iilera i ultima in rasura 1. 

e) deeat 2. 40 

1; Cf. Huillard - Brefiolles 'Notices et extraits' XXI, 2, 280 nr. 17. 



PHILIPPI KEGIS CONSTITUTIONES. 1203. Nr. 8. 9. 9 

talhmus Constantiensis'^ episeopus, Eberchardus abbas de Salein, Petrus abbas de Burffo 
sancti Sepuleri, frater Utto de Salem, Henricus dapifer de Walpurc", Henricus de 
Smalcnekke, Ilenritus marescalcus de Papiiiheirn, Ilelfricus'' notarius. 

Insuper promisi me facturum omnia hic subscripta: 
5 2. Omnia bona tam Romane ecclesie quam aliarum ecclesiarum, que antecessores 

mei reges vel imperatorcs iniuste abstulerunt vel detinuerunt vol eji^o abstuli vel in- 
iuste detineo, restituam et ab eis quiete uc pacitice semper jiossideri' permittam ''. 

3. Omnes abusus, quos antecessores nostri in ecclesiis habuerunt, utputa mortuiH 
prelatis bona ipsorum vel ecclesiarum eorum accipiebant, perpetuu relinquam. 
10 4. Electiones episcoporum et aliorum prelatorum canonice tieri permitteinus', 

omnia spiritualia summo pontitici relinquentes. 

5. Monasteria irrcgulariter viventia in quantum maiestati imperiali congruit cum 
adiutorio domini apostolici rcgularibus conventibus, scilicet Cisterciensi, Camaldulensi"'. 
Premonstratensi, subiciemus ct operam dabo, ut tam monasticus quam clericalis (»rdo 

15 ea qua decet religione vivat et honestate. 

6. Advocatos sive patronos ecclesiarura ab exactionibus, angariis, perangariis" in 
quantum potero cessare compellam. 

7. Si omnipotens Dominus regnuni Grecorum michi vel leviro ineo subdiderit, 
ecclesiam Constantinopolitanam Romane ecclesie bona Hde ct sinc fraude faciain forc 

20 subiectam. 

8. Romane ecclesie in omnibus et pcr omnia fidelis et devotus atque tilius et 
defensor semper ero. 

9. Generalem legem statuam et observari faciam semper et ubique per totum 
imperium, ut (juicumque excommunicatus fuerit a domino apostolico, in banno statim 

25 sit impcriali. 

10. Insuper pro pace et amicitia inter me et dominum apostolicum scniper 
servanda et omni mahi suspectione" auferenda, ut ipse sempcr michi sit benignissimus 
pater et ego ei tidelissimus et obtimusi' filius, filiam meam nepoti'* eius in coniugium 
dabo et alias vel alios'' de cognatione mea secundum voluntatem suam generi suo 

30 copuhiri faciam. 

11. De omnibus cxcessibus meis ad mandatum et voluntatem domini apostolici 
Deo et ecclesie plenc satisfaciam. 

Hec etiam omnia in presentia domini episcopi Constancie' ct domini Martini 

prioris Camaldulensium'" et domini Ebirhardi^ abbatis de Salem et doinini Petri 

35 abbatis de Burgo sancti Sepulcri et fratris Oddonis de Salem presentium hitoris. Hain- 

rici' dapifcri dc Walpurc, Ilainrici de Smalenegge", Hainrici"' marescalci de Bapinham", 

Helferici notarii me facturum et observaturum bona fide et sine omni fraude iuravi. 

9. EPISTOLA REGIS. 

Proponimus item ex l) Transsumto Lugclunensi, (juod dcscripsit vir d. Kehr et 
40 2) cod. Parisino lat. 8990 (Rot. V.)K Epistola legitur et ipsa in codicibus, (pios modo 
commemoravimus, et ex Ottohoniano edita est a Raynaldo in Annalihus ecclesiasticis 1203 
§ 30. — Bohmer, Reg. imp. V, 80. (P- dGest.) 

8. f) Con^ 1. g) emendavi, V. infra; Waltog? seu Walteg? 1: Waltog*' 2. ^) Helfinus 2. 

i) ab eis ahundat 1. ^) promittam 1. l) emendavi; promittemus 1. 2. ™) Camald 1. ^) pan- 

^5 gariis 2. o) suspicione 2. p) sic 1. 2. i) nepti 2. ') alios vel alias 2. ») Etbitharoi 1 ; 

Ebrihardi 2. *) Hararic 1. ") emendavi; SpalQeggp seu Spalueggj 1; Salpueggi 2. ') hunr 1- 

^) Baplham l;^Bapiham 2. 

1) Cf. 'Notices et extraits' XXI, 2, 286 nr. 18. 

LL. CONSTITUTIONES II. 



10 PHILIPPI REGIS CONSTITUTIONES. 1203. 1206. Nr. 9. 10. 

Reverendo iu Christo patri doinino rnnocentio sacrosancte Romanc ecclesie suinmo 
pontifici Ph. Dei gratia Romanorum rex et semper augustus salutem et fiiialis obe- 
dientie sincerum afiectum. 

Oninium bonorum hirgitori et vestre sanctissime" paternitati gratias referimus 
quam plures, quod placuit vestre pietati, venerabili priori Camaldulensium'' concedere, s 
ut ipse ad nostrani accederet*^ presentiam super tractatu concordie'' et amicitie inter 
vos et nos^ et pro reformanda pace inter ecclesiam ct imperium secundum propo- 
sitiones et conditiones a viro religioso et honesto fratre Oddone de Salem sanctitati 
vestre intimatas. Indubitanter itaque*^ seiat vestra prudentia, nostrum esse domino in- 
spirante firmissinmm propositum'=^. vobis obedientes et devotos semper existere et Ro- lo 
manam ecclesiam totis viribus nostris tueri et exaltare, hoc etiam liquere volentes, 
quod per nos non stabit. quin de tranquillitatc totius ecclesie una cum vestro auxilio 
atfectuosissime cogitare et disponere intendamus*'. Universas^ itaque conditiones in 
cartula intra istam inclusas ^ bona fide et absque omni fraude semper inconcusse ac 
inviolabiliter observabimus et executioni plenissime mandabimus. Ceterum pleno roga- i5 
mus afiectu, ut eis que latores presentium, antedictus prior et frater O., vobis ex parte 
nostra dixerint, indubitatam adhibere curetis fiduciam. Quecumque enim ipsi cum 
vestra sanctitate de presenti negotio tractaverint, nos in totum ratum sunius habituri 
et inviolabiliter observaturi. 



10. SCRIPTUM EXCUSATORIUM 
AD PONTIFICEM. 

(1206. lun.) 

Dedit vir d. Tangl c Rcgistrl Innocentii IIL fom. VI, fol. 33' ep. 138 (ep. 136 in 
editis Begistri de negotio imperii), uhi inscribitur: Scriptum Philippi ad dominum papam. 
In adnofatiotie^ addi lihet iiiramenfum episcopi Bamhergensis a. 1206 papae praestifujn, 25 
qtiod idem vir d. contulit cum liegistri tom. VII, fol. 72' (Lih. IX, ej). 15). — Bohmer, 
Reg. imp. V, 134. (P. 210.) 

(1) Scriptum est et multiplici utriusquc testamenti auctoritate posse probari 
credimus, quoniam in manu mediatoris Dei et hominum sunt omnium potestates et 
iura regnorum. Ipse enim Altissimus, dominus et rex celi et terre, cui voluerit et so 
quando voluerit dabit illud. Equidem ipsc mutat regna et transfert et curvat imperia. 
A plena notitia vestra, pater sanctissimc, minime credimus alienum, quid factum sit 

9. *) deeat 2. ^) Cainald 1. '^j et in ramra 1. d) atu oon m rasura 1. e) nos et 

V06 2; et nos et pro in rasura 1. f) uamque 2. 8) prop. firni. 2. ^) intendimus 2. ') as 

in raeura 1. 35 

1) Supra nr. 8. 2) Ego Echebertus PabemVjergensis episcopus per hoc scriptum sigillo meo 

munitam volo fieri manifestum, quod et illo iuramento fidelitatis et obedientie. quod in consecratione 
mea corporaliter prestiti, profiteor me teneri ad obediendum etiam super negotio Romani impei-ii man- 
datis domini pape. Unde sub illo iuramento spondeo et promitto, quod super negotio Romani imperii 
mandatis domini mei pape Innocentii sine fraude parebo et, cum ab eo vocatu.« fucro, cessante iusto 40 
impedimento ad presentiam eius accedam. Mandavi preterea Leupoldo clerico meo et mandatum non 
revocavi, ut prescripta iuret in animam meam. 



PHILIPPI REGIS CONSTITUTIONES. 120«;. Nr. 10. I i 

Romano imperio divina jxTinissionc sic forto ab otorno provisuni ct proordinatnni. Scit 
satis prudcntia vcstra, qualitnr post morteni dilceti domini ac fratris nostri Henrici 
Romanornni iinpcratoris aujijusti tnrliatuin fuit iinporinm ct multis tnrbationum incur- 
sibus non minus mirabiliter quam misorabiliter lacerari cepit et a^itari et per omnes 
i angulos et fines suos ita concuti, ut a prudentibus non inmerito desperari posset, ipsum 
Romanum imperinm diebus nostris in pristinum statum numpiam posse reformari. cum 
quilibet iam sine iudice viveret et sine lege et quicquid libitum foret faceret pro motu 
et arbitrio sue voluntatis. (2) Nos inter hec malorum initia, ut vobis constat. in 
Tuscia fuimus constituti, abinde revertentcs in Alamanniam non sine periculo et 

10 labore; et tunc totani Theutoniam minus bcne dispositam rcperimus et inordinatam. 
Qualiter demnm, patcr reverende. nos aniinum conceperimus ad optinendum Romanum 
imperium per iustam principum electionem, cum pura simplicitate et cum simplici 
veritatc sub tcstimonio illius, qui sccretorum scrutator est ct cui omnia nuda sunt et 
aperta, vobis duxiinus significandum. nichil falsitatis adiniscentes nec subtrahentes 

if. aliquid veritatis. Sciat igitur vestra reverenda paternitas, quod cum nos de partibus 
Tuscie reversi fuissemus in Alanianniam, totam terrain non minus turbatain invcnimus, 
quam mare ab omnibus ventis posset conturbari. Tunc nos omncs imperii principes, qui 
in diebus illis in Alamannia fuerant — nam, ut scitis, quidam eorum transfretaverant — 
litteris ct nuntiis nostris sollicitarc ccpimus. ut ipsi filio dilecti domini ac fratris nostri 

20 H(enrici) Romanorum imperatoris augusti, quem iam eis in dominum ac regem elcge- 
rant et cui iuraverant fidelitatem, sicut ex iuramento tenebantur, assisterent et ipsum 
vellent haberc pro rege. Et nos, tum quia de iure naturali et legali ad hoc tene- 
bamur, tum etiam pro conservando honore imperii, onus tutele subire voluimns, usque 
dum ipse puer ad cam pcrveniret etatem, quod ipse per sc regere posset imj)eriuni 

ii et iura eius requirerc. Ad quod nullum eorum prorsus potuimus inducere. Assere- 
bant enim, se ex electione illa quam in cum fccerant et ex prestito sibi sacramcnto 
non tencri. Nam affirmabant, antcquam ipse puer fuisset baptizatus, hec fuisse facta 
et ideo nullius esse valoris. Dicebant etiam ipsum puerum non sufficere ad regimen 
imperii, nec deceret nec expediret ipsos principcs et Romanum imperium sine domiiio 

30 fore et imperatore. Insuper allegabant, ipsum puerum essc electum maxime jiro 
summa patris potentia et ut per hoc patri placere possent. Et sic nullo modo eos 
ad hoc potuimus inducere, ut ipsi iamdictum pucrum pro domino et regc vcllent 
habere, ad quod nos, Deo teste, omni studio et omni ingenio fidcliter laboravimus. 
(3) Ipsi vero principes constanter alium regem sibi creare voluerunt, et diversi diversos. 

af. Quidam principum, de quibus vobis constat, ut credimus, cum duce Bertoldo Zaringie 
tractatum habere ceperunt, ut ipsi eum in regem eligerent; pro quo ipse cum eis 
plusquam VI milia marcarum expendit. Qui cum post multam hanc expensam in 
negotio processum optatum habere non posset, ipse tanto labori et futuris expcnsis se 
subtrahens ab incepto negotio continuit». Tunc idem principes cum ducc Bcrnardo 

40 Saxonie consimilem ceperunt habere tractatum; et ipse de partibus Saxonie usque ad 
partes Reni, videlicet Andernacum, venit sub hac spe. quod ab eis eligi deberet in 
regem. Sed cum ipse, sicut vir prudens et circumspectus. videret hoc non posse 
fieri sine pecunie sue maxima effusione, considcrans etiam quod ipse depressus gra- 
vissima corporis sui gravitate tanto labori non sufficeret, se subtraxit ab eis ingeniose. 

4.5 (4) Tunc quoque omnes principes Saxonie, Bauwariae, Austrie, Stirie'', Karintie. 
Sweuie^ Franconie et multi alii magnates et nobiles nobis consuluerunt, ut nos laborare 
vellemus pro imperio; ad quod ipsi dicebant suum nobis velle prestare consilium et 
favorem. Nos tamen adhuc in tantum pro puero laboravimus. quod a multis princi- 
pibus et fidelibus nostris ignominiose obiectum est, nos non audere recipere imperii 

50 10. a) contimuit c. ^) Oline c. ^) Ewenie c. 



12 PHILIPPI REGIS CONSTITUTIONES. 120G. Nr. 10. 

dignitateni. Dioebant etiain idoni piinoipos. nnlluin alinin prinoiponi snfficero ad 
sustinenda onera imperii vel in diviciis condigne posso respondere imperii dignitati. 
Tidinins eciain. qnod si nos non reciperemns iinperium. talis debebat eligi, cnius gene- 
ratio ex sumina antiquitate nostram exosam iiabebat generationem et cum quo nos 
nunquam pacem et concordiam habere possemus. Ilis igitur omnibus inspectis et con- .s 
sideratis. animuin ad hoc applicuimus, ut nos per iustam et concordem prinoipum 
electionem imporiuin obtineremus. ]~)icimus hoo quoquo in fide lesu Ciiristi, in qua 
salvari cupimus. quod hoo non focimns ob alicuius honoris ambicionem, non ob fastum 
glorie et potentie. non ob aliquam rerum avaritiam. Pro hiis enim omnibus onus et 
hiborem regiminis imperii nunquam affectassemus vel suscepissemus. (5) Indubi- lo 
tanter enim credere potestis, imnio vere scire, quod tunc inter omnes principes im- 
perii nuUus nobis fuit dicior. nuUns potentior. nullus gloriosior. nabuiinus enim am- 
plissimas et diffusas possessiones, habuimus etiam castra plurima et fortissima et in- 
expugnabilia. Ilabuimus etiam tot ministeriales, quod nos eos sub aliquo certo numero 
vix comprehendere potuimus. Ilabuimus castella, civitates, villas, burgenses ditissimos. in 
Habuimus pecuniam inultam nimis in auro et in argento et in multis gemmis preciosis. 
Ilabuimus etiam in potestate nostra sanctam crucem, lanceam, coronam, indumenta 
imperialia et omnia insignia imperii. Benedixerat quoque nobis Deus in multis bonis 
et crescere fecerat et auxerat domum nostram, Hereditas etenim multa ceciderat'^ nobis 
in prediis^; ideoque necesse nobis non fuit, ut nos ambiciose laboraremus pro imperio 20 
obtinendo. Nullus in regem potuit eligi qui plus nostro non indigeret et voluntario 
obsequio. quam nos eius gratia et benivolentia videremur indigere. Nulla igitur am- 
bitione, sed pro causis*" supradictis nos in Romanorum regem eligi permisimus et 

^fe. consensimus in ea feria sexta qua canitur; 'Fac mecum Domine signum in bonum'. 

85, 17. Fecit quoque nobis Deus signum in bono. Multi enim nos viderunt et oderunt, et 2.^ 
confunduntur. In ipso quoque exordio electionis inter hoc in firmo habuimus proposito, 
ut nos principaliter defensores essemus ecclesiarum et restauratores et ut cultum Dei 
et religionem christianam pro posse nostro semper ampliaremus et ut iustitiam face- 
renius omnibus oppressis et iniuriam pacientibus et ut dignis supplicio numquam par- 
ceret oculus noster, iuxta iuris equitatem et rigorem sub temperamento iustitie et 30 
misericordie in omnibus negotiis nostris procedendo. (6) Sicque nos post ipsam 
electionem nostram per continuas XIII septimanas sine omni contradictione fuimus in 
imperii quieta possessione. Medio quoque tempore cum maximo et gloriosissimo exer- 
citu ad sedem Aquensem pro recipienda corona ire volentes, astutia et dolis adver- 
sariorum nostrorum circumventi, exercitum nostrum remisimus, accepto tamen prius zu 
ab eis sacramento, quod etiam ipsi in nos vota sua deberent transfundere. Cumque 
nos ipsi sic decepissent, recepta multa pecunia a rege Anglie, qua magni viri sepe 
corrupti sunt. consanguineum nostrum dominum Oddonem comitem Pictauie elegerunt. 
Hec de processu electionis nostre in fide veritatis, licet, ut putamus, multociens vobis 
aliter suggestura sit, vera esse non dubitetis. (7) Ceterum de domino Liupoldo hoc 40 
scitote. Contigit statim post mortem Conradi Maguntini archiepiscopi, nos venisse 
Maguntiam et eius interesse sepulture. Et tunc concordi et unanimi electione cleri, 
accedentibus votis ministerialium et omnium eorum quorum intererat, et assensu et 
mirabili clamore populi ipse Liupoldus fuit electus, sicque^ nobis presentatus. Et quia 
nostrum non est discutere de episcoporum electione, tantummodo ut ipsa sit concors 45 
et unanimis, de regalibus eum investivimus. Postmodum dominus Sivridus'' apud Pin- 
guiam', ut vere putamus, a tribus vel ad plus a quatuor se'^ pcrmisit eligi. Sed 
cum nos a dilecto fideli nostro W(olfgero) patriarcha Aquilegensi et a latore pre- 

10. «*) tenderat c. ^) preclaris c. ^) ea usis diatincte c. 8) sic quod c. '>) Swiudus c. 

>) Pinginam c. ^j gg^ c 5q 



PHILIPPI REGIS CONSTITUTIONES. 120G. Nr. 10. 13 

sentium vcnerabili priorc voluntntoin v«'strain iiitcllr.xinuis, statini iiuKM-pinuis aninuMu 
dimittendi Liupolduni oh honorom ot roverentiam sanctitati.s vcstre et ob dignitatcm 
sacrosancte Komane occlesio. quam nos recognoscimus esso matrom ot dominam om- 
nium ecclesiarum ot quam nos semper reverori volumus ot lionorare sicut nuitrem 
r. nostram eatholicam ot apostolicam ct pro posse ct viribus nostris eam semper defen- 
derc volumus ot officacitor sue intoudoro exaltationi. Ita (juoquo volumus dimitterc 
Liupuldum, ut ct vos inspecto honoro impcrii, cuius oxaltationi ot honori vos tcnomini, 
plenitudine auctoritatis, que apud vos est, dominum S(ivridum) ccssarc faciatis; ct nos 
tunc ad voluntatom vcstram ot pro lionorc vestro ipsum dominum Sivridum' in gratiam 

10 nostram recipicmus, quamvis in multis gravissime ipsc nos otfenderit, ct vol in curia 
nostra honorifice tencbimus eum, vel de bonis nostris honestos rcdditus sibi assigna- 
bimus, quousque nos provideamus ei in loco magne ct lioneste dignitatis, accedente 
ad lioc auxilio vcstro et apostolica auctoritatc, quod, ut putamus, fieri possct in brevi. 
(8) Ad hec, sicut petistis, pro revcrentia vestra, ct licct nobis non multuiii ossct lionori- 

ih ficum vcl expediens, intcr nos et dominum Oddonem treugas libonter admisissemus, si 
prefati nuntii vestri usque ad eum porvenissc potuisscnt. Protcrca pro rcformanda pace 
et concordia inter vos et nos. inter sacerdotiuin et imperium, quam iios senipor dosidera- 
vimus, subiciemus nos vestris cardinalibus et nostris principibus, qui talcs sint. qui 
ut viri catholici pacem et concordiam sine omni scrupulo dolositatis deboant aflectaro. 

20 Item si nos in aliquo vos vel sacrosanctam liomanam ecclcsiam offendisse vidcmur, 
nos ad satisfaciendum vobis supponcmus nos vestris cardinalibus et nostris principibus, 
qui vobis et nobis familiares sint, qui"' viri probati et perfccti. 8i vero vos in aliquo 
nos vel imperium lesisse videmini, nos pro lionore domini nostri lesu Christi. cuius 
vicem in terris geritis, et ob reverentiam beati Petri principis apostolorum, cuius vica- 

25 rius estis, et ob salutem nostram conscientie vestrc super hiis vos relinquimus. Cum 
enim nos pie credamus, et antc passioncm et post passioneni doniinum nostrum Icsum 
Christum beato Petro apostolo claves regni celorum contulissc et tradidissc ius ligandi 
atque solvendi, scimus et protestamur, quod vos, qui in locum suum cum plenitudine 
potestatis successistis, in huiusmodi articulis ab homine non estis iudicandus. sed iudi- 

30 cium vestrum soli Deo reservatur: cuius iudicium et examen, quod sibi soli dobotur, 
nobis non querimus usurpare. (9) Ad hec, pater sanctissime, quod nos putamur a 
quibusdam emulis nostris fuisse excommunicationi innodati ab antecessorc vcstro. 
nunquam verum esse scitote; et tantum presuminms de mira honestate vestra et pru- 
dentia, quod si super hoc testimonium vestrum invocaremus, vos huius rei diceretis 

3.^ nos esse innocentes, quod utique vere dicere possetis. Et utinam apud ecclesiam 
triumphantem ab omni vinculo secrete excommunicationis" sciremus nos essc solutos, 
sicut apud ecclesiam militantem, cuius nos membrum esse confidimus, vere scimus nos 
nullomodo unquam manifeste fuisse ligatos. (10) Super omnibus autem aliis, que 
nobis obicere decreveritis, sicut devotus filius vester obedienter nos discretioni et ordi- 

40 nationi vestre submittemus. Confidimus quoque in Domino, quod manifestata vobis 
tota veritate, ct cum plene vobis constiterit, quod multa falsa de nobis sepissime vobis 
suggesta sunt. et" cum sciveritis obedientiam et devotionem nostram, quam nos vobis ut 
karissinio patri nostro spirituali cum omni humilitate procurabimus exhibcre, vos in 
intimis visceribus paterne vestre dilectionis nos colligendo, pio nos adhuc affectu diligere 

4.S debeatis*'. Scimus quoque verissime, quod in omni nostra tribulatione nunquam adhuc 
vos vel sacrosanctam Romanam ecclesiam dictis vel factis offendimus. quod etiam Deo 
dante nunquam faciemus. Ceterum verbis latoris presentium fidem firmam adhibere 
dignemini. 

10. 1) Swridura c. '») quoil c. ^) nos add. c. ") vos — debeatis, et — exliibere perverso 

50 ordine c. 



14 PHILIPPI REGIS CONSTITUTIONES. 1207. Nr. 11. 

n. PACTUM CUM COLONIENSIBUS. 

(1207. lan.) 

Codiccni olim hibliothecac Paulinae Monastcriensis, nunc Berolinensis Jat. 8 " nr. 50 
saec. XIII. fol. 141 itcrum contnUt Waits h. m. Uhi lcgitur ruhrum: Hec est forma 
composioionis intcr Philippum regem et cives Colonionses. Quae uncis inclusimus, ea in 5 
codicc Jcgi non potucrunt alquc a Fcrtzio pcr coniccturam supplcta sunt. Pertzii cditionem 
rcpetivcrunt Ennen et Eckcrts 'QueJJcn zur Gescliichtc dcr Sfadt Kotn' II, 26. — Bdhmer, 
Bcg. imp. Y, 139. (P. 209.) 

Hec est forma composicionis statute inter Ph(ilippum) regem et cives Colonienses. 

1. Universitas civium Coloniensium bona fide per litteras et nuncios laborabit 10 
apud dominum papani pro doniino Adolfo, ut ipse sedem Coloniensem optineat; et si 

id quoquomodo apud dominum papam poterit obtineri, vcl per gratiam vel per iusti- 
ciam. civitas Coloniensis gratum habebit eum et serviet ei in quibus debet tamquam 
domino, Si vero id apud dominum papam nuUo modo obtineri poterit, cives ab am[icis] 
suis et cognatis qui huic composicioni interfuerunt, videlicet duce Lotharingie*, comite i^ 
Gelrense, comite luliacense, comite de Monte, comite de Hosthade'', comite de K[essele]*=, 
Hermanno advocato, deinceps nullatenus inquietabuntur. Et quemcumque dominus re[x] 
principaliter et dux Lotharingie cum prescriptis magnatibus terre pro episcopo habe[re] 
voluerint, civitas ipsum pro episcopo habebit, excepto domino Adolfo. 

2. I[tem] dominus rex omnia iura et consuetudines a patre vel a fratre suo impera- 20 
toribus aug[ustis] ^ vel ab altero eorum per privilegia ipsis concessas autentico privilegii 
sui [eis]^ confirmabit et inviolabiliter observabit. 

3. Item quicquid cives Colonienses vel [in] sale vel in vino seu quacumque alia re 
per indebitam exactionem cuiquam [damp]ni intulere, de eo ipsi de cetero absque omni 
iuris vindicta liber[i] et absoluti remanebunt; et quicquid etiam occasione gwerre ipsis 25 
civibus dampni illatum est, sine omni querela inultum remanebit. 

4. Item de voluntate et gratia domini regis erit, quascumque municiones de pro- 
priis rebus et muris suis construxerint. 

5. Item clerici quicumque sive laici, qui in hac forma composicionis remanere 
voluerint, salvi sint tam in rebus quam in personis. Qui vero eam recusaverint, pro 30 
inimicis imperii habeantur, nec aliqua eis in civitatc habitacio concedatur, nec etiam 
aliquam vel in rebus vel in personis pacem habero debent. 

6. Item quicumque habentes possessiones infra muros civitatis tempore gwerre 
a defensione civitatis se subtraxerunt, de singulis marcis redituum persolvent marcam 
nummorum. 35 

7. Item cuicumque civium A(dolfus) archiepiscopus quondam vel B(runo) archi- 
episcopus monete vel telonii reditus irapignoraverint, ipsi debitum suum recipient, et 
nichil preter sortem, exceptis feodis ct T(heodorico)*" de Erenporzen^, qui optinebit 
pignora et beneficia in moneta secundum privilegium ab A(dolfo) archiepiscopo sibi 
collatum. Ita quod predicti creditores certam debiti sui reddant racionem coram eis, 40 
quos magnates terre ad hoc constituerint; persolutis vero debitis, si quid superfuerit, 
ad consilium regis et prescriptorum magnatum erit. 

11. ^) Lotli. cofl. ^) Hcsthad cod. '^) K . . . . cod.; coniecU Ennen; Kuke Pertz. ^) ag 

cod. ^) vox prorsus dubia cod. f) feodis 7 t, cod.; feodis Tlieoderici coniecit ihmen; feodis et teloneo 

Pertz. e) erepozzen cod. 45 



PHILIPPI REGIS C0NSTITUTI0NE8. 12()7. Nr. 11. li'. t5 

8. IttMii cives ('olonienses inducias lialjent di' fidclitatc faciciida doiiiiiH) rciri 
usque ad doniinicam Invocavit mo, et statim illo terniino elapso facient ei Hdelitatem M.irt. n. 
tamquam domino et regi suo: et quod istud tunc Hat, iuratum est Colonie a duobus 
milibus hominum et amplius; et no violetur hec composicio, data Hde promisit dux 

5 Lotharingie et prescripti comites. 

9. Item si occasione huius composicionis quisquain cives Cohjnienses gravare 
pre8umeret, dominus rex principalitor ipsos numutenebit, et magnates etiam terre 
ipsos omnibus modis iuvabunt. Ipsi etiam burgenses ad hec observanda magnatibus 
terre assistent. 

10 10. Item exactiones indebitas. quas facere consueverunt tempore gwerre. de cetero 

non recipient: et per haiic forniam composicionis in contincnti in giatia doinini regis 
cruiit ct .salvis rcbus ct pcr.soiiis pcr ti)(inii impciiiiiii i|ii()(Uiiii|iic vdhiciint ihiiiit. 



20 



12. PACTUM NUPTIALE 
CUM DUCE BRABANTIAE. 

1207. Feb. 9. 

Bedit Arndt c chartidario tahtdarii Bruxcllensis Chambrc des covqftes Nr. 1. B 
saec. XIVK — Bohmcr, ]ic(j. imp. V, 141. (P. dcest.) 

Anno dominice incarnationis MCCYII, V. Idus Februarii, indictione X. acta fuorunt 
hec apud Geilenhusen que inferius sunt annotata. 

1. Dominus Philippus gloriosissimus Romanorum rex semper augustus unam de 
filiabus suis dedit in matrimonio filio ducis Brabancie, et illa filia succedet in here- 
ditatem paternam cum aliis filiabus domini regis secundum ius ct consuetudinem Theu- 
tunie, et ipse domiuus rex illam filiam assignabit ipsi duci Brabaucie ajiud Sinnichc* 
quartodecimo die post pentecostes vel suis nunciis, videlicet coniiti Gelrie, comiti lulia- lun. ^4. 

25 censi, comiti Hohenstadensi. Et ut ipse dominus rex hec omnia operis exsecutione 
adimpleat. data fide promisit. Illud ctiam data fide promisit Conrardus Spirensis epi- 
scopus. luraverunt quoque in animam domini regis Cuno de Minzimberch, Henricus 
marescalcus de Kallindin; et adhuc alii ministeriales domini regis simili modo iurabunt. 

2. Ceterum dux Brabancie dabit in dotem filie domini rcgis reditus valentes 
30 annuatim mille marcas. 

3. Et si contingat filiam domini regis mori, antequam fiat carnalis commixtio inter 
eam et ipsum filium ducis Brabancie, dominus rex loco illius dabit aliam de filiabus 
suis predicto filio ducis in matrimonio, si quam tunc habuerit liberam et absolutam. 
Si autem contigerit mori filium ducis Brabancie similiter ante carnalem coniunctionem, 

35 si ipse dux Brabancie tunc alium filium habuerit, predicta filia domini regis vel aliqua''. 
si quam habuerit. illi filio ducis Brabancie matrimonialiter copulabitur. 

4. Item si contingerit, quod inter iara dictas personas, videlicet filiam domini 
regis et filium ducis Brabancie carnale commercium intervenerit, si tunc filium ducis 
mori contigerit sine prole, ipsa filia domini regis omnibus diebus suis tenebit ad usum 

40 12. *j a corr. in lacinia vaciia relicta add. cod. ^) leyendum videtur alia. 

1) Cf. 'Archiv' IX, 608. 



16 PHILIPPI REGIS CONSTITUTIONES. 1207. Nr. 12. 13. 

suum illa bona. videlicet redditus mille marcarum. quos ipse dux Brabancie in dotem 
sibi assignaverir. Postmodum cum mortua fuerit filia domini regis, iam dicta bona ad 
ducem Brabancie. si tunc vixorit. vel si tunc mortuus est, ad eius legitimos heredes 
revertentur. 

5. Item si eontigerit mori filium ducia Brabancie ante carnis copulam et si ipse 5 
tunc alium filium non habuerit. ipse dux Brabancie domino regi filiam suam restituet, 
ipse etiam reluibebit iUa bona que in dotem filie regis dederat. 

6. Si autem Deo dante contigerit, ut iam dicte persone, videlicet filia domini regis 
et filius ducis. prolem habuerint, cunctis mortuis illa proles sicut iustum est in legitimam 
parentum suorum succedef^ hereditatem. lo 

7. Et sicut dominus rex data fide hec se servaturum promisit et pro eo in animam 
suam iuratum est, ita dux Brabancie pro se ipso se hoc'* servaturum promisit data 
fide et insuper iuramento confirmavit. Uxor quoque sua domina ducissa idem se 
servaturam promittet data fide et iurabit. lurabunt illud idem ministeriales sui et sue 
civitates. is 



13. EDICTUM DE COLLECTA SOLVENDA 
PRO TERRA SANCTA. 

1207. Sept. 14. 

Dedit Arndt cx 1) aidogmpho tubularii Moiitensis, litteris clongatis carente, cui 
olim uppendehat fdis lineis sigilliini nunc dcperditiini. Paiicas lecliones aidem adnota- ^o 
vimus cx 2) editionc Miraei 'Opera diplomatica et historica cd. Foppens'' III, 372, qiiae 
derivata est 'ex arcJdvis camerae rationum Insulis', ex exemplari sane ad episcopum Ca- 
meracensem datmn. Editio Martenei in Thesauro anecdotonmi I, 805 nititur 'cartario 
Hasnoniensi dominorum dc Avesnis'; cf. 'Archiv' VIII, 85. — Bohmcr, Reg. imp. V, 160. 

(P. 213.) 25 

Ph. Dei gratia Romanorum rex et semper augustus fidelibus suis archiepiscopis, 
episcopis. abbatibus, ducibus, marchionibus, comitibus, liberis, ministerialibus uni- 
versisque christiane professionis hominibus, per totum imperium ubicumquc constitutis, 
gratiam suam et omne bonum. 

Licet occulta Dei iudicia humanus intellectus non sufficiat investigarc, quare 30 
videlicet divina permissione Terra Sancta, quam dominus noster lesus Christus pedibus 
caicavit, potestati Sarracenice tamdiu sit subiecta, pocius tamen pie credendum est 
quam temere iudicandum, quod pater misericordiarum veros adletas suos ad palmam 
victorie volens incitare et christiane militie pugnam in exercitium ducere, salutifere 
terre subversionem minatur, ut ad eius absolutionem" electorum suorum animus vehe- 35 
mentius accendatur. et in tam sancto exercitio salvandorum numerus crescat et augeatur. 
Ad consulendum igitur indifferenter saluti omnium. notum sit universis presentis paginc 
inspectoribus. quod cum apud Northusen curiam sollempnem celebraremus, ibidem ad 
nos accesserunt viri dilecti'' et providi et nobis vaklc conniti'^, ot ex parte lerosoli- 
mitani patriarche et magistri militic domus Templi et magistri domus Ilospitalis, ex 40 
parte quoque universorum catholicorum hominum in transmarinis partibus degentium, 

12. <=) succedit cod. ^) se abundat cod. 

13. *) solutionem 2. *>) discreti 2. c) glc yro cogniti 1. 



PHILIPPI REGIS CONSTITUTIONES. 1207. 1208. Nr. 1:5. 14. 17 

afHiftioncs et niiseiias innunierabile.s 'reiro Sancte nobis insinuarunt. id tani viva voce 
quani soripto veraeiter nobis exponentes, quotl nisi 1'estinuin ab oninibus fidei eatholice 
honiinibus habeant subsidiuni, Terra Sancta tantuin et tale'' diebus nostris periculorum 
incidet dispcndiuni, quod vix vel nuinquain a potestatc Sarracenoruin potcrit lilicrari 

5 et ad sohimcn tocius christianitatis rccupcrari. Nos itaciue audito tam incsto lcj^ationis 
verbo, communicato super ipso univcrsorum ])rin(i])um nostrorum consilio. in hoc ])ic 
deliberationis vcrbo |)ariter omncs convcnimus. ut j)ro communi (imnium salutc ad tain 
sanctum opus gencralcm per totuin Ivoinanum impcrium clemosinMrum coHectam insti- 
tueremus et eam ad conservationem Terre Sancte destinaromus. Sub hac autcin ri)rma 

10 elemosinc una cuni principibus convcnimus, ut pcr sinji^uhis impcrii ])rovincias dc (juo- 
libet aratro sex denarii persolvantur. In singulis etiam civitatibus aut villis quilibet 
mercator vel alterius officii seu cuiuscumque fuerit homo, proprias habens edes, duos 
denarios persolvat. Quilibet ctiam clericus ecclesiasticum habcns bcneficium ct qui- 
libet miles qualcscumque habcns })ossessiones sex denarios persolvat. Si quid autcm 

!.■) preter id, quod constitutum est, quisquam intuitu eterne retributionis erogaverit, super 
60 copiosam remunerationem in eterna requie se obtenturum gaudebit. Principibus 
vero sive sint clerici sive laici, comitibus quoquc et liberis, sivc quibuscunquc nobilibus, 
nulla elemosine summa est constituta, nisi quantum unicuiquc iuxta arbitrium suum 
divina gratia voluerit iuspirare. Hec autem collecta de nostra et ])rincipuin consti- 

20 tutione per quinque annos ficri debet ct taliter est quolibet anno exj)edienda. ut qui- 
libet episcoporum per totam diocesim suam eam per ccrtos et utilcs nuncios colligi 
faciat. Quilibet etiam princeps laicus sive comes vel alius nobilis in sui iuris ditione 
eam cum discretionc dari precipiat, et ita unusquisque eam in ordine suo expediat, ut 
in proxima nativitate Domini per omncs partes imperii paritcr collccta, nunciis ccrtis dcc 25. 

25 ad ipsam dcferendam deputatis parata sit assignari. Ad hoc utique tam piuin tainque 
salubre opus feliciter exequendum. omniuiu catholicorum hominum eo fcrvorc accen- 
datur intentio. sicut desiderat unusquisque. quod pro talento sibi credito condigna ipsum 
Altissimi retributio coraitetur. Latores autem presentium de consilio principum ad hoc 
negocium promovendum ordinavimus, monentes attente et rogantes. ut predicta fidclium 

30 elemosina ipsis assignctur eis, qui cam ad subsidium Terrc Sanctc defcrre debcant 
presentanda. 

Data in sollempni curia apud Quidelingeburc. anno Domini MCCVII. iiidictione X, 
XVIII. Kalcndas Octobris. 



14. LEGATIO ROMANA. 

35 (1208. B^ebr.) 

Bcdlt vir d. Tangl e Rcfjldri Innoccntii 11 1. tom.VI, f<jL o.>' cjk ll^ (cp. 140 iu 
cditionihus Reyistri dc ncyotio impcrii), uhl inscrihitur: Litterc Ph. ducis Sueuie. — 
Bohncr, Reg. imp. V, 179. (i'- '^13.) 

Reverendo in Christo patri domino Innocentio sacrosancte Romane ecclesie summo 
40 pontifici Ph(ilippus) Dei gratia Roraanorum rex ct semper augustus salutem et cum 
omni rcvcrentia filialis dilectionis afiectum. 

13. c) ten-ibile 2. 

n 
LL. CONSTITUTIONES II. 



18 



PHILIPPI REGIS CONSTITUTIONES. 1208. Nr. 14. 15. 



Diloctuni ae fainiliarem nostruni W(^olt'<>eruni) venerabileni Aquilegensoni patri- 
arehani et precipuuni iniperii principeiu, una quoque cum ipso alios fideles ac familiares 
nostros Gi^ebhardunO bnrograviuni Magdeburgenseni, Ilonricuni do Snialinccki ct Euir- 
hardutn do Lutra, presentium hitorcs, a latere nostro ad vestram destinavimus sancti- 
tatem. Quibus dedimus plenitudinem potestatis et auctoritatem onmimodam, inter eccle- s 
siam et imperium et inter vos et nos pacem et concordiam reformare et periculosam 
regni et sacerdotii scissuram feliciter restaurare. Predictos itaque nuntios, quos ad 
tam excellens factum idoneos reputavimus, ad vos accedentes a vestra hilariter postu- 
h^mus recipi paternitate, rogantes attentius et commonentes, quatenus omnibus hiis, 
que ex parte nostra prudentie vestre intimaverint, fidem et certitudinem dignemini lo 
adhibere. Ipsi enim a nostra sublimitate tali modo et eo fine recessere, quod sacro- 
sancta Romana ecclesia semper in nobis tamquam mater in filio sinceram dilectionem 
et debitam invenit devotionem, dumtaxat nos oius ct vestrum aliquando sentiamus 
aff^eetuni. Quoeunquc etiam sepefati nuntii nostri pro nobis polliciti fuerint, ut Romane 
ecclesie benivolentiam habeamus et favorem, nos parati sumus gratanter eadem affectu i5 
prosequente complere et ipsorum ordinationem por omnia ratam habore et inconcussam. 



15. CONA^ENTIO CUM SENENSIBUS. 

1208. Mai. 23. 



Convcntionem per legatum imperii Wolfgerum patriarchatn Aqiiileiensem factam dedit 
Hermannus Pabst b. m. ex autographo tabularii reipublicae Senensis, Riformagioni nr. 77. 20 
Priorem partem eius publici iuris fecit e codice bibliothecae Marcianae Venetae Lat. IX, 125 
fol. 51 Bohmer in Actis imperii selectis p. 625 nr. 915, posteriorem ex autographo ibidem, 
p. 823 nr. 1135. (P. dcest.) 

t I In nomine veri Dei amen. | Vicesimo tercio die mensis Maii, feria sexta, 
anno ab incarnatione Domini millesimo CCVIII, indictione XI, anno regni serenissimi 25 
Romanorum regis Philippi XL Talis est concordia inter dominum regem Ph. et 
Senenses. 

\. lurabunt omnes cives et omnes tam de episcopatu quam de comitatu fideli- 
tatem regi Pb. a quindecim annis supra et soptuaginta infra ad vohmtatem recipientis. 
Et restituent castra et comitatum et tenumenta omnia, que possedit imperator Hein- 30 
ricus bone memorie tempore mortis sue, et assignabunt ea in manus domini patriarche 
Aquilegensis et legatorum domini regis, recipientium ea vice et nomine domini regis, 
hoc modo. ut nomine et vice domini regis custodie et fidei lohannis Struzii potestatis 
Senensium et eius suceossorum, recipientium oa pro conmuni Scnensium et nomine 
domini regis, committantur. ut teneant ea nomine domini regis et custodiant bona fide 35 
ita. quod si pax facta fuerit per dominum patriarchara Aquilegensem et nuncios domini 
regis inter conmune Senensium et conmune Florentinorum, que bona fide placeat et 
acceptabilis conmuni Senensium sit, statim restituantur et resignentur in manibus 
doraini patriarche et nunciorura doraini rogis. Et si pax facta hon fuerit, resignabuntur 
orania supra scripta in adventu domini rogis ipsi domino regi aut certo nuncio suo, 40 
qui priraum veniret cura trecentis militibus Teutonicis et de patriarchatu Aquilegensi 
aut pluribus. Resignabuntur autem orania supra scripta cum omnibus fructibus et 



PHILIPPI REGIS CONSTITUTIONES. 1'2()8. Nr. 15. 19 

poriHionibus iiule provoiiicntibus ab Ikk' (lic iu autca, liiuluctis ('\|j('nsis factis iu 
custodia castrorum bona fide. Medio auteni tempore utetur potestas SenenHium et eius 
successores bona fide omnibus jircdictis et comitatu ad utilitatem conmunis Sene, sicut 
hactenus usus est, et fiet resignatio supra dicto modo. Set omnes ])ossessionea et 
•, tenutas proprias et feuda et iura et privilegia. que cives Senenses habeut de ali^iuibus 
rebus in comitatu Senensi, sine inquietatione liber»; liabeant et possideant. 

2. Dominus autem rex recipiet Senenses in plenitudinem gratie sue et in suan» 
protectionem et remittet conmuni Senensium, universis et siuf^ulis. uuiversas oHcusas 
et debita et tributa et iniurias, quas vel ipsi domino regi vel imperio in nunciis eorum 

10 vel in hominibus do comitatu fecerunt aut fecisse dicuntur. lura autem et consue- 
tudines et concessiones omnes et iurisdictiones. (juas impcrator li('inri(;us dare memorit; 
concessit conmuni Senensium, ratas et Hrmas liabel)it dominiis rox ct suo priviiegio 
corroborabit. et novujn privilogium fatiot eis socuiulum tcnorcm privilogii facti supor 
hoc a divo impcratore H. et de supra dictis omuibus. l*retcrca civitatem Senensium 

15 fatiet et habebit dominus rex specialem suam chameram in Tuscia et proteget et de- 
fendet et iuvabit Senonscs et ipsum connmne Seuensium contra omnos. qui offondorint 
aut gravaverint iilud vel illos, si nollent stare arbitrio et mandatis domini rcgis et nun- 
tiorum suorum, ita quod placeret conmuni Senensium. Si vero aiiqua civitas. iocus vei 
persona de Societate Tuscie Senam aut Senenses offenderit propter predictam fideli- 

20 tatem factam domino regi, dominus rex iuvabit eos et defendet bona fide et sine fraude. 
Item Senenses^ iuvabunt personam vei iocum. qui propter adiutorium. quod fecerit 
Senensibus, habuerit guerram. 

3. Hec omnia supradicta ego Wolfgerus Dei gratia Aquilegensis patriarcha, tocius 
Italiae legatus. nomine et vice domini regis Ph. tibi lohanni Struzi Senensium pote- 

•2r. stati, recipienti nomine universitatis Senensium et successorum tuorum, promitto et 
fatio, et fatiam omnia supra dicta confirmari et fieri et adimpleri a domino rege Ph. et 
suo privilegio corroborari ad inquisitionem tuam vel tui nuncii. Et de omnibus supra 
dictis fatiendis et adinplendis osculum pacis tibi dedi una cum Heinrico de Smalnecge 
et Eberhardo de Luttere. Actum in Sena. Huius rei testes sunt: magister 

30 Gernandus, Albertus Struzius, Russus Melluz, Scolarius de Olusino, Reinaldus comes, 
Wido comes de Seienga, Wido de Monasterio, Hildebrandinus'' Meliuz, lacob lidiber, 
Bartolomeus Renaldini, Maizo Gwidonis Maizi, Ubertus Gilii, Ranutius Philippi et Ilde- 
brandinus Bolgarini et Tronbectus et Chibertus Salsidonii, et alii quam plures. 

4. Posf^ fidelitatem factam a Senensibus et resignationera predictorum et eorun- 
35 dera reconmissionem ego lohannes Struzius Senensium potestas iuro ad sancta Dei 

ewangelia, quod bona fide et sine aliqua fraude restituam domino regi Ph. vel nuncio 
eius venienti Senas cum trecentis militibus castra et comitatum, sicut supra ordinatum 
est et in scriptis^ redactum in concordia facta inter dominum regem Ph. et Senenses, 
et quod fatiara successorera raeura ita iurare, si per rae conpleta non fuerint. Et hoc 

40 sacramentura feci in castro Podii Bonici, presentibus domino Aiberto Struzio, domino 
Stradegotto, domino Russo Melluze, lacob Hildebran% Ranutio Phiiippi, Bartholomeo 
Reinaldini^ Uberto Gilii, H. de Smalnec, Eberhardo de Luttere», Walterbertoid^ 
Eieazar testibus. 

t Ego Albertus notarius predicti patriarche his oranibus interfui et hoc privi- 

45 legiura scripsi de mandato doraini raei W. Aquiiegensis patriarche. 

15. a) seneneses or. ^) Hildebrand'inus or. «) abhinc atramento pallidiore pergil manus 

eadem or. ^) et inscriptis or. ^) Hildeb»n or. t) Reinald' or. «) Eb^ de Lut^ or. 

h) walt^b^told or. 



20 OTTONIS IV. CONSTITUTIONES. 1198. Nr. 16. 



OTTOMS l\. CONSTITUTTONES. 



16. lURAMENTUM PRIUS INNOCENTIO III. 

PRAESTITUM. 

(1198. lun. lul.) 

Aufographon tabtdarii Vaticani Arm. I caps. 111 nr. 5, a. 1886 a viro cl. Sichel 5 
detectum et collatum, cuius imaginem liliotographicam mqjer dedit Schum b. m. 'Kaiser- 
urkunden in Abbildungen' X, tab. 21e, signo chronologico omnino caret; bulla aiirea, quae 
appendebat. quam a. 1339 lohannes de Amelio adhuc vidit et in suo transsumto (Arm. I 
caps. X nr. 16) descripsit, iam deperdita est. Exemplatum est aidographon a. 1246 in 
Rotulo Lugdunensi Arm. I caps. X nr. 5 et in Rottdo Cluniacensi VIII. iam deperdito, lo 
cuius apographon anno 1413 factum exstat in tabidario Vaticano Instr. misc. C. Fasc. 37 
nr. D I. Quorum apograi)horum lectiones potissimas a viro d. Kehr subministratas 
exempili gratia adnotavimus sub siglis L ct C. 

luramentum hoc ab Ottone IV. iam a. 1198, fortasse die electionis (lun. 9) seu die 
coronationis (Iid. 12), praestitum esse, compliires viri docti arbitrabantur ^. Quam senten- is 
tiam niiper probavit Schum, qui l. c. 'Texf p. 441 docuit, scribam, qui aidographon exaravit, 
priorinn tantum Ottonis IV. annorum diplomata exaravisse et eius manum certe anno 1201, 
ad quem annum alterum regis iuramentum (infra nr. 23) pertinet, iam non apparere. — 
Bohmer, Reg. imp. V, 217. (P. deest.) 

Ego Otto Dei gratia Romanorum rex et semper augustus tibi'' domino meo 20 
Innocentio pape tuisque successoribus'' et ecclesie Roman^ spondeo, polliceor, pro- 
mitto et iuro, quod omnes possessiones, honores et iura Roman? ecclesi^ pro posse 
meo bona fide protegam et defendam. Possessiones, autem, quas ecclesia Romana 
recuperavit, quietas sibi dimittam et ipsam ad eas retinendas bona fide iuvabo; quas 
autem nondum recuperavit, adiutor ero ad recuperandum, et recuperatarum secundum ■ih 
posse meum ero sine fraude defensor. Et quecumque ad manus meas devenient, sine 
difficultate restituere procurabo. Ad has pertinet tota terra que est a Radicophano 
usque ad<^ Ceparanum, exarchatus Ravenn^, Pentapolis, Marchia, ducatus Spoletanus, 
terra comitiss^ Mathildis, comitatus Britenorii cum aliis adiacentibus terris expressis 

16. *) etiam add. L. C. ^) et successoribus tuis L. C. '^) deesi C. 30 

1) V. imprimis Huillard- Breholles 'Notices et extraits' XXI, 2, 285 nr. 15; Winkehnann 'Philipp 
von Schtcahen' I, 88. 511; Lindemann 'Forschnngen zur Deutschen Geschichte' XXII, 224; Ficker in 
Begestis imperii V, 217. Cf. i/raetereu Ficker 'Beitrage zur Ui-kundenlehre' I, 189. II, 46. 



OTTONIS IV. CONSTITUTIONES. 1198. Nr. 16. 17. 21 

in niulti.s privilegiis iinponitoiiun :i toniport' Lutlowici''. ll;is oniuos pro posse nico 
plene restituam et quiete diTnittiini cuni onini iurisdietione, districtu et honore suo. 
Veruntamen cum ad recipiendam" coronam imperii vel pro nece.ssitatihus ecclesi^ ab 
apostolica sede vocatus accessero, do mandato summi ptjntificis recipiam procurationes 

.■, ab illis. Adiutor etiam ero ad retinendum et dctendondum ecclesie Romanv regnum 
Sicili^. Tibi etiam domino meo Innocentio pap^ et successoribus tuis omncm obedien- 
tiam et honorificentiam oxhibebo, quam devoti ot catholici imj)oratoros consu(?vorunt 
exhibere sodi apostolict,*^ Stabo otiam atl consilium ot arbitrium tuum de bonis con- 
suetudinibus populo Romano servandis et de negotio Societatis Tusci? ac Ijonibanlit; 

10 Similiter etiam consiiit» tuo et mandato ])arobo. Et si proptor nogocium niouin t»por- 
tuerit ocdesiam Ronianam incurrore guerram, subveniani oi, sifut nooossitas postula- 
verit, in expensis. 



17. PRIVILEGIUM 
ECCLESIAE COLONIENSI DATUM. 

15 (1198. lul.) 

Privilefihim hoc Jocum ohfinerc conventionis inter Ottonem et Adolfnm arclticpi^roptmi 
factac ccnsenchim cst et eo quoqiic cxcellit, quod ius sjjolii a Friderico I. introductum csse 
asseritur. Autographon iam in tahuJario Berolinensi asservatum exemplavit olim Rogerius 
Wihnans h. m., cuius exemplari fundamento editionis usi sumus. Quod cum humore et 

20 foraminihus laesum sit, aliqua legi non poterant, quae uncis inchidenda curavimus. Con- 
tulimus praetcrea editiones, quae et ipsae cmtographon adhihuerunt, Lacomhleti 'Nieder- 
rheinischcs Urkundenhuch' I, 392 nr. 662 et PhiUppii 'Die Kaiserurkunden der Provinz 
Westfalen' II, 356 nr. 256, cpii ea, quae Wihnans lcgcre ncquivit, laeunasque supplcvit e 
Lihro privilcgiorum ecclcsiae Colonicnsis saec. XIV. A III 17 fol. 54 in tahulario civitatis 

25 Coloniensis asservato. Privilegium, ([uod signis chronologicis et recognitione omnino caref, 
corrohoratum est monogrammate, quod tamcn testante Philippio parvum et rasuris dcfor- 
matum est, ct sigillo regio, cuius tertia jjars dep^eriit, quod testante Wihnansio tunc filis 
sericis flavis appendcMt, nunc testante Philippio a rccentiore quodam denuo affixmn est. — 
Bohmer, Reg. imp. F, 200. (P- deesf.) 

30 (C.) ii In nomine sancte et individue Trinitatis. | Otto divina favente clementia 

Romanorum rex et semper augustus. Ratio suadet, equitas requirit nostramque decet 
celsitudinem, omnium ecclesiarum nos indempnitati providere et eas in sui honoris ac 
iuris conservatione pie ac clementer confovere. Inter quas specialis g[ratie] beni- 
volentia Coloniensem diligentes ecclesiam, universa ei bona, quibus a nostris ante- 

35 cessoribus minus decenter privata est, restituendum duximus ac lib[ertan]dum^ eam ab 
indebitis oppressionibus inimicorum'' quibus quondam aggravata est : ad hec quidem 
per fidelissimum principem nostrum Adolphum venerabilem Coloniensem archiepiscopum 
invitati. Inde est quod omnibus Christi fidelibus per scriptum presens cupimus clare- 

16. d) Lodouici L; Lutioici C. e) recipiendum L. C. ^) sedi apostolice dea. L. C. 

40 17. a) libertandum L; supplevit etiam F e Libro privil. ^) inumicoruni legit Wilmans errore notarii 

indicato; inimicorum Lacomhlet; muuiciouum supplevit P. 



22 OTTONIS IV. CONSTITUTIONES. 1198. Nr. 17. 

scero. quod nos atromlontos dovotionis ac fidolitatis constantiani iam dicti principis 
nostri nobis sepius exhibitani, Coloniensi ecclesie, ei eiusque successoribus allodium in 
Sarcuelt cum omni intogritate et usufructu attinentium [libjere restituimus et in per- 
potuum contirmamus, pro eo recipientes abbatias'' in llerevorde et in Yrethene cum 
omnibus pertinentiis, revocato concambio quod Fridericus imperator pie memorie [etj s 
Philippus Coloniensis archiopiscopus super eisdem bonis foccrant. Restituimus etiam 
iam dicto occk^sie et archiepiscopo suisque s[uccessori]bus curtem in Andernaco et 
curtem in Ekenhagen'' cum omni attinentium integritate secundum sui privilegii 
tenorem. quod Fridericus imperator Raynaldo venerabili Coloniensi archiepiscopo quon- 
dam super eisdem contradidit. Similiter et [advo]catiam in Clohttene^ quam comes lo 
de Are de manu Cok)niensi cum omni pace possidebit. Ceterum ad commodum Colo- 
niensis ecclesie universum teloneum in Werthen, quod de novo et contra iusticiam 
ibidom institutum ost, ponitus auferimus, red[ucen]tos sccundum statum pristinum ad 
kicum in quo de iure csse debebit, quod etiam nequaquam aucgmentabitur vel per 
nos vol per nostros successores. Burgensibus Coloniensibus, Susatiensibus et aliis de 15 
oppidis et villis Coloniensis ecclesi? tale ius prestamus et confirmamus, quod non aliud 
pedagium solvent per totum imperium, nisi secundum tenorem privilegii predecessoris 
nostri pie recordationis Henrici^ imperatoris. Domum in Werden et castrum in Beren- 
stein», in quorum fundatione et constructione Coloniensis ecclesia fuit pregravata, sepe- 
dicto principi nostro tradimus ad destruendum, et nec a nobis nec a nostris succes- 20 
soribus in posterum reedificanda. Presertim nusquam in imperio debebit cudi moneta 
ad pondus vel ad formani Coloniensis monete sive ad puritatem nostra vel'' alterius 
auctoritate. Ducatum, allodia, feoda sive ministeriales, quos nunc Coloniensis ecclesia 
vel alii eius nomine possident, cum bona voluntate nostra et fratrum nostrorum Henrici' 
palatini Reni et Wilhelmi de Brvnswich et heredum nostrorum sine cahimpnia sepe- 2.^ 
nominatus archiepiscopus et eius successores inperpetuum possidebunt. Mindensis 
etiam ecclesia ea, que a Coloniensi ecclesia de bonis tenet eisdem, quiete sine ahqua 
contradictione possidebit. Preterea consuetudinem minus decentem, quam Fridericus 
imperator contra iustitiam induxerat, scilicet quod decedentibus principibus, ecclesia- 
sticis videlicet personis, quemadmodum archiepiscopis, episcopis, abbatibus, abbatissis 30 
et prepositis, eorum suppellectilem sibi violenter usurpavit, penitus abholemus nec a 
nobis nec a nostris successoribus retractandam. Ad hec bona fide prememoratum iuva- 
bimus'' archiepiscopum, ut bona, que Coloniensis ecclesia a Mosella superius tenet et 
a quorum possessione ipse violenter destitutus est, recuperet. Ut igitur hoc regalis 
nostre munificentie factum pium ac commendabile nullius in posterum cahimpnia per- 35 
turbari possit, sed ratum permaneat et inperpetuum perseveret, presentem inde pagi- 
nam conscribi et maiestatis nostre sigillo iussimus insigniri. 

Cuius rei testes sunt: . . Argentinensis episcopus, Thietmarus Mindensis episcopus, 
Tirricus Traiectensis episcopus, Bernhardus Paderbrunnensis' episcopus, episcopus'" 
Xanctensis, Bunnensis prepositus Bruno, Megteldis ducissa Brabantie, Baldewinus 40 
comes Flandrie, Henricus" dux de Limburch", Otto comes Geh-ensis, Arnoldus comes 
de Chuo, Tirricus comes Hollandie, Henricus" de Cvc, Henricus" coraes Seynensis, Symon 
comes de TekenburchP, Arnoldus comes de Altena, Wilhelmus comes luhacensis, Ger- 
hardus comes de Are, Henricus" comes de Hocenswage, Henricus" comes de Cessele, 
Rvtgerus de Merheim, Cvnradus de Dicka, Giselbertus et Rvtgerus de Bremct, Otto 45 

17. c) sic L; et suppletum F; all[odiun]i W. ^) Eckenhageii L. F. . e) sic L. F; Clohteeno TJ'; 

f) Heiurici L; quod supplerit etiam F. e) Berensteyn L. F. '>) sive W. ') Heinrici Ij. P. 

k) corr. ex invalumus P. •) Paderbornensis L. P. ">) sic pro prepositus. •>) Heinricus Tj. P. 

o) Limborch L. P. i') Tekenborch L. P. 



OTTONIS IV. CONSTITUTIONES. 1198. Nr. 18. l'.«. 23 

de Wikeruthi;, llenricus" et Gerhanlu.s de ^'olinutbtein'', lleriinannu.s advocatu.s Colo- 
niensis, Herimannus de Aluetre niarescalcus, Otto caraerarius, Reymarus de Rothe, 
Giselbertus de Cerreke et alii quam plures viri honorati. 

Signuni domini Ottonis ...."■ quarti ...,■■ Koinanornni rr<;is invictissinij. (M.) 



5 18—'^'^ FT F(^TTO 

ET CORONATTO AQUT80RANENS I S. 

(1198 post lul. 12.) 

18. EFISTOLA OTTONIS BEGIS AD PONTIFICEM. 

E Ttecfistri Innocentii III. tom. VI (Reg. de negotio imperii) fol. 2 cp. H, ubi in- 
10 scrihitur Littere regis Ottonis ad dominum papam ; contulit vir d. Tangl. — Bohmcr, 
Reg. imp. V, 202. (P. 203.) 

Sanctissimo in Christo patri ac domino spirituali I(nnocentio) sacrosancte Komanc 
ecelesie summo pontifici Otto divina favente" gratia Romanoruni rex et semper augustus 
salutem ac filialis devotionis affectum cum debita reverentia. 

15 Navicula Petri quibusdam retro temporibus persecutionum fluctibus est agitata. 

et nisi ecclesia Dei in petra Christo fundata fuisset et solidata. iara [jravorum perse- 
cutionibus inclinata funditus corruisset. In ipsa etenim persecutione progenitor noster 
Henricus dux Saxonie in fide sancte Rcniane ecclesie indesinenter perseverans et 
voluntati atque inique dominationi Friderici quondam imperatoris nullatenus acquiescens, 

20 matrem suam spiritualem, sanctam videlicet Romanam ecclesiam, in omnibus est imi- 
tatus: ideoquc prevalente impiorum persecutione honoris sui dignitato privatus. exilio 
cum liberis et famiharibus suis addictus fuit et expositus. Volens igitur dominus 
ecclesie sue statum in melius reformare et fidem ac devotionem iam dicti patris nostri 
in suis posteris remunerare, sua ineffabili clementia effecit, quod nos ab obtimatibus 

25 et principibus imperii. ad quos de iure spectat electio, ad rcgni gubernacula ex in- 
opinato vocati sumus et electi; in sede quoque augustorum apud Aquisgranum locati, 
consecrationem et coronationem a manu Adolfi Coloniensis archiepiscopi presentibus 
principibus ea qua decuit sollempnitate cum plenitudine regie dignitatis accepimus. 
Cupientes igitur gressus nostros ab ipso dirigi, per quem reges regnant et potentes i'rov. s, i 

30 scribunt iustitiam, dignura duximus ipsa electionis nostre hora iuraraento firmare, quod 
possessiones et iura Romane ecclesie aliarumque ecclesiarum imperii firma et illibata 
servabimus et quod consuetudineni illam detestabilem, qua episcoporum, abbatura 
principum de hac vita raigrantium bona terapore raortis relicta quidam nostri ante- 
cessores Iiactenus occupabant, omnino in posterum dimittemus et de beneficentia nostra 

35 principibus ecclesiasticis in perpetuum relaxamus. Petimus ergo ct cum instantia 
paternitati vestre supplicamus, quatinus fidem ac devotionem nostram considerantes, 
merita quoque patris et avunculi nostri regis Anglie, qui nunquam ab obsequio ecclesie 
Romane recesserunt. ad memoriam revocantes, iniurias etiam Philippi ducis Sueuie 
quondam ducis Tuscie et patris et fratris eius non dissimulantes, nos regiam dignitatem 

40 adeptos ad imperii consecrationem vocare digneraini, illos insuper episcopos et abbates 

17. 1) Volmutsteine L, P. ■■) spatiiun in or. relictum P. 

18. *) faciente c. 



24 OTTONIS IV. CONSTITUTIONES. 11!»8. Nr. IS. 19. 

ue laicos principes, qui iain ilietnni Philippnni iluccni Sucuic in cxconimunicatione 
vestra detentum in regeni noniinare ct tidelitateni ei iurare presumpserunt, ab obser- 
vatione illiciti iuramenti absolvatis et maiestati nostre obedire ecclesiastica censura 
compellatis et excommunicationem ipsius ducis Sueuie per Teutoniam et universos 
fines imperii publice denuntiari faciatis. Yestris quoquc precibus, pater sanctissime, s 
Altissimum exoretis, ut vias et actus nostros in pace et tranquillitate dirigat et quod 
iustitia, constantia et veritas in corde nostro vigeat, ut per ipsius auxilium de vultu 
Domini iudioium nostrum prodeat et promissum nostrum perpetua et inviolabili tirmitate 
ad honorem Dei et ecclesie ipsius nobis adimplere et conservare concedat. Ad hec 
paternitati vestre significamus, quod dilectos et fidelcs nostros legatos, videlicet G. lo 
principem nostrum abbatem Indensem, B. prepositum Bunncnsem, H. sancti Gereonis 
in Colonia scolasticum, H, priorem Werdinensem et H. Aquilegensem, gloriosissimi 
regis Anglie avunculi nostri capellanum, et fidelem nostrum M. de YiHa civem Medio- 
lanensem. pro consuinmatione honoris nostri ad vestram transmittimus sanctitatem. 
Quicquid igitur cum prefatis legatis nostris a vestra tractatum vel ordinatum fuerit i» 
providentia. id maiestatem nostram in omnibus et per omnia ratum et firmum habi- 
turam presentibus litteris sanctitati vestre significamus. 

19. EPISTOLA ELECTORim OTTONIS AD PONTIFICEM. 

Indidcm fol. 3 cp. 10, nhi lemma Littere principum et baronum Alamannie cleri- 
corum et laicorum : contuJit vir cl. Sickel. Suhscnptioncs eodem ordine positae sunt quo 20 
in Registro leguntur. — Bdhmer, Rcg. imp. V, 203. (P. 204.) 

Sanctissimo patri ac domino Innocentio sacrosancte Romane sedis summo ponti- 
tici principes et barones Ahimannie, clerici et laici, debitam in Christo reverentiam et 
sinceritatem obsequii. 

Cum placuisset ei, qui aufert spiritum principum et magnus et terribilis est super 25 
reges terre. dominum Henricum imperatorem de medio auferre, necessarium nobis visum 
fuit de substituendo rege tractatum et colloquium habere. Convenimus ergo sepius et 
miserias et oppressiones quas hactenus sustinueramus recensentes, per universos prin- 
cipes regni animos nostros ereximus, et quid honori ecclesie Dei et paci ac quieti 
subiectorum potissimum expediret deliberantes, nunc unum nunc alium quasi finaliter 30 
eligero putabamus. Yerum quia non est prudentia, non est potentia, non est consi- 
lium. nisi per Deum. placuit ei, qui Habrahe filium immolare volenti victiraam pro- 
vidit et Dauid'' fratribus iuniorem de post fetantes'' accepit atque Mathiam ex disci- 
pulorum numero ad sortem apostolatus elegit, serenissimum dominum nostrum Ottonem, 
quondam Henrici ducis Saxonie filium, ad regimen Romani imperii de terra pere- 35 
grinationis sue ex inopinato nobis offerre. Invocata itaque sancti Spiritus gratia, pre- 
dictum dominum Ottonem, christiane fidei cultorem devotissimum atque sancte Romane 
ecclesie advocatum et defensorem fidelissimum et iudiciarie potestatis observatorem 
iustissimum. de longa et antiqua regum prosapia ex utraque linea spectabiliter edituni, 
ad Romani regni fastigium iuste ac rationabiliter clegimus et sicut debuimus ipsius 40 
electioni consensimus ipsumque in augustorum sede a Karolo Magno apud Aquis- 
granum huic dignitati deputata locavimus et corona et regni diademate per manum 
domini Adolfi Coloniensis archiepiscopi ea qua decuit sollempnitate feliciter decora- 
vimus. Nos autem principes, qui iam dictum dominum Ottonem in regem elegimus, 
feoda nostra que ab imperio teneraus a manu ipsius recipientes, hominium sibi fecimus 46 
ct fidelitatcm iuravimus. Tantc igitur dignitatis munus excellentissimus princeps divine 

19. *) corr. ex Dauit c. •') postfetantes c; c/. Ps. 77,70: de pout loetautes acccpit euin. 



OTTONIS IV. CONSTITUTIONES. 1198. Nr. 19. 2(J. 25 

potius gratie quam suis nioritis ascriheiis, priinitias liuius iiuii()ri.s otiVrciis Doinino. 
propria voluntate iuraniento firmavit inprimis sacrosancte llomane ecclesie, deinde 
omnium ecclesiarum iura bona fide servare ac manutenere et subiectos imperii, ex- 
heredatos maxime et a suis possessionibus violenter eiectos, in sua iustitia pro posse 

5 iuvare et conservare. Pravam insuper illam consuetudinem, quam imperatores ante- i 
cessores sui in occupandis rebus mobilibus vel sese moventibus decedentium episco- 
porum vcl abbatum principum liuc usque servaverant, penitus extirpans, nos eccle- 
siasticos principes ab liac indebitu voxatione regali benivolentia liberos dimisit et 
decedentium bona suis successoribus servanda liberaliter statuit. Paternitati ergo 

10 vestre dignum supplicare duximus. quatinus fidcm et devotionem domini nostri regis 
attendentes, merita quoque illustrissimi jiatris sui II. ducis Saxonie, (jui ab obsecjuio 
sacrosancte Romane ecclesie nunquam recessit, memoriter tenentes, paci et quieti 
vestre et nostre intuitu Dei ac nostri obsequii providentes. ipsius electionem et conse- 
crationem auctoritate vestra confirmare et imperiali coronationi annuere paterna pietate 

15 dignemini. Sanctitatem insuper vestram obnixe rogamus, quatinus principes ac barones 
a tam rationabili electione discordantes ecclesiastica censura ad concordiain revocetis 
et ab illicita fidelitate partis adverse clave Petri resolutos ad prestandam domino nostro 
regi fidelitatera et subiectionem auctoritate vestra compellatis. Ut autem a domino 
rege nostro iura Romane ecclesie, ut predictum est, integra et illibata serventur. nos 

20 in bona fide spondemus et pro domino rege nostro fideiubemus. 

t Ego Adolfus Coloniensis archiepi- t Ego Berhardus Padeburnensis epi- 

scopus elegi et subscripsi. scopus elegi et subscripsi. 

t Ego Gerardus Indensis abbas elegi t Ego Thietmarus Mindensis episcopu8 

et subscripsi. elegi et consecrationi cohoperatus fui. 

25 t Ego Heribertus Werdinensis abbas t Ego Widikindus Corbeiensis abbas 

elegi et subscripsi. elegi et subscripsi. 

Ego Henricus dux Lotharingie, qui et 
Brabantie, marchio Romani imperii elegi 
et subscripsi. 
30 Ego Henricus comes de Kuke consensi 
et subscripsi. 

20. EPISTOLA ADOLFI ARCHIEFISCOFI COLONIENSIS. 
Indidem fol. 3 ep. 9, quae inscribitur Littere Coloniensis archiepiscopi; conlulit 
iina cuin duabus sequentibus vir d. Tangl. — Bohmer, Reg. imp. V, 204. (F. dccst.) 

35 Sanctissimo patri ac domino I(nnocentio) sacrosancte Romane sedis summo ponti- 

fici A(dolfus) Dei gratia sancte Coloniensis ecclesie rainister hurailis devotura obse- 
quium et orationes in Domino. 

Post obitum Henrici imperatoris nos una cum aliis principibus de substituendo 
rege sepius tractantes, quid sancte Romane ecclesie expediret subditisquc imperii. 

40 qualiter quoque priorum imperatorum oppressiones evitare possemus. sollicite delibera- 
vimus. Protendimus igitur animos nostros ad diversos imperii principes et, sicut Do- 
mino placuit, serenissimum dominum Ottonera, Henrici ducis Saxonie filium, in Roma- 
norum regem rationabiliter elegimus. postmodum vero in augustorum sede Aquisgrani 
locavimus et. sicut debuimus, ea qua decuit sollempnitate consecravimus ac coro- 

45 navimus. Ipse vero dominus rex in timore Dei et reverentia sancte ecclesie omnia 
iura Romane ecclesie aliarumque ecclesiarum bona fide conservare ac manutenere 
iuravit. Nobis etiam aliisque episcopis pravara illam consuetudinem aliorum impera- 

tL. COMSTITUTIONES 11. 



26 OTTONIS IV. CONSTITUTIONES. 1198. Nr. 20— 22. 

toruin. qui dccedentibus episcopis ct ahbatibus principibus in iiiobilibus rebus seseque 
moventibus succedebant, liberaliter reniisit. Paternitatem igitur vestram attente roga- 
mus. quatinus rationabile factum nostruiii aliorumque principum. qui de iure eligere 
debent. attendentes. merita quoque domini nostri rcgis, patris ac fratris sui palatini, 
regis quoque Anglie avunculi sui, qui a servitio et unitate ecclesie nunquam separati 5 
fuerunt. considerantes, iniurias quoque ducis Sueuie, patris ac fratris eius non dissi- 
mulantes, magnos et honorabiles viros. quos ipse ac principes de communi consilio 
ad pedes sanctitatis vestre transmittunt, benignc recipiatis ac benignius remittatis et 
rationabilem ipsius electionem, consecrationem ac coronationem confirmetis et [eum] ad 
imperii consecrationem vocetis. nostros quoque adversarios et ecclesie a fidelitate duci lo 
Sueuie prestita absolvatis et nostro rcgi obedire ecclesiastica censura compellatis. 
Nos etiam pro patrimonio ecclesie Romane dimittendo ac'* conservando pro ipso 
domino rege spondomus atquc fidciubcmus. 



-.21. EFISTOLA BALBUINI COMITIS FLANDRIAE. 
Indklem fol. 3 ep. 7, quac inscribitur Littere Bald comitis Flandrie, Hayii et is 
marchionis Namurtie. — Bohmer, Eey. imp. V, 205. (P. deest.) 

Sanctissimo patri ac domino I(nnocentio) sacrosancte Romane ecclesie summo 
pontifici Bald(uinus) comes Flandrie, Hayn(onie) et marchio Namurtie salutem et 
promptum cum omni devotione famulatum. 

Post obituin Henr(ici) imperatoris nos una cum principibus imperii, ad quos de 20 
iure spectat electio, de eligendo rege sepius tractavimus. Post varios tandem affectus, 
sicut Domino placuit, in serenissimum dominum nostrum regem Ott(onem) vobis et 
ecclesie Romane devotissimum vota nostra celeberrime concurrerunt. Qui postmodum 
in sede augustorum Aquisgrani coronationis ac consecrationis plenitudinem per manum 
Coloniensis archiepiscopi, cuius hoc interest, cum omni qua decuit sollempnitate meruit 25 
optinere. Nos igitur dicti regis electionem, quam quidem iuste factam esse non dubi- 
tamus, ratam habentes. terras nostras, quas de imperio tenemus, a manu sua reci- 
pientes, facto hominio illi fidelitatem iuravimus. Sanctitati ergo vestre, pater reverende, 
omni qua possumus affectione supplicamus, quatinus rationabilem ipsius electionem, 
coronationem ac consecrationem ratam habere volentes eam confirmare atque ipsum ^" 
regem ad imperii consecrationem vocare paterna pietate dignemini, ut ad obsequium 
vestrum et ecclesie Romane imperpetuum amplius invitemur et arctius obligemur. 



22. EPISTOLA ALBERTI COMITIS DE DACHSBURG. 
Indidem fol. 3 ej). 8, ubi lemma Littere A. comitis de Dasburg et Metensis. 
Notandum, virum cl. Grandidier 'Oeuvres' III, 225 responsum pontificis (Reg. de neg. 35 
imperii ep. 11) e codice hihliothecae Vaticanae 145 ciim inscriptione singulari comitis de 
Dachsburg evulgasse. — Bohmer, Reg. imp. V, 206. (P. 206.) 

Sanctissimo domino et patri I(nnocentio) sacrosancte Romane ecclesie summo 
pontifici et venerabilibus dominis universis cardinalibus A(lbertus) comes de Dasburg 
et Metensis debitam reverentiam et paratum in omnibus obsequium. 

Cum fuisset rebus humanis Henricus imperator cxemptus, nos et alii principes ^o 
dominum Ottonem. quondam Henrici ducis Saxonie filium'*, in regem Romanorum 

20. ^j hac c. 
22. ») deest c. 



OTTpNIS IV. CONSTITUTIONES. 1H»8. Vm. Nr. 22. 23. 27 

elogirnus of ipsum oa qua dci-uit sollempnitate por iloniinuiii Atlolfuiu Colonienseni 
archiepiscopum apud Aquisgranum conseeiatum in sede regia, sicut a Karolo consti- 
tutum erat, locavimus. Rogamus ergo sanotitatem vestram, ut habita consideratione 
ad miserias et oppressiones, quas per novissimos imperatores Fredericum et llonricum 
•> filium eius sustinuimus, electionem domini nostri regis Ottonis confirmare et (eum| ad 
imperialem consecrationem vocare dignemini et partem adversam a fidelitate, quam duci 
Sueuie fecerunt. absolvatis et per oensuram ecclosiasticam nostre oloctif)ni consentire 
compellatis. 



23. lURAMENTUM POSTERIUS PAPAE 

PRAESTITUM. 

1201. lun. 8. 

luramentum hoc, quod pro parte maxima iuramentum prius (I) a. 1198 mense Iulio 
pracstitnm (supra nr. 16) transscripsit, in charta nuthentica signis chronologicis ad instar 
prioris caruissc e transsumtis infra aUcgandis constat. Quarc miramur, quod textus 

15 eius cum signo chronologico a Thcinero in Codice diplomatico dominii temporalis s. sedis 
I, 36 nr. 44 editum cst, ut asserit, 'ex originali et Reg. Innoc. III. super negotio Impcrii 
ep. 76'. Cum autem autographon, testante viro cl. Sickel, in tabulario Vaticano non appa- 
ruerit, equidem Theinerum textum suum e Registro, tibi signum chronologicum legitur, 
petivisse et autographon iuramcnti I pro autographo iuramenti anni 1201 hahuisse credi- 

20 derim. Quamobrcm nos Theincri (T) lectiones, quae prorsus conueniunt cum lectionibus 
Registri, in adnotatiomim columnam rciicientcs, fundamentum editionis adhibuimus 1) Trans- 
sumtum Lugdunense a. 1245 in tabulario Vaticano asservatum Arm. I caps. X nr. 5, quod 
descripsit vir cl. Kehr, adnotatis scrijjturis 2) codicis Parisini lat. 8990 saec. XVIII, 
apographa Rotulorum Cluniacensium continentis (Rot. VIII), fol. 153^; 3) apographi 

35 Rotuli Cluniacensis VIII. a. 1413 facti, Instr. misc. C. Fasc. 37 nr. 5. D. I tabularii 

Vaticani, quas et ipse Kehr sui^peditavit ; 4) scripturis Registri InnocentH III tom. VI, 

fol. 22' (Reg. de negotio imperii ep. 76^), quod contulit Sickel. Autographon a. 1339 trans- 

scripsit lohannes quoque de Amelio (Arm. I caps. X nr. 17), cuius textus, teste Sickelio, 

verbotenus congruit cum textu Registri, signo autem chronologico caret. 

30 Quoad signum chronologicum, cquidem censeo, ipsum in Registro additum esse auctori- 

tate epistolae nuntiorum apostolicorum, coram quibus rex Nussiae iuramentum praestitit. — 
Bohmer, Reg. imp. V, 217. (R. 205.) 

Ego Otto Dei gratia Romanorum rex et semper augustus tibi domino meo Innocentio pape 
tuisque succe§soribus et ecclesie Romane spondeo, polliceor, promitto et iuro, quod omnes posses- 
35 siones, honore.=! et iura Romane ecclesie pro posse meo bona fide protegam et servabo. Posses- 
siones autem, quas ecclesia Romana recuperavit, liberas et quietas sibi dimittam et ipsam ad eas 
retinendas bona fide iuvabo; quas autem nondum^ recuperavit, adiutor ero ad recuperandum, et 
recuperatarum secundum posse meum ero sine fraude defensor. Et quecumque ad manus meas 
devenient, sine difficultate restituere procurabo. Ad has pertinet tota terra que est a Radicofano 

40 23. *) uuudum 2. 

1) Cf. Hmllard - Breholles 'Notices et extraits' XXI, 2, 285 nr. 16. 2) Ep. 77 in editis. 

4* 



28 OTTONIS IV. CONSTITUTIONES. 1201. 1202. Nr. 23. '24. 

usque'' Ceperaiuun, exarchatus'^ Rauenne, Pentapolis, Marohia, ducatus Spoletanus, terra comitisse 
Matildis*^, couiitatus Brittenorii® cimi aliis adiacentibus terris expressis in multis privilegiis im- 
peratorum a tempore Lodouici*^. Has omnes pro posse meo^ restituam et quiete dimittam cum 
omni iurisdiotione, districtu et honore suo. Verumtamen cum ad recipiendum '* coronam imperii 
vel pro necessitatibus ecclesie ab apostolica sede vocatus accessero, de mandato summi ijontificis 5 
recipiam procurationes ab illis. Adiutor etiam ero ad retinendum et defendendum ecclesie Romane 
regnum Sicilie. Tibi etiam domino meo Innocentio pape et successoribus tuis omnem obedientiam 
et honorificentiam exhibebo, quam devoti et catholici imperatores consueverunt sedi apostolice 
exhibere\ Stabo etiam ad consilium'^ et arbitrium tuum de bonis consuetudinibus populo Romano 
servandis et exhibendis et de negotio Societatis Tuscie ac Lombardie. Similiter etiam consilio lo 
tuo et mandato parebo de pace vel concordia facienda inter me et Philippum regem 
Francorum. Et si propter negotium meum Romanam ecclesiam oportuerit^ incurrere guerram, 
subveniam ei, sicut necessitas postulaverit. in expensis. Omnia vero predicta tam iuramento 
quam scripto firmabo, cum imperii fuero coronam adeptus. 

[Actum™ Nuxie in Coloniensi diocesi, anno incarnati verbi MCCI, VI, Idus lunii, is 
in presentia Philippi notarii. Egidii acoliti et Riccardi scriptoris prefati domini pape.] 



24. PACTUM CUM ADOLFO ARCHIEPISCOPO 

COLONIENSL 

(1202. Sept.) 

Codicem bihl. oUm Paulinae Monasteriensis saec. XIII, iam regiae Berolinensis 20 
lat. 8° nr. 50, epistolas Innocentii III. ad ecclesiam Coloniensem pertinentes complexum, 
fol. 147' denuo contidit Waitz. Praecedit ruhrum: Quomodo Adolfus secundo iuravit 
regi 0. et de composicione eorum. Quae uncis inclusimus, ea in codice deleta Pertz 
supplevit. — Bohmer, Reg. imp. V, 227. (P. 206.) 

\. lurabunt priores Colonienses, prepositi, abbates, decani et scolastici, quod bona 25 
fide archiepiscopum Coloniensem inducent ad constans et fidele obsequium regis O(ttonis), 
nec in vita O(ttonis) regis alii regi adhereat. Quod si non servaverit, obedientiam quam 
ipsi debent subtrahent et domino pape eam servabunt; obsequium autem archiepiscopo 
ab eis debitum regi O(ttoni) impendent, donec archiepiscopus ad obsequium regi 
O(ttoni) ab ipso secundum formam iuramenti sui debitum revertatur. 30 

2. Nobiles terre qui iuramentis archiepiscopo Coloniensi sunt astricti, qui nunc 
sunt presentes, et alii. cum eorum haberi potest copia, coram rege et archiepiscopo 
iurabunt, quod inducent archiepiscopum Coloniensem ad constans et fidele obsequium 
regis O(ttonis), et quod alii regi non adherebit. Quod si non fecerit, cum castris suis 

et terris ac hominibus suis regi O(ttoni) servient, et non archiepiscopo, donec archi- 35 
episcopus resipiscat et ad regem Ottonem predicto modo revertatur, 

3. Ministeriales sancti Petri XX iurabunt pro se et pro aliis rainisterialibus ita, 
quod alios bona fide ad idom servandum inducent. quod archiepiscopum inducent et 

23. b) ad add. I. «) exarcatus 2. d) Mathildis 2. 4. T. 1. e) Briteuorii 2. f) Lo- 

doyci 2 — 4. T; Ludewici /. 8) plene add. I. ^) recipiendam 4. T. I. >) exh. sedi apostolice /. 40 

^) concilium 3. 1) op, Rom, eccl. 1. ^) Actum — pape in solis 4. T. 



OTTONIS IV. CONSTlTrTIONES. 120-J. Nr. 21. 2:'). 29 

cotera nt supia. Quod si non t'«H'orit. obsi't|uiuni, (juud ardiiopiscopo dobont. ipsi 
subtrahent et regi O(ttoni) prestabunt. donec et cetera ut supra. XXI III burgenses 
iurabunt pro se et pro aliis burgensibus secunduni forniani iuranienti niinisterialium. 

4. Si autoni inter rogeni et archiopiscopuni variatuin fuorit. ut rex dicat: 'archi- 
5 episcopus debito ac fidoli niodo michi non adhoret", arcliiopiscopus econtra asserat, 

tres priores, tres nobiles, tres ministeriales, tres burgenses de iuratis convonient, et 
dictis eorum crodetur vol pro rogc vol pro archiopitscopo: ot socundum oorum XII 
dicta omnos iurati aut archiopiscopo adliorobunt aut rogi socundum proscriptam formam. 

5. Anto omiiia re.\ dabit fidom iii innmis |domini| legati '. (jnod oa ([uc proscripta 
10 sunt habebit rata, archiopiscopus similitor. 

6. Rex O(tto) monctam Aqucnsom a doinino Wah-amo- oxpodiot. ot t[aml rex 
quam Galramus illi monete renunciabit in perpetuum, et dominus legatus sub ana- 
themate prohibcbit monetam in Colonionsi sccmate cudi Aquis numquam vel alibi extra 
civitatem Colonicnsem, et scribet Romano" pontifici ut sentcntiam suam confirmet. 

is Rex tholoneum Dusb[urgense] dimittet nec umquam resumet, et dominus legatus similem 
sententiam proferet cum confirmatione Romani pontificis. Rex et archiepiscopus cuni 
suis familiaribus tractabunt cum effectu, qualiter turrim regiam apud Werthe cum suo 
theloneo destruant. 

7. Privilegia^, que intercesserunt inter regem et archiepiscopum, legentur'^ in 
20 publ[ico], et profitcbitur rex in publico, se iurasse. ut diligenter ob[servet] quc in privi- 

legiis scripta sunt, et quod ca numquam violabit. 

8. Archiepiscopus dabit inducias regi usque ad festum sancti lohannis baptiste 
pro . . . marcis pro quibus obligavorat duci Brabantie curtem [Sin]coche, et sit in 
optione regis in presenti fideiussores idon[eos] dare, vel si rex pecuniam non solverit, 

25 in festo sancti lohannis civitas Tremonia sit ypotecka archiepiscopi, donec persolvatur 
[ei] pecunia predicta. 

9. luramenta priorum, nobilium et ministerialium prcstab[unt] successores et 
heredes decedentium. Et si rex indebite Coloniensem archiepiscopum vel Coloniensem 
ecclesiam tractaverit, predicti IIII ordines obsequium suum regi subtrahent, donec satis- 

30 faciat; et hec iurab[unt]. 

10. Burgenses civitatis Coloniensis iurabunt fidelitatem regi Ottoni sub [hac] 
forma: quod ab hac die inantea fidelitatem ei servabunt, Coloniensem civitatem ipsi 
custodient contra omnem hominem, quam di[u ecclesiam] sancti Petri, archiepiscopum 
Coloniensem, priores, nobiles, infeodatos et ministeriales sancti Petri ac civitatem Colo- 

35 niensem in suo iure conservaverit. 



25. PACTUM CUM lOHANNE REGE ANGLIAE. 

1202. Sept. 8. 

Autographon praecepti regis Angliae in tdbulario Guelferhytano asservatum, quod 
Ferts transscripsit, iterum contulit vir cl. Steindorff. Appendet sigillum numismaticum 
40 lohannis rcgis cereum. — Bohmer, Reg. imp. V, 10654. (P. 207.) 

24. *) Rom. cod. ^) Privilegium cod. «) legetur cod. 

1) Guidonis episcopi Praenestini. 2) de Limburg. 



30 OTTONIS IV. CONSTITUTIONES. 1202. 1208. Nr. 25. 26. 

lohannes Doi ii^ratia rcx Anglio. doniinus llybcrnio. dux Normannic, Aquitanie, 
comes Andegavie iiniversis Christi lidelibus ad quos presens scriptum pervenerit 
saluteni. Ad universorum notitiam volumus pervenire, quod nos in nomine domini 
nostri lesu Christi confederati sumus dilecto nepoti nostro Othoni Dei gratia illustri 
Romanorum regi et semper augusto, de regno nostro contra omnes homines, ad ipsum s 
et imperium suum et iura sua custodienda et defendenda et ad impendendum ei fidele 
consilium et auxilium ad iura sua perquirenda et manutenenda. Per hanc autem 
confederationem remisse sunt hinc inde et perdonate omnes querele et omnes indig- 
nationes. si que fuerunt inter nos, antequam ista fieret confederatio. Et ut ista con- 
federatio maiorem et firmiorem optineat stabilitatem, omnia supradicta fideliter et bona lo 
fide conservanda per manum comitis Willelmi marescalli iuravimus. Domini etiam 
H. Canter. et G. Eboracensis et W. Rothomagensis archiepiscopi, et C Wintoniensis 
et E. Eliensis et I. Norwicensis et Ph. Dunolmensis episcopi in verbo sacerdotali 
promiserunt. et R. comes Leycestrie et R. comes Cestrie et W. comes Arundell et 
G. filius Petri comitis Essex. iusticiarius* noster et comes W. marescallus^ et W. comes ir, 
Warenne et R. comes de Clara, comes Rogerius Bigot, Willelmus de Breosta, R. con- 
stabularius Cestrie, Robertus filius Walteri, Willehnus Briewerus et Hugo Bardus super 
sacrosancta iuraverunt, quod bona fide et sine malo ingenio consilium et auxilium et 
suum fidele posse apponent, ut ista confederatio, sicut supra scriptum est, teneatur ex 
parte nostra et in perpetuum fideliter observetur. 20 

Acta sunt ista apud Susam VIII. die Septembris. anno regni nostri quarto. 



26. CONVENTIO CUM ARCHIEPISCOPO 
MAGDEBUROENSL 

(1208. lul. in.) 

Proferimus ex edijpo pJiotograpliko, quod ex autograpJio tahularii regii Magde- 25 
burgensis instituit Fhilipin 'Kaiserurkimden in Ahhildimgen' X, tah. 21 f et 'Tcxf p. 445. 
Autographo olim sigillum appensum fuisse credi licet. — Bohmer, Reg. imp. V, 239. 

(P. deest.) 

0. Dei gratia Romanorum rex et semper augustus universis imperii fidelibus hoc 
scriptum intuentibus gratiam suam et omne bonum. Recognoscimus et presentibus 30 
litteris profitemur, quod inter nos ex una parte et inter dominum Albertum Magede- 
burgensem archiepiscopum ex alia parte admissa est compositio in hunc modum. 
(1) Conferemus ecclesie Magedeburgensi Haldesleue cum omnibus attinentiis suis et 
omnem proprietatem, quam pater noster habuit in marchia Brandenburgensi" et in 
terra que Wisch vocatur. Dedimus quoque fideiussores, quod proprietatem istam 35 
stabiliemus ecclesie in omni iurisdictione, ubi bona sita sunt, et secundum iusticiam 
warentabimus eam. de ipsis bonis cum pleno consensu heredum nostrorum, et super 
hoc dabimus privilegium ^ nostrum ecelosie Magedeburgensi. (2) Item nos ot fratres 

25. *) iustic or. ^) maresc or. 

26. a) Brand c. 40 

1) Hoe est privilegium Ottonis datum a. 1209. Mai. 19 ed. Gercken 'Codex dipl. Brandenburg.' 
IV, 435 (Bohner, Reg. imp. V, 279). 



OTTONIS IV. CONSTITUTIONES. 1208. Nr. 26. 31 

nostri renuntiabimub oiniii iuii, quod dixinuLs nus liabere in eastro Sonierseenbur«- et 
in omnibus attinentiis ipsius. Renuntiabimus preterea omnibus teodis, que pater 
noster tenuit ab eeelesia Magedeburgensi, in quibus dicebamur ius habere. (3) Item 
nos dabimus privilegium ^ eeclesie, quod nunquam in bonis ecelesie contra voluntatem 
5 archiepiscopi vel successorum suorum faciemus exactionem vel sumemus hospitium, 
nec unquam monetam vel teloneum iuxta consuetudinem imperatorum, quam in «uriis 
observabant. in civitatibus archiepiscopi occupabimus. Ecclesiam in nuMo olficio pre- 
gravabimus. (4) Dabimus preterea privilegium * ecclesie, quod nunquam in ecclesia 

Magedeburgensi et subfraganeorum ipsius reliquias accipiemus archiepiscopi vel epi- 

10 scopi decedentis, (5) Castrum Lewcnberg non concedemus alicui lioniinuin, nisi 

forte archiepiscopo vel ecclesie concedamus. (6) Item si ecdesia Magedeburgensis 
pcr archiepiscopum'' vel per aliquem successorum suorum'^ vel per se ipsam in monte 
qui vocatur Merenret castrum volucrit erigere et habuerit super lioc conHcnsum comitis 
Sifridi de Blankeuburg et comitis Heinrici dc lleginsten, nos ad edificationem iuva- 

15 bimus ecclesiam. Si vero contrarium fuerit comitibus memoratis, nos tamen propositum 
ecclesie non impediemus ullomodo. (7) Item quoscunque de ministerialibus. qui 

bonis Haldesleue attinent, archiepiscopus inducere poterit, ut tarnquam ministeriales 
ecclesie fidelitatem sibi faciant, cum bona voluntate nostra et fratrum nostrorum erit; 
et illis bona sua iure ministerialium concedet. Aliis vero bonis eisdem attinentibus 

20 concedet tamquam hominibus ecclesie bona sua. (8) Donationi quoque, quam Hein- 
ricus imperator fecit ecclesie de bonis in Lutere, non renuntiat archiepiscopus, sed 
nos amice per sua servicia raonebit, ut ratam servemus eandem. (9) Preterea in 
nuUo loco ecclesie'^ pertinenti ponemus de novo teloncuni vel monetam. Ceterum nos 
iuvabimus ecclesiam Magedeburgenseni ad edificationeni suam secundum consilium 

25 archiepiscopi. (10) Dabimus insuper archiepiscopo tria milia marcarum, ex quibus 
mille solvemus in vigilia nativitatis Domini secundas mille in festo sancte Walburjjris .i2o-». 
tunc proximo, tertias mille in festo sancte Margarete^ tunc proximo. Item dabimus lui. 13. 
in curiam archiepiscopi quingentas marcas, quas solvemus in proximo festo pentecostes. Mai. w. 
(11) Fratribus archiepiscopi, comiti Heinrico et comiti Guntero. concedemus civitatem 

30 Saleuelt sub hac forraa, ut quandocumque nos^ ipsis solverimus» mille marcas, libera 
sit civitas^ nobis, et sic cum archiepiscopo in nostro servitio permanebunt. (12) Ce- 
terum cum nos tantam concordiam habuerimus cum principibus, quod archiepiscopo 
videbitur, quod comitem Adolfum possimus iuvare, nos si amicc per preces non pote- 
rimus, per guerram iuvabiraus eum ad recuperationem tam puerorum quam terre sue, 

35 nec unquam contra ipsum malum aliquod intendemus. (13) Item si Burcardum in 
Brieszna^ apud ducem iuvare non possumus amice, nos de curia in Glowerp et duabus 
viliis^ et omnibus attinentiis ipsarura faciemus ei gratiam et iusticiam. qualem expec- 
tabat ab imperatore Heinrico. (14) Item si pueros doraini Ricardi de Cherewist 

apud ducein iuvare non possuraus, nos super tertia parte civitatis Cherewist facieraus 

40 eis gi;atiara et iusticiam, quani pater eorum exspectabat ab iraperatore Heinrico. 
(15) Ericus de Wentscleue in possessione bonorura de Oscleue erit, donec super hoc' 
consiliura archiepiscopi sequaraur. (16) Itera promitenius'", quod archiepiscopura 

seraper pre aliis principibus in nostris consiliis familiarera habebiraus et assistemus 
ei contra omnem principem qui suam ecclesiara indebite voluerit gravare, ita quod si 

45 illum amice non poterimus avertere, potenter averteraus. (17) Hec universa debe- 

26. b) per arch iti loco raso, iepm supra linea add. c. <=) in loco raso c. ^) supra lin. add. c. 

®) sequitur littera t c. f) in loco raso c. 8) imus in loco raso c. *») ciutas c. 'j littera i 

swpra lin. add. c. ^) supra lin. add. c. ') supra lin. add. c. ™) sic c. 

1) V. privilegium eiusdem diei, 'Asseburger UrJcu7idenbuch' I, 38 (Bohmer, Eeg. imp. V, 278). 



32 OTTONIS IV. CONSTITUTIONES. 1208. Nr. 26. 27. 

bimus iuxta consiliuin archiepiscopi stabilirc. ct ipsc nobis prestabit fidei sacramentum 
et serviet nobis tamquam domino suo regi. (18) Si vero super hereditate fratrum 
nostrorum et puerorum suorum ipsi promissum nostrum servare noluerint, nos super 
hoc consilium archiepiscopi faciemus et in eius amicicia manebimus. 



27. EPISTOLA AD PONTIFICEM. 

(1208. lul. ex.) 

Dedit vir d. Tangl g Registri Innocentii III. tom. VI, fol. 38 ep. 161 (ep. 160 in 
editionibus Registri de negotio imperii), uhi inscrihitur Littere Ottonis regis in Roma- 
norum imperatorem electi. — Bohmer, Reg. imp. V, 240. (P. 215.) 

Reverendo in Christo patri ac domino, carissimo domino I(nnocentio) Dei gratia ^^ 
sancte Romane sedis summo pontifici O(tto) eadem gratia et sua Romanorum rex et 
semper augustus debitam subiectionem ac reverentiam cum filiali dilectione. 

Quod hactenus fuimus, quod sumus aut erimus, quantum ad regni pertinet pro- 
motionem, totum vobis et ecclesie Romane post Deum debentes, quod et gratantissime 
recognoscimus, pro omnibus vestre gratie beneficiis uberrimas sanctitati vestre referimus is 
actiones, erga vos et omnes quibus bonum vultis exhibitam nobis benignitatem studio- 
sissime semper merituri. Vestre proinde paternitati attentissime supplicamus, ut intuitu 
omnis devotionis nostre et honoris Dei ac vestri ipsius ac promotionis ecclesie Romane 
respectu. ex quo misericordia Dei, ut speramus, consanguineo nostro sublato de medio, 
tempus vobis contulit faciendi, omne vestre discretionis consilium et auxilium nostre 20 
promotioni, que sine dubio vestra est, propensius impendatis. Scire preterea vos 
volumus, quod archiepiscopus Magdeburgensis et . . Haluestadensis et Mindensis epi- 
scopi ad nostrum auxilium et servitium accesserunt. De duce Bernardo sciatis, nuntios 
nostros eo die quo has litteras vobis destinavimus cum ipso fuisse, et eo usque cum 
ipso actum esse, ut eum omnino speremus in nostra fidelitate et servitio permansurum. as 
Frater noster palatinus comes Reni, Deo gratias, ad nostram integre rediit caritatem; 
et ex quo mortuus fuit consanguineus noster, nobis etiam ignorantibus, nos in omnibus 
quibus promovere potuit non cessavit. Spirensis etiam episcopus nobis securitatem 
fecit et nostram per omnia studet utilitatem et honorem. Multi preterea episcopi, 
abbates, barones et castellani et ministeriales, tam in Sueuia quam circa partes Reni 30 
superiores et inferiores et alias in imperio constituti, de suo nobis servitio et fidelitate 
scripserunt et per fideles nuntios mandaverunt, sed pro angustia temporis et distantia 
locorum ad nos adhuc corporaliter accedere minime potuerunt. Orientales etiam prin- 
cipes diem quendam, videlicet nativitatem beate virginis, Werceburch statuerunt, quasi 
de imperio ordinaturi; quo et alios principes venire hortati sunt, et nobis de die et 35 
loco mandaverunt. Consuete igitur benivolentie vestre et in omnibus probate iterum 
devotissime supplicamus, ut sicut nobis et vobis noveritis expedire, generaliter omnibus 
principibus, et specialiter ubi necesse vobis visum fuerit et utile, per bonos ac fideles 
nuntios vestros scribere dignemini adicientes preces, consilinm et mandatum, bonam 
vestram voluntatem omnibus declarantes. Perutile autem nobis foret, si hec usque 40 
ad diem prenominatam efficere possetis. Archiepiscopos autem Maguntinum et Colo- 
niensem ad nos quantocius redire faciatis; civitatibus etiam Italie et Tuscie de nobis 



OTTONIS IV. CONSTITUTIONES. 1208. l-20;>. Nr. 27. 2H. 33 

scribeiites, laudantes eas. (lue liactenus in no.stia et vt^stra devotiniie i^tMinansciuiit. et 
eas, que hactenus nesciebant nos, ad nostruin favorein oxhortantes. Uogainus iteiii. ut 
si de ecclesia Breniensi ot oius electis vobis sive per re^eni Datie sive per quenicuin|ue 
mentio facta fuerit aut petitio, eius negotii exocutionein usque ad advontuin nuntioruin 

5 nostrorum, quos vobis super eo idoneos quantotius mittemus. differatis; scientes pro 
certo, quia secunda electio, sicut et prior, et contra Deum et contra ius et rationein 
facta est, et neutrius promotio vel vobis vel nobis noscitur expodire. Super oinnia 
autem nos et causani nostram inmio vestram vestro subicimus consilio et voluntati. 
certissimi, ut quod paterne erga nos cepistis, in quo bene hactenus perseverastis. ad 

10 laudem et gloriam Dei et ccclesie Romanc et utilitat(!m ol)tiiii(> perticere delieatis. 



28. 29. LEGATIO ITALICA. 

(1209. laii.) 

28. ENCYCLICA liEGlA AD ITALOS. lan. 1.:. 
Dedit Bohuer in Actis imperii selectis p. 207 nr. 232 e transsumto a. 1209. A}}r. 2 
15 facto, quod in tabidario civifatis Papiae asservatur. — Bohmer, B<'(j. imp. V, 250. 

(P. deest.) 

Otto Dei gracia Romanorum rex et semper augustus dilectis fidelibus suis archi- 
episcopis, episcopis, marchionibus, comitibus, nobilibus, capitaneis, potestatibus, coneu- 
libus, civitatibus et earum cominuni omnibusque imperii fidelibus per Italiam constitutis 

20 gratiam suam et bonam voluntatem. 

Equitatis regie semitam diligenter investigare et subiectorum commodis providere 
soliicitudinis nostre congruum exigit propositum, dunique varietate negotiorum, quibus 
nos frequenter preocupari necesse est, exequi non valemus, vicem nostram discrotis 
et idoneis viris delegare omnimoda ratione instauramur. Quocirca universitati vestre 

25 duximus intimandum, quod nos de prudencia karissimi principis nostri Wolfgeri patri- 
arche Aquilegensis plurimum presumentes, et quod imperio semper fidelissimus oxtitorit 
et nobis quoque perpetuo devotissimus esse debeat non inmerito perpendentes, ipsum 
pro communi omnium vestrorum tranquillitate et pace ad partes Itahe destinavimus 
et tam in Lonbardia quain per universam Tusciam necnon in ducatu Spoleti et marchia 

30 Anconitana et Romaniohi=' legatiouis nostre oftieio perfrui plenissimam sibi donavimus 
facultatem; volentes quoque, ut ipse absque alicuius impedimenti molestia de hiis 
omnibus se intromittat, que ad imperialem spectare dinoscuntur iurisdictionem, et in 
ipsis commodum nostrum ordinet et disponat. Mandamus igitur vobis monentes et regia 
auctoritate firmiter precipientes, quatenus memorato principi nostro patriarche Aquile- 

35 gensi per omnia intendatis et debiti honoris reverentia eum prevenientes, super uni- 
versis negotiis vestris que cum imperio tractanda habetis, tamquam si nos presentos 
essemus. ad ipsura habeatis respectum, certissime scituri. quod ipse in cunctis agendis 
nostris pro arbitrio suo et ad honorem imperii plenissimam habeat facultatem. Et 
quicquit ex parte nostra fecerit vel cuiquam promiserit, nos ratum tenebinius et apud 

40 eminenciam nostram perenni gaudebit firmitate. Ad cuius rei certam evidenciam pre- 
sentem paginam conscribi et aurea bulla nostra iussimus insigniri. 
Datum aput Augustam, Idibus lanuarii, indictione XII. 

28. a) Komaniole c. 

LL. CONSTITUTIONES II. 



34 OTTONIS IV. CONSTITUTIONES. 1209. Nr. 29. 



29. EPISTOLA AI) MEDIOLANENSES. (Im7.) 
Proponimus ex 1) codice capituli S. Ambrosii Mediolanensis, Decretum Grafiani 
saec. XII. e.v. contincnte, uhi penultimae paginae a manu saec. XIII. in. inscripta legitur 
epistola a Betlimanno h. m. descripta, cui succedunt in codice Jiaec: Hee littere fuerunt 
late anno doniinice incarnationis MCCVIIII, mense Martii, primo anno regni iamdicti & 
domni Ottonis et aureo eius sigillo sigillate; 2) codice hihliothecae Amhrosianae B 19 
inf. saec. XIV — XV, qui Sfatuta civitafis Mediolanensis continet, fol.49', contuUt vir 
cl. Simonsfeld^; 3) apographo tahularii Cremonensis olim sign. F. 34, cuiiis varias lectiones 
a Cereda su})pedifafas enofavif Bohmer 'Acta imperii selectd' p. 929 \ 4) cditione Corii in 
lihro 'L hisforia di Miland' (Vinegia 1554) fol. 77', quam repetivif Bohmer l. c. 208 nr. 233. lo 
Viliores codicis 2 et editionis 4 lectiones non adnotavimus. Episiolam cum encyclica datam 
fuisse Augusfae mense lanuario anni 1209 auctor est Guilini 'Memorie storiche di Milano' 
VII, 226, qui fortasse autographon adhuc inspexerat'^. — Bohmer, Reg. imp. V,260. 

(P. deest.) 

Otto Dei gratia Romanorum rex semper augustus dilectis fidelibus suis, potestati is 
sive consulibus totique communi Mediolanensi gratiam suam et bonam voluntatem. 

Si a memoria nostra aliquo modo permitteremus elabi", quantam lidem quan- 
tamque dilectionem sub multa devotione nobis hactenus exhibuistis^, honori nostre 
regie maiestatis multum videremur derogare. Sic*= enim*^ alii, qui minus fideles et 
devoti® fuerunt. ad obsequia'' nostra"^ tardiores efficerentur, et nos meritis vestris con- 20 
digne non responderemus. Set hec a nobis absint! Tanta est enim fidei nostre^ inte- 
gritas et omnium factorum nostrorum suninia'' constantia, quod nos illorum obsequiorum, 
que a fidelibus nostris exhibentur, immemores nunquam erimus, nisi prius meritis 
ipsorum^ condigne respondeamus. Unde nos in armario pectoris nostri reposuimus et 
firmiter recondidimus multa et preclara obsequia, que vos a diebus nostre electionis 25 
fidelissime et devotissime nobis exhibuistis. Recognoscimus enim, quod in nullis'^ 
tribulationibus nostris, que sicut Deo placuit nos quandoque tetigerunt, ab illa fide, 
quam erga nos a principio concepistis, et^ ab illa devotione, quam semper nobis exhi- 
buistis, nullo ingenio, nullo casu interveniente ab"" obsequiis nostris avelli voluistis" et 
non'^ potuistis. Pro quo quamdiu vixerimus universitatem vestram universosque° vos 30 
ac singulos diligimus^ et semper intendimus honorare, omniaque iura vestra et omnes 
consuetudines vestras et omnem libertatem vestram vobis non solum won'^ imminuemus, 
immo inviolabiliter vobis conservabimus intacta et inlesa, et super omnes civitates 
tocius imperii in honore et in rebus vos semper volumus exaltare et inter precipuos 
familiares et devotos nostros vos computabimus'". Et quandocunque vel nuntii uni- 3.'> 
versitatis vestre vel quilibet ex vobis ad presentiam nostram venerit, etiam** benigne 
eos accipiemus' et honorabimus, Oblivisci etiam non possumus, quod vos iam paccato 
imperio. quod diu turbatum fuerat, tam discretos et" tam honestos nuntios^ cum mune- 
ribus vestris ad nos destinastis, quos nos sicut decuit et sub illa gratia et dilectione, 

29. aj dilalii 4. •>) acteuus exibuistis 1. c) sj 3. d) fieest 4. o) nobis add. 2. 40 

f) obsequium 4. gj nostri 4; vestre 2. '>) firma 2. ') illoruni 3. ^) multis 3; mille 4. 

1) et — exhibuistis des. 4. "») deest 3. ") noluistis 2. o) universos quoque 2. 3. v) dili- 

gemus 4. q) deest 1. r) reputabimus 3. «) deest 2. 3. ♦) recipiemus 2. 3. ") deest 3. 

■^) vestros add. 2. 

1) In margine manu coaeta leguntnr: et dicituv ibi (in qiiadani scilicet chronica) quod originale 45 
huius privillegii cuui bulla aurea est in sacrastia Sancti Eustorgii sive fratrum Pi-edicatorum Medio- 
lani, licet hodie non reperiatur ibi. 2) 'Lu lettera fa scritta in Augusta nel mesc di Gennaio deW 

anno l^Off (m adnotatione: Ann. MCCIX. Ind. XII). 



OTTONIS IV. ("UNSTITUTIONKS. 12(»H. Nr. 29. 30. 35 

qua vos seniper tovinius et seinpcr aniploctonuir''. reoepinius. Munora <iuo(|uo vostra 
tanto nobis fuerunt gratiora. quanto magis scimus illa ex affectu pure devotionis fuisso 
transmissa. Significamus ad liec vobis, quod nos* diloctissimo principi nostro Wolfgero^ 
patriarche Aquileiensi legationem tocius Italie commisimus, volentes, ut ipse vico ot 

5 loco nostro per totam Italiam offitio fungatur nostri et imperii bigati, et quicquid ipse 
ibi de honore nostro et imperii tractaverit, nos per omnia ratum sumus habituri. Man- 
damus igitur et rogamus, ut vos ipsum patriarcham tanquam logatum nostrum' honori- 
fice suscipiatis et oum tanquam logatum nostrum ot imporii honorotis. consilium" sibi 
dantes et auxilium. ut ipso in legatione nostra sic procedat, sicut honori nostro et 

10 imperii videatur expedire, Et quicquid honoris sibi exhibuoritis, nobis totum factum 
reputabimus''. 



30. SENTENTIAE DE MINISTERIAJ. I BUS, 
DE TELONEIS, DE BANNITIONE. 

1209. lan. 13. 

15 Ex mdograplio pmefecturae Oenopontanae dedit Hermannus Fabst h. m. Lcffitur 

etiam in codicc Wangiano saec. XIII. in. (ed. Fontes rer. Austriacarum II, 5, 176), ubi 
nomen unum intrusum esse certe miraris. — BiJhmer, Reg. imp. V, 254. (P. 216.) 

ii Otto I quartus Dei gratia Romanorum rex semper augustus. Ea que facta 
sunt coram nobis in iudicio in presentia multorum principum, que ad utilitatem com- 

20 munem presentium et futurorum spectare videntur, puplico scripto et autentico sunt 
committenda, ne et a memoria hominum elabantur et in consimilibus casibus facilius 
homines possint expediri. Constitutus igitur in presentia nostra in sollempni curia 
apud Augustam in raultorum hominum et aliorum principum presentia dilectus fidelis 
noster Fridericus Tridentinus episcopus quesivit in sententia, si ministerialis alicuius 

2h ecclesie duceret in uxorem aliquam muherem liberam, si pueri inde suscepti vel esse 
debeant liberi vel esse debeant iuxta condicionem patris ecclesie ministeriales. Et 
dictatum est in sententia: quod pueri ex huiusmodi matrimonio nati esse debeant 
ipsius ecclesie ministeriales, cuius et pater est ministerialis; alias enim omnes ministe- 
riales omnium ecclesiarum imperii deperirent. Item quesivit in sententia", si ali- 

30 quis ministerialis alicuius ecclesie de bonis suis, sive patrimonialibus sive feudalibus, 
aliquid possit aHenare vel in aliquam aliam personam transferre sine manu et domini 
sui'' licentia et voluntate. Et dictatum est in sententia: quod hoc fieri non possit, 
quia sic ecclesie ad nimiam paupertatem redigerentur. Item quesivit in sententia, 
si aliquis sine regia licentia et auctoritate novum possit instituere thelloneum. Et 

35 data est super hoc sententia: quod nullo modo hoc fieri possit vel debeat; et si factum 
fuerit, irritum sit et inane. Item quesivit in sententia, si episcopus Tridentinus 
aliquos pro suis facinoribus et excessibus banniret, si nos illud bannum confirmare 
deberemus. Et datum est in sententia: quod si ipse Tridentinus episcopus YII idoneis 
testibus probare posset, aliquos homines pro excessibus et facinoribus suis bannisse, 

40 29. w) complectimur 3. ^) deest 1. 4. y) W. 1; Wolfrago 2; Wolpbgero 4. ^) et im- 

perii add. 3. *) conscilium 1. ^) reputamus 2. 3. 

30. *) sentententia or. ^) eadem mann corr. ex sua or. 

5* 



36 OTTONIS IV. CONSTITUTIONES. 1209. Nr. 30. 31. 

qiiod nos hoc hiinmini doborennis oonfirniaro. C'um igitur ipso Tridontinus opiscopus 
hoc statim \\\ idoneis testibus probasset, nos bannum suuni rogia auctoritate confir- 
mamus. Prosoribimus igitur et bannimus Adelbrectum et quosdam fratres suos, 
Arnoldum de Mez et filium suum, Riidogerum de luvo", Heinricum Crassi, lleinricum 
de Porta. Andream et Berhtoldum de Burgo novo, Heinricum de Pozano, Witoldum s 
et Bonaventuram et filios Muscardi et omnes eorum complices. Mandamus igitur et 
precipimus sub districtu gratic nostre, ut nemo istos bannitos et proscriptos aliquo 
modo reoipere audeat vel aliquod consiliuni vel auxilium eis impertiri, Quod qui 
facere presumpserit, in eadeni se sciat esse pena et dampnitione'\ 

Acta sunt hec anno dominice incarnationis MCCVIir', regnante domino Ottone lo 
quarto gbirioso Romanorum rege augusto. 

Datum apud Augustam, Idus lanuarii. indictiono Xlf. 



31. PROMISSIO 
ROMANAE ECCLESIAE FACTA. 

1^209. Mart. 32. is 

Autographon, quod in tabulario Vaticano Ariu. I caps. III nr. 4 asservatur, hulla 
aurea filis sericis ruhris appendente insignitum, contulif a. 1886 vir eJ. Sickel; ima- 
gineni eius photographicam nuper in lucem misit Schum ' Kaiserurkundcn in Ahhil- 
dungen^ X, tdb. 22. Autographo etiam nititur editio Theineri in Codicc diplomatico 
dominii temporalis s. sedis I, 42 nr. 54. Privilegium a. 1245 Lugduni his transscriptum 20 
est: transsumtum eius ut dicunt Lugdunense adhuc cxstat in tahidarii Vaticani Arni. I 
caps. X nr. 5, ap>ographon eius db lohanne de Amelio confectum ibidem Arm. I caps. X 
nr. 12; transsumti autem Cluniacensis apographon a. 1413 ihidem Instr. misc. C. Fasc.37 
nr. 5 D. I reperitur, apographon vero Bariveanum in codice Parisino 8990 Motul. VIII^. 
Apographon, quod exstat in Pegistri Innocentii III. tom. VI, fol. 43 nr. 190 (nr. 189 in 25 
editis), db ipso autographo factum esse, vir cl. Sickel animadvertit. Qum in textu litteris 
minorihus insignita sunt, ex iuramento Ottonis posteriore (supra nr. 23) transscripta sunf. 
Notandum, partcm non minimam privilegii allegari ab ipso Innoccntio III. in cpistola ad 
episcopum Ratisbonensem a. 1210. lan. 18 data, quam edidit Winkelmann 'Acta imperii 
ineditd II, 676 nr. 1009. — Bdhmer, Reg. imp. V, 274. (P. 216.) 30 

(C.) I In nomine sanct^ et individu^ Trinitatis. Otto quartus divina favente 
clementia Romanorum rex et semper augustus. « (1) Recognoscentes ab eo nostre 
promotionis donum misericorditer processisse, a quo est omne datum optimum et omne 
donum perfectum, ipsum eiusque vicarium et sponsam eius, sanctam ^cclesiam, dispo- 
suimus et decrevimus magnifice honorare, ut qui nobis in presenti temporale contulit 35 
regnum, in futuro quoque tribuat serapiternum. Proinde vobis, reverentissime pater 
et domine summe pontifex Innocenti, quos pro multis beneficiis nobis impensis sin- 
cerissimo veneramur affectu, vestrisque catholicis successoribus et §cclesi§ Romane 

30. *=) Ylricum de Pixeuo add. cod. Wangianus. '^) sic or. 

1) Cf. Notices et extraits XXI, 2, 286 nr. 19. 40 



0TT0NI8 IV. CONSTITUTIONES. im Nr. 31. 37 

omnem nbedioiitiam. lionoriHceiitiam et roverentiiim sompor liumili cordo ac devoto 
spiritu impendemus, quam predecossores nostri reges et imporatoros catliolici vestris 
antecessoribus irnpendisse noscuntur, nicbil ex biis volentes (liiiiiniii. sod niaf^is augeri, 
ut nostra devotio clarius enitesoat. (2) Illum igitur aboloro vob-ntes altiisum. quoni 

5 interdum quidam prodocossorum nostrorum oxorcuisso dicuntur in (decti«»nibus jirobi- 
torum, concedimus et sanctimus, ut electiones prelatorum libero ac canonico tiant. 
quatinus ille protitiatur occlosio viduatc quom totum capitulum vel maior et sanior 
pars ipsius duxorit oligondum, dum niodo nicliil oi obstot de canonicis institutis. 
(3) Appellationos autom in negociis ot causis ^cclesiasticis ad apostolicam sodem libere 

10 fiant oorumquo prosocutionoin sivc procossum nullus imjiodirc prosuniat. (4) Illum 

quoque dimittimus et refutamus abusum, quoni in occupandis bonis docedentium prola- 
torum aut etiam ^cclesiarum vacantium nostri consueverunt antecessores committere 
pro motu proj)ri? voluntatis. Omnia vero spiritualia vobis et aliis ?cclesiaruin prelatis 
relinquimus liberc disponenda, ut qu? sunt cesaris cesari et qu? sunt Doi Deo recta 

15 distributione reddantur. (5) Super eradicando autem heretic^ pravitatis errore auxi- 
lium dabimus et operam efficacem. (6) Possessiones etiam, quaa ^cclesia Romana recu- 
peravit, ab antecessoribus nostris seu quibuslibet aliis ante detentas, liberas et quietas 
sibi dimittimus et ipsam ad eas rettinendas bona fide promittimus adiuvare. Quas vero 
nondum recuperavit, ad recuperandum pro viribus erimus adiutores : et quecumquo ad maniis 

20 nostras devenient, sine difficultate ei restituere satagemus. Ad has pertinet tota terra 
qug est a Radicofano usque ad Ceperanum, marchia Anconitana, ducatus Spoletanus, terra 
comitiss§ Mahtildis, comitatus Brittenorii, exarchatus Ravenn^, Pentapolis cum aliis adiacentibus 
terris expressis in multis privilegiis imperatorum et regum a tempore Lodvvici, ut cas babeat 
Romana ^cclesia in perpetuum, cum omni iurisditione, districtu ct honore suo. Veruntamen 

25 cum ad recipiendum coronam imperii vel pro necessitatibus gcclesig ab apostolica" sede vocati 
venerimus, de mandato summi pontificis recipiemus procurationes sive fodrum ab ilHs. (7) Ad- 
iutores etiam erimus ad rettinendum et defendendnm ecclesie Romang regnum SiciHg ac cetera 
iura qu§ ad eam pertinere noscuntur, tamquam devotus filius et catholicus princeps. 
(8) Ut autem hec omnia memorato sanctissimo patri nostro domino Innocentio sacro- 

30 sancte Romane ^cclesi^ summo pontifici eiusque successoribus per nos et nostros 
successores Romanorum imperatores et reges observentur firmaque et inconvulsa 
semper permaneant, presens exinde privilegium conscriptum maiestatis nostr? aurea 
bulla iussimus communiri, 

I Sicnum'' domini Ottonis quarti Romanorum recis^ invictissimi. y (M.) 

35 Ego I Conradus H Spirensis episcopus vice doraini Sifridi Maguntini archiepiscopi 

et tocius Germani^ arcliicancollarii, regalis aulo cancollarius, recognovi. 

Acta sunt hec anno dominic^ incarnationis millosimo CCVIIII, indiction. XII, 
regnante domino Ottone quarto Romanorum rege glorioso, anno regni eius undecimo. 
Datum apud Spiram XI. Kalendas Aprilis. 

40 31. *) corr. ex epostoHca or. ^) sic or. 



38 OTTONIS IV. CONSTITUTIONES. l-AH). Nr. 32. 

32. PACTUM CUM VENETIS. 

1209. Aiig. 18. 

ProferiniKS Jioc pachun cx 1) Lihris pacforuDi lib. I, fol. 15'; 2) Libris pactorum 
lib. II, fol. 86, c quihus transscriptum cst in cod. Trivisanum fol. 294 ; 3) Liber blancus 
fol. 49' ex lihrarii crrore (cfr. supra tom. I, p. 526) soluminodo capifa 18 et sequentia s 
usque ad finem scrvahat. Dcrivatum est e Pacfo Heinrici VI. (supra tom. I, nr. 378). — 
Bdhmcr, Reg. imp. V, 295. (P. decst.) 

(C.") I In nomine sancte et individue Trinitatis. Otto quartus divina favente 
clementia Romanorum rex et semper augustus. '& Quoniam stabilem christianorum prin- 
cipum karitatem operari plurima bona ad multorum utilitatem'* evidenter novimus et viros sapientes lo 
et discretos*' rectores regnorum suorum notos habere et amicos semper curavimus, Petrum Ziani 
virum egregium et clarissimum Veneticorum ducem, quem luce sapientie et totius honestatis uber- 
tate predicabiliter pollere manifestum est, habere notum et amicissimum ad decus imperii nostri 
stabilitate perpetua decrevimus. Ad cuius rei evidentiam dilectionem ipsius toto cordis aifectu 
amplectentes, in confirmandis illis, que ab antecessoribus nostris suis antecessoribus collata sunt i"' 
et confirmata, libenti animo voluntati et peticioni ipsius, sicut karissimi aniici nostri, per omnia 
satisfacere studuimus. Hac igitur ratione omnino uniti nostram utriusque dilectionem rationabiliter 
observavimus et in multis magnisque negociis publicis ac privatis eius sinceram dilectionem ac 
preclaram sapientiam imperio nostro et nobis nostrisque fidelibus utilem existere probavimus. Et 
quia ipsius rei efficatia*^ et sapientum^ iudicio sapiens atque discretus Venetici regni rector exti- 20 
tit, et egregia fides et pure dilectionis exibitio'', quam semper erga nos habuit et nostrum 
imperium, eum^ in omnibus nobis commendabilem exibuit, dignus eius et honestus interventus 
apud nostram regalem maiestatem locum utpote amici karissimi et viri sapientissimi venerabiliter 
optinuit. Igitur nuntios ipsius Rugerium Permarinum et Marinum Dandulum \ quos ad 
nostram destinavit presentiam, eo quo decuit honore suscipientes, ob sinceram et vene- ^r. 
rabilem eius dilectionem quicquid ipse dux et Venetici ducatus ecclesi§ et populus^ ex antiquo 
per multos annos in'^ imperii nostri potestate secundum quod in preceptis nostrorum antecessorum, 
imperatorum et regum, continetur et in pacto Ottonis, Heinrici' ac^ Lotharii et Friderici^* inclite 
recordationis imperatorum legitur, iuste et legaliter"" tenuit et habuit, per hanc nostram regalem 
paginam renovamus et confirmamus, ita quidem, ut pars parti nichil malignum aut iniustum, sed 30 
semper quod rectum est, in omnibus actionibus et rebus facere presumat et si, quod absit, 
aliqua malitia vel lesio inter partes comissa fuerit", per huius federis decreta tergatur ac facta 
satisfactione a rebelli et transgressore parte ad° pactum observandum hec series federis i^er cuncta 
inviolabiliter annorum curricula semper maneat, remota contraditione vel imi^ugnatione tam nostra 
quam omnium successonim nostrorum. 3.'> 

Quia iniustum videtur, ut aliquis vel suis vel equis sanctionibus oppugnare nitatur, et ut 
maxime notentur specialiter vicini populi tam ex nostro regno quam ex predicto ducatu Venetie, 
a quibus omnimodoP hanc pactionis institutionem observandara esse decernimus'', hii sunt ex nostro 
scilicet iure: Papienses, Mediolanenses, Cremonenses, Lucenses, Pisani, lanuenses, Placentini, Floren- 

32. a) utilitate 1. *>) om. 1. 2, suppl. e Pacto Jleinrici VI. et Facto Friderici II. «) elfi- 40 

cantia 1. d) sapionter 1. 2. e) exibito 1. ^ ) eius 1. 8) Veuec . add. 2. •') et 1 ; ex 2. 

•) Octonis, Henrici 1. k) et 2. ') ac Fredericl 2. «») legalitate 1. " °) et add. 1. ») partem 
add. 2. P) omimodo 1. q) dec. esse observ. 2. 

\) Cfr. Andreae Dandvli Chronicon apnd Murat&riHm 'Smptores' XII, p. 33G, nhi Rof/erimi rrema- 
rimis appellatur. 45 



OTTONIS IV. CONSTITUTIONES. 120Jt. Nr. 32. 39 

tini, Femirienses ■■, Kavennenses, Clouuielen.ses, Ariminenses, PiBuurienses, Cesenenses, Funenses", Seno- 
gallienses, Anconenses, Humauenses, Firmenses, Epinenses', VeronenBes, Montesilienses, Gavellenses", 
Vincentenses, Paduanenses, Tervisani, Cenotenses, ForoiulienseH*', Histrienses*', et cuncti de nostro 
Ytalico regno, sive ^ui modo suut vel qui in posteruui tuturi sunt; ex predicto vero ducatu* Venetie 
5 sunt: Kivoaltenses, Metamaucensesy, Torcellenses, Clugieuses, Palestrinenses, CaputurgelenseB*, 
Brundulieuses, Lauretanenses, Murianenses *, Amianenses^, Burianenses, Kquilenses, Capruleuses, 
Civitatinenses, Fiueuses, (.iradeuses et euneta geueralitas ]iopuli Venetiei, sive (pii inodo suut vel 
qui'' tuturi sunt. 

(1) Confirmamus itaque Veneticorum tines^ a nemine nostrorum inquietari, invadi vel mino- 
10 rari debere, sed libere et absque uUo impulsu que retro ab aunis possederunt inultis, deineeps possi- 

deant. Proprietates vero et predia, que habere videutur tain ipse dux quam sutis patriarcha nec 
non episcopi, abbates et ^'cclesie sancte l)ei et reliquus jiopulus Venetus sibi sublcctus infra pote- 
statem imperii nostri, sive'' in eami)is sive" in domibus, pratis, silvis, vincis. paludibus, salictis^ 
sacionibus, piscationibus et ceteris possessionibus, quiete possideant et absque cuiusquam insultantis 

ib machinatione aut lesione sive'' sinistra quapiam^ tergiversatione, ita ut nemo contrarietatem eis 
inde facere presumat. Nec etiam venationes aut pabulatus'' sine eorum licentia exerceat neque 
molestiam ibi residentibus inferat neque aliquam' navem ipsorum Veneticorum in aliqua nostri 
impei*ii parte periclitantem "* predari seu hominibus naufragium patientibus aliquam controversiam 
inferre presumat; quod qui fecerit, componat centum libras auri purissimi illis, quibus iniuriam 

20 intulerit, et res dominio possidentium mancipentur et quiete liceat possessoribus illas tenere 
ac frui. 

(2) Quodsi excursus inter partes factus fuerit, ipsa persona, que in capite fuerit ad eandem 
maliciam faciendam, infra LX^ dies tradatur, et omnia, que fuerint™ ablata, in duplum restituantur; 
quodsi ipsum dnpluni compositum non fuerit vel [)ersona ipsa tradita non fuerit infra LX'* " dies, 

25 ut dictum est, tunc per unamquamque personaai, que ipsam malitiam perpetraverit, eonpouantur 
aurei quingenti". 

(3) Si furtum inter partes fuerit factum, in quadruplum restituatur. 

(4) Sii* servi aut ancille inter partes confugerint, cum omnibus rebus, quas secum detu- 
lerint, reddantur; et iudex, qui ipsos fugitivos reddiderit, accipiat pro unoquoque singulos solidos 

.so auri, sic tamen ut, si amplius requiritur, per sacrainentum dominis illorum idonea satisfatio 
fiat. Si vero iudex aut aliquis'' ipsos fugitivos susceperif et eos reddere cura negaverit et exindc 
fugerint, tunc pro unoquoque fugitivo conponat auri solidos LXXll. Quodsi dubium* fuerit et' 
denegaverit iudex vel auctor loci illius, in quo fugitivi requiruntur, tunc prebeant sacramentum 
duodecim electi, quod" ibi suscepti non fuerint nec illos habeant nec in* conscientia illorum sint^ nec 

35 aliquas^^ res illorum^ secum habuerint. Si autem hoc'' distulerit facere, post primam et secundam 
contestationem presentia testium*' peractam^ per iussionem iudicis sui liceat" pignorare hominem de 
ipso loco, ubi causa requiritur, ita tanien, ut ipsum pignus post peractam'' iusticiam per iptegrum 
reddatur. 

(5) Et nullatenup liceat alicui*' pignus accipere per alia loca, nisi ubi fugitivi aut cause 
■10 requiruntur; et si pignoratio*^ pervenerit, non presumat aliqua pars pro pignore aliam pignorare, 

32. r) Ferarienses 1. ») Fauenses 1. 2. *) Eriminus 1; Erimiii. 2. ") Gaualleiises 2. 

'') ForoHnenses 1. ^^') Ystrleuses 2. ^) oni. 1. y) Metamucenses 1. ^) Ciparogln. 1; Campa- 

roglm. 2. a) Maurianenses 2. ^) Ametali. 1. 2. c) om. 2. d) om. 1; districtura 2. 

e) suis 1. f) salicis 1. S) quapiam 1. ^) priabulatus 1. ') aliqua 1. ^) periclitantes 1. 

45 1) XL 1. 2. m) fuerunt L 2. °) XLt» 1. 2. «) quingentis l. P) sed L <l) alius add. 2. 

r) suscepit 1. 8) dubius 1. t) om. L ^) si add. 2. ^) sint nec — res illorum propler 

homoioteleuion illorum repetita in 1. "^) aliquis 1. ^) hoc autera L y) testius L ^) paratam 1; 

perata 2. a) licet L ^) paratam 1; peratam 2. c) alacri L d) pigneratore L 

1) Nomiuum ordinem in codice Tricisano per columnas dispositiim Bohmer in editione sua 'Acta 
50 imp. selecta' p. 210 nr. 235 hunc codicem secutus turhavit. Unde concidunt ea quae Winkelmann 'Kaiser 
Friedrich IF. I, p. 99 not. 3 disputavit. 



40 OTTONIS IV. CONSTITUTIONES. 1209. Nr. 32. 

set expectet usque ad audieudaui eausaui, ita .saue ut oause in sex uieuisiuui sjiacio fiaut et sint 
eause finite, reddens prius, quia ex iudicio condempnatus tuit, et prius*^ suum recipiat. Nam si 
quis de alio loco pignus tollere presurapserit aut sine causa tulerit aut aliquem pro pignore 
piguoraverit, in duplum, qui tulerit'^, restituat. 

(6) Si vero equi aut eque seu armenta aut^ aliqua quadrupedia furtim fueriut sublata, s 
in duplum restituantur'': si ipsa aberraveriut, omuiuo reddantur'. Quodsi post priuuim et secundam 
contestationem minime reddita fuerint, tunc pignoratio tiat de loco, ubi hec requiruntur, usque dum 
pars parti satisfatiat ; et post satisfationem reddantur ipsa pignora. 

(7) Et hoc statutum est, ut, si fugitivus seu res reddita fuerit vel si per sacramenta^ 
satisfatio adimpleta fuerit\ modis oranibus pars parti securitatem fatiat. lo 

(8) Si quis vero extra memorata capitula pignorare presumpserit, causam perdat, et quod 
tulit, restituat. 

(9) Negocia autem inter partes fiant'", et liceat dare et accipere quicquid inter eos con- 
venerit sine aUqua violentia vel contrarietate, ita ut equa conditio utrarumque partium negocia- 
toribus conservetur. ^^ 

(10) Ripaticum autem et quadragesimum Venetis detur secundum antiquam consuetudinem. 
Ipsi vero Veneti per totum imperium et per totam terram, quam vel nunc habemus vel in posterum 
Deo auctore habituri sumus, liberi sint al» omui exactione et datione; et" licentiam habeant homines 
ipsius ducis ambulandi per terram seu per flumina totius imperii nostri; similiter et nostri per 
mare° usque ad eos et non amplius. 20 

(11) De hoc convenit, quod, si qua lesio evenerit inter partes, legatarii non detineantur; 
si vero detenti fuerinfP, relaxentur et componantur eis solidi CCC'; et si, quod absit, occisi fuerint, 
conponantur parentibus eorum mille solidi pro ijisis, et ipsa persona tradatur in manus eorum. 

(12) Si quis inter partes causam habuerit, vadat semel aut bis'i cum epistohx iudicis sui; 

si ei iusticia facta non fuerit infra dies XIIIP''"'', si ipse homo, unde iusticia requiritur, infra 25 
ipsum locum fuerit, infra dies septem licentiam habeat pignorare iudex, qui ipso tempore ordinatus 
fuerit, intra causam^ suam, quantum ipsum debitum erit; et ipsum pignus usque ad determinationem 
cause teneatur. Quodsi antesteterit pignus, conponantur solidi XIP""*, causa manente, ut pro eo 
iterum pignoratio" fiat, ubi potuerit^ in finibus, ubi causa requiritur. Si tamen, ubi^^ iuditium 
ambabus partibus annunciatum fuerit, residentibus duobus de utraque parte, ubi causa requiritur, 30 
quod ipsi per evangelium terminaverint, pars ijarti satisfatiat. 

( 1 3) Addimus autem, quod, si quis homicidium perpetraverit, modis omnibus ipse et quanti 
mixti fuerint in ipso homicidio, ligati tradantur; quodsi factum non fuerit, pro unaquaque persona 
conponantur auri solidi CCC*'. 

(14) Simili^ pena decernimus damimandumy eum'', qui in'' communibus mercatis tumultum 35 
populi excitans* homicidium perpetraverit. Quodsi tumultus sine homicidio aut plaga sedatus 
fuerit, conponat pro excitatione '' soldos '^ auri COC'"®. 

(15) Si aliqua pignoratio'^ in silva fieri debuerit, sine homicidio fiat; et si, quod absit, 
homicidium factum fuerit, jjro libero homine conponantur soldi auri CCC*' et pro servo L; si plaga 
facta faerit, ut non® moriatm-, pro Ubero homine soldi L, pro servo XXX*^. 40 

(16) Statutum est, ut de rebus sanctarum ecclesiarum Dei nullus pignorationem faciat, 
excepto si cum sacerdotibus causam habeat; et ante conpellatio*^ fiat semel vel bis^; nam qui 

32. 6) postea 1; postea prius 2; prius pro pignus; cfr. Pactum Friderici I. tom. I, p. 211 n. q 

f) tulitur 1; tulit 2. g) ut 1. h) restituatur 1. i) ita corr. secundum PH. VI et PFr. II 
restituantur 1. 2. ^) sacramentuni 2. i) fuerint 1. ™) autem iuterficiant 1. ^) om. 1 
o) per mare om. 2. P) detineantur 1. l) his 1. XIIIloi' 1. 2. ») ita 1. 2 pro casam; 
cfr. Pactum Lotkarii III. tom. I, p. 173 n. u. *) XVc'"> 1. 2. ") pignoratore 1. ") potuit 1. w) om. 2 
3^) scili 1. y) dampuandus 1. 2. z) om. 1. 2. ») exercitans 1. 2. b) exercitatatione 1; 
exercitatione 2. <=) goidi i, d) piguoratore 1. «) fuerit unde 1. 2. ^) conpellatione 1 

g) his 1. 



OTTONIS IV. CONSTITUTIONES. 1209. Nr. 32. 41 

aliter^ presurapserit, duplum conponat, < i m iicscienH pif^noravi-rit, prebeiit Bixcrainentmn, ct sit 
solutus pignusque' salvum rcstituat. 

(17) Et hoc stetit de capulo, quod Rivoaltenses, Metamaucenses, Albionenses, Torcellenses, 
Amianenses fecerunt retro ab annis multis: habeant licentiam faciendi Hccundum anti<iuam con- 

s Ruetudinem, sive per flumina sive per marc''. 

(18) Equilenses vero capulari debent in ripa sancti Zenouis usquc in fossam Metamauri' 
et Gentionis secundum consuetudinem'" omnem arborem et vegerc" in carro aut" ad collum, 
quantum sibi placuerit; et habeanf licentiam pecudes in ipsis finibus pascere vel pabulari. 

(19) De finibus Civitatis nove statuimus, ut terminatio, que a tempore Liutbrandi'' regis 
10 facta est inter Paulutionem *■ ducem et Marcellum magistrum militum, deinceps manere debeat, 

id est de* Plaue maiore usque in Plauem siccam; pecudes quoque et greges cum securitate pas- 
ccre debent. 

(20) Caprulani vero in silva Foroiuliana*, ubi semper capulaverunt, capulare debent. 

(21) Similiter Gradenses secundum antiquam consuetudinem in silvis Foroiulii" capulum 
15 faciant. 

(22) Confirmamus etiam Lauretum, ut'', quantum aqua salsa continet, eorum subiaceat 
potestati. 

(23) Et nullus princeps vel pauper aliquem Veneticum distringere aut legem^ facere de 
aliqua habita substantia aut ad placitum ducere, nisi in presentia illorum ducis, aut fodrum tollere 

20 de illorum terris, que in nostro sunt imperio, aut bannum mittere tam dominis habitantibufl in 
Venetia'' quam de illorum hominibus ubicumque habitantibus iusticiam aliquam accipere presumat, 
nisi in presentia dominorum suorum. 

(24) Confirmamus, ut pars parti de causis ecclesiarum, monasteriorum omnimodoy iusti- 
ciam fatiat ^. 

25 (25) Vohimus, ut pro una libra denariorum vel uno homine sacramentum*, et si usque 

ad XII"'"'' libras denariorum Veneticorum XIP'"" electi iuratores addantur; nam si° ultra XIF''"'' 
libras questio facta fuerit, iuratores ultra XIP'"^ ^ non accedanf^. 

(26) Statuimus etiam de pignoribus, que inter partes facta fuerint, ut, si qua de eis con- 
tentio orta fuerit, illi tribuatur arbitrium iurandi, qui pignus habuerit, soli® sine electis. 
30 (27) De cautionibus ^' vero simili^ modo agatur. 

(28) Promisit^ cunctus ducatus Veneticorum' nobis et successoribus nostris pro'' huius 
pactionis federe annualiter omni mense Martio persolvere ' libras denariorum suorum L et totidem 
libras piperis et unum pallium. 

Si quis igitur dux vel marchio, comes, vicecomes aut aliqua magna vel parva persona huius 

35 nostre regalis pagine violator extiterit"', quod minime credimus futurum, sciat se conpositurum" 

pro pena auri optimi libras mille, medietatem fischo imperiali et medietatem duci Veneticorum°. 

Quod ut verius credatur et ab omnibus diligentius observetur, hanc paginam corroborantes sigilli 

nostri inpressione iussimus insigniri. 

Huius rei testes suntP; Albertus^ Magdeburgensis archiepiscopus, Otto Vuirce- 

40 burgensis'' episcopus, Sifridus Augustensis» episcopus, Ludeuuicus* dux Bauuarie, Ber- 

nardus dux Karinthie, Otto dux Meranie", Azo^ marchio Estensis, comes Artmannus 

32. h) supplendum est facere; cf. Pactum Ottonis II, tom. I, p. 42 n. i. i) pignus quod 1. ^) sequentia 
etiam leguntur in Libro blanco fol. 49'. 1) Metarnauci 1. "") et add. 3. ^) arb. evegere 1. 2; 

arb. vehere 3. o) sive 2. 3. p) habeat 1. «i) Lioitbrandi 1; Lottobrandi 2. 3. ') Pauli- 

45 tionem 2. 3. s) idem iu 1; idest in 2. 3. *) Foraiuliaua 1. 3. ") Fouuli 1. '^) et 3. 

^) legere 1. ^) Vetiet. 1; Venetiis 2. 3. y) omnimoda 1. ^) fatiant 3. ») supplendum est 

fiat; c/. Factum Heinrici V, tom. I, p. 155 n. o. ^) XV<=i°» 1. 2. 3. c) om. B^ ^) accedat 1. «) om. 2. 3; 
in cod. 1. positum est post iurandi. f) captiouibus 1. 2. 3. 8) scili 1. ^) etiam add. 2. 3, 

i) Venet. 1; Venetie 2. 3. ^) per 3. l) om. 1. 2. 3. ^) extitit 1. ") canpositurum 1, 

50 o) Venet. 1; Venetie 2. 3. p) sumus 1. ^) Albeltus 2. 3. ') Uuircebergensis 3. ») Augustm. 2; 

Augustiniensis 3. *) Luduuicus 3. ^) MaiTii. 2. 3. "*') Azzo 3. 

LL. CONSTITUTIONES H. " 



42 OTTONIS IV. CONSTITUTIONES. 1209. Nr. 32. 33. 

de Yuirtinberc"', Albertus de Entse, Heinricus^ niarscalcus de Kallindin, Yualtherus 

pincerna de Schipfen, Heinricus camerarius de Rauinsperc et alii quani plures. 
I Signum domini Ottonis>' quarti Romanorum regis invictisimi. | (M.) 
Ego Conradus Spirensis^ episcopus regalis aule cancellarius vice domini Tiderici 

Coloniensis archiepiscopi totius Ytalie archicancellarii^* recognovi. 

Acta sunt hec anno dominice incarnationis millesimo CCYini, indictione XII, 

regnante domino Ottone^ quarto Romanorum rege glorioso, anno regni eius duodecimo. 

Data in castris apud curtem Ualeam ^ per manum Yualtheri regalis aule prothonotarii, 

XY.'' Kalendas Septembris. 



33. LEGATIO ROMANA. 

(1209. Aug.) 

Dedit vir d. Tangl e Eegistri Innocentii III. tom. VI, fol. 43' ep. 191 (ep. 190 in 
editionibus Begistri de neg. inip.), iibi inscrihitur: Littere Ottonis illustris Romanorum 
regis semper augusti ad dominum papam. — Bohmer, Reg. imp. V, 298. 

(P. 217.) 15 

Reverendo in Christo domino et patri suo dilectissimo Innocentio sacrosancte 
Romane ecclesie summo pontifici O(tto) Dei gratia Romanorum rex semper augustus 
sahitem in Domino et totius filiaUs dilectionis plenitudinem. 

Cum nos omnem honorem nostrum, quem obtinendo Romanum imperium, hcet 
cum multo labore et sudore, post Deum vobis adscribimus, non immerito nobis de 20 
vobis est presumendum et in sanctitate vestra est confidendum, quod vos de omni 
prosperitate et salute nostra sub aff"ectu paterne dilectionis nobis congaudere debeatis. 
Significamus igitur vestre sanctitati, quod nos iuxta honorem nostrum et imperii, feli- 
citer dispositis et ordinatis in Alamannia nostris et imperii negotiis, cum exercitu forti 
et glorioso montes magnos transivimus et iam ad Padum transmeavimus, processuri 25 
ad vos, ut recipiamus a manu vestra benedicta benedictionem et consecrationem 
diadematis imperialis. Receptis denique nuntiis vestris, quos ad nos transmiseratis, 
videlicet Andrea subdiacono et clerico vestro et Thurando fratre Hospitahs sancti 
lohannis, auditis quoque omnibus hiis que ipsi nobis ex parte vestra prudenter et 
discrete proposuerunt, et hiis plene intellectis, habito consiho principum et fidelium 30 
nostrorum, nuntios nostros, honestos et sollempnes latores presentium, dilectos fideles 
nostros, videlicet Cunradum Spirensem epispocum et regalis aule nostre cancellarium, 
Cunradum Brixinensem episcopum, lohannem Cameracensem episcopum et Heinricum 
Mantuanum episcopum et magistrum Heinricum scolasticum Sancti Gereonis in Colonia, 
Gunzihnum senescalcum nostrum, Cunonem camerarium nostrum, H. de Smalnecke*, 35 
viros utique providos et honestos, ad presentiam vestre sanctitatis duximus destinandos, 
verbum nostrum ad vos deferendum ipsis plenissime committentes. Mandamus igitur 
vobis et orani precum vos instantia rogamus'', ut vos hiis omnibus fidem indubitatam 
adhibeatis, que ipsi ex parte nostra vestre proposuerint paternitati. 

32. -^) Vuntinberc 1. 2. 3. ^) Henricus 3. y) Otthonis 2. ^) Sprin. 1. 2. 3. ») archi- 40 
cancancellarii 1. ^) Otthone 2. «^) codex quoque Trivisanus, quem sequilur Bohmer in editione sua, 
non praebet numerum XIV, ut illico legitwr, sed XV. 

33. ») Finalnecke c. ^) deest c. ■ 

1) Hodie, ut Ficker 1. c. coniecit, Valeggio ad Mineium. 



OTTONIS IV. CONSTITUTIONES. 12Ut«. 121U. Nr. .'34. 35. 43 

34. PTio^nssio 

DE SACRAMENTiS OJBSERVANDIS. 

1209. Oct. 4. 

Dedit vir ch Tanql c BcgiMri Innocenfii III. tom. VI, fol. 43 ' ep. 193 (c.p. 192 in 
5 cditifi). — Bohmcr, Bcp. imp. V, 301. (P, 218.) 

Otto Dei gratia Romanomm rex et semper augustus. Notum fieri volumus uni- 
versis presentem paginam intuentibus. quod nos iuramenta securitatis venerabilibus 
patribus nostris, Innocentio pape ct cardinalibus sancte Romane ecclesie, et rerum 
ipsorum et totius populi Romani in coronatione nostra, illuc eundo, ibi stando et inde 
10 redeundo, que principcs, comites, barones, nobiles et ab'i imperii fideles de mandato 
nostro ct in nostra fecerunt presentia, rata habemus et ea, secundum quod in scripto 
distinctum et bona fide utrimque est intellectum, nos observaturos promittinms et 
firmiter et invioiabiliter faciemus observari. 

Datum in castris in JMonte Malo, IIJI. Non. Uctob. indictiunc Xlii, 



x^ 35. 36. MANDATA CONTRA HAERETICOS. 

1210. Mart. 25. 

35. MANDATUM CONTBA HAEBETICOS FEBBABIENSES. Mart. 2'). 

Dedit Holder-Egger ex apograplio tabularii regii Mutinensis sign. A 42 saec. XIII. in., 

qtiod negligenter et fugitive litteris fere cursivis exaratum est in lora memhranacea, quae 

20 tria foramina genuina praehet. Eodem certe apographo usns est 3Iuratorius 'Antiquitates 

Itcdiac" V, 89. Epistolam encyclicam fuisse ct cdicto, cjuod Fridericus I. a. 1184 contra 

haereticos emisit, nisam csse contenderim. — Bohmer, Beg. imp. V, 302. (P. decst.) 

Otto quartus^ Dei gratia Romanorum inperator et semper augustus'\ Notum 
esse volumus universis fidelibus imperii" presentibus et futuris, quod nos volentes 

25 intendere conservacioni et augmento christiane religionis ad lionorem Dei et sancte 
universalis ecclesie statuimus et perpetuo'^ edicto sancimus, omnes hereticos Ferrarie* 
commorantes, Patarenos sive Cagaros vel quocumque alio nomine censentur, imperiali 
banno subiacere^, nisi ad unitatem ecclesie secundum mandatura Ferrariensis^ episcopi 
convertantur, et eos, qui iamdictos hereticos in suis domibus receperint vel eos publice*^ 

30 vel privatim manutenuerint vel eis conscilium dederint vel iuvamen. Item statuimus 
et perpetuo sancimus, quod omnia eorum mobilia et immobilia publicentur; et domus'', 
que nunc' destructe sunt, et eorum domus, in quibus steterint'' vel inantea recepti 
fuerint vel se congregaverint, destruantur, et ulterius non liceat alicui eas reedifficare. 

35. a) inperator add. sed del. c. ^) ag c. c) imperi c. ^) ppuo c. e) frr c. sub- 

35 iacer& c. K) plubice c. ^) domos c. ») iic c. ^) vel se congregaverint de iam h. l. add. 

sed del. c. 

6* 



44 



OTTONIS IV. CONSTITUTIONES. 1210. Nr. 35. 3G. 37. 



Hoc enim specialiter precipinuis snb debito fidelitatis et snb obtentu gratie' nostre 
potestati™ sive consnlibus. qui pro tempore fuerint Ferrarie'', quod omnia supradicta 
observent et faciant in civitate nieniorata" inviolabiliter observari. Ad cuius rei evi- 
denciam presentem paginam scribi et sig-illo nostro iussimus insigniri". 

Dat. Fcrrarie'^ ^ICCX, indict. XIII, octavo Kal. Aprilis'', inperante gloriosissimo 
iraperatore Ottone. anno regni^ eius XIII, inperii vero primo. 



36. MANBATUM CONTRA WALDENSES TAURINENSES. 

Mamlafum si(]no chronologico carens, qiiod ciim viro cl. Ficker priori adiungimus, 
dcdif Holdcr-Eggcr cx aufographo tahularii archicpiscopalis Taurinensis sign. Masso I, 
Catcgoria 1, nr. 17. Sunt littcrae clausae in parva membrana scriptura, qua diplomatum lo 
scribae utchantur, cxaratae; in plica etiamnunc fila serica flavi et viridis coloris appen- 
dcnt. — Bohmer, Reg. imp. V, 363. (P. deest.) 

Otto Dei gratia Romanorum imperator semper augustus dilecto fideli suo episcopo 
Taurinensi" gratiam suam et bonam voluntatem. 

Late patet Dei clementia, qui pulso infidelitatis errore veritatem fidei suis fide- is 
libus patefecit. lustus enim ex fide vivit; qui vero non credit, iam iudicatus est. 
Xos igitur. qui gratiam fidei in vacuum non recipimus, omnes non recte credentes, qui 
lumen fidei catholice heretica pravitate in inperio nostro conantur extinguere, imperiali 
volumus severitate puniri et a consortio fidelium per totum imperium nostrum corpo- 
raliter separari: presentium tibi auctoritate mandantes, quatinus hereticos Yaldelses'' 20 
et omnes. qui in Taurinensi'* diocesi zizaniam seminant falsitatis et fidem catholicam 
alicuius erroris seu pravitatis doctrina impugnant, a toto Taurinensi'' episcopatu im- 
periali auctoritate expellas. Licentiam enim, auctoritatem omnimodam et plenam tibi 
conferimus potestatem, ut per tue studium sollicitudinis Taurinensis^ episcopatus area 
ventiletur et omnis pravitas, que fidei catholice contradicit, penitus expurgetur. 25 



37. CONVENTIO CUM PISANIS. 

1210. lun. 3. 

Repetimus editionem Bohmeri in Actis imperii selectis p. 767 nr. 1071, quac nititur 
autographo tahularii reipuhlicae Pisani, quod descripsit Bonaini h. m. — Bohmer, Reg. 
imp. V, 411. (P. deest.) 

In nomine Patris et Filii et Spiritus sancti, amen. 

1. Dominus Otto Dei gratia Romanorum imperator et semper augustus convenit 
et promisit Bandino Burgundii, Bulso quondam Petri Albithonis et Bonacurso Henrici 
Canis missaticis, pro Gottifredo Vicecomite Pisanorum potestate, pro civitate Pisana et 



35. ij gra c. ») p^t c. 
compendio deterso c. <J) rengni c. 

36. ») Taurifi c. b) gic c. 



i*) memorato c. 



o) insingniri c. 



P) Aplis modo legi potest, 35 



OTTONIS IV. CONSTITUTIONES. 1210. Nr. 37. 45 

communi Pisano rccipiontibus, quod faciot ita. quod cnstrum Bonifatii al) hodio ad 
festum omnium sanctorum proxime vonturum dal)itur libere in potOMtatem rectoris vel ^ov. 1. 
consulum Pisanorum ad faciendum inde quicquid facere voluerit vel voluerint absque 
alicuius contradictione; vel ipsum ca.strum Bonifatii ponitus dostrui facict. imllo hedificio 

5 ibi remanente: vel, si neutrum istorum facoro jjotcrit. ut dictum cst, ponot (;ivitat(.'m 
lanue et omnes homines ipsius civitatis et fortio et districtus atque riverio lanuo in 
bannum imperii, et de banno non extrahet, donec castrum Bonifatii datum fuorit Pisanis 
vel destructum fuerit, ut dictum est. 

2. Et civitatibus omnibus Lombardie et singulis et otiam locis et castris omnibus 

10 et marchionibus et comitibus sub sacramento fidelitatis precipiet. et preceptum non 
revocabit, et rectoribus et consulibus ac potestatibus ipsarum civitatum et marchioni 
Montisferrati et marchionibus de Yasto et marchioni Maiaspinc et opiscopo Lunensi 
et rectoribus locorum omnium Lunisciane et Lucanis consulibus atque Pistorii pote- 
stati et consulibus Florentinis. quod civitatem lanue ot omnos hominos ipsius civitatis 

15 et fortie ot districtus atque riverie lanuc pro bannitis habebunt ot ad oos vel ad aii^iuom 
locum eorum non permittent vel patientur mercimonias vel res aliquas vel bladam alj 
aliquo de suis vel alienis deferri nec a suis recipi: et quod quomlibot lanue ot de 
riveria eius et eorum res ubicumque poterunt capient et auferent et capi et auferri 
facient et non reddent nec reddi facient. 

20 3. Vel si acciderit, quod dominus impcrator faciondo et fieri faciondo omnia 

predicta ad castrum Bonifatii Pisanis dandum vel destruendum, ut suprascriptum' ost, 
facere non poterit, ut castrum Bonifatii Pisanis detur vel destruhatur. dominus im- 
perator ab hodie ad Kalendas j\Iaii proximas convenit et promisit suprascriptis'' legatis, j}a"i 
ut suprascriptum" est, quod faciet ita, retinendo semper lanuam et homincs oius forcie 

25 et riverie in banno, ut dictum est, a domino imperatore et ab omnibus suprascriptis''» 

quod castrum Portusveneris ab inde ad Kalendas Septembris proximas dabitur libere sppt"'i. 
in potestatem rectoris vel consulum Pisanorum ad faciendum inde quicquid voluerit 
vel voluerint absque alicuius contradictione, nulla fortia lanue vel altcrius gentis in 
ipso remanente; vel quod ipsum castrum Portusveneris penitus destrui faciet, nullo 

30 hedificio ibi remanente. 

4. Et quod precipiet sub debito fidelitatis et banno imperii, et preceptum non 
revocabit, et sub pena mille marcharum argenti unicuique, cuius pene pentionem con- 
cessit potestati Pisane et successoribus eius, episcopo Lunensi, consulibus vel rectoribus 
Pontremulensibus et marchioni Malaspinc et omnibus rectoribus locorum Lunisciane 

35 et capitaneis Yersilie et Garfagnane et consulibus Luce et potestati Pistorii et Floren- 
tinis consulibus et episcopo Yulterrano et rectori Yulterre, quod ab hinc in antea non 
offendent nec offendi facient aut permittent seu patientur offendi civitatem Pisanam 
vel aliquem de fortia et districtu et comitatu Pisane civitatis, nec aliquem hominom 
de civitate Pisana vel eius districtu vel fortia aut coraitatu in persona vel rebus, immo 

40 adiuvabunt Pisanos cum tota eorum fortia contra lanuam ad castrum Portusveneris 
capiendum usque ad redditum exercitus, quem civitas Pisana in Sicilia pro domino 
imperatore factura est. 

5. Et convenit et proraisit suprascriptis^ missaticis quod, eo reverso de Sicilia. ot si 
non ierit, in propria persona veniet et stabit in obsidione Portusveneris cum suo 

45 exercitu suis expensis oranibus, et facere in eo orane malum quod poterit. 

6. Et quod ipse dominus imperator vel alia persona pro eo non faciet pacem vel 
finem vel treuguam vel guerram recredutam. in qua non ponat civitatera Pisanam et 

37. ^) iutVascriptum ed., male certe Intellecto compendio. ^) intVascriptis ed. 



46 OTTONIS IV. CONSTITUTIONES. 1210. Nr. 37. 

omnes homines Pisane civitatis et Pisani distrietus et eorum res et honores, cum 
Frederico dicto rege Sicilie vel cum aliquo Siciliam habente. 

7, Et quod faciet iurare milites suos, quos missurus est in exercitu, salvare et 
detendere Pisanos omnes et qui cum eis erunt in exercitu contra omnes personas, et 
non otfendere in persona vel rebus, et Pisanos non derclinquere. 5 

S. Et quod omnia privilegia, concessa et hirgita civitati Pisane et comuni Pisano, 
vel consulibus vel rectoribus vel potestati Pisanorum, pro ipsa civitate et comuni Pisano 
recipientibus. a mcmorato domino imperatore Ottone et eius antecessoribus dive 
memorie imperatoribus et regibus, sicut in ipsis omnibus privilegiis specialiter et 
generaliter et singuh^riter continetur, et nominatim omnia ea, que continentur in lo 
privilegio concesso Pisane civitati in regno Sicilie, contirraabit et firma tenebit et 
observabit. 

9. Et quod precipiet sub debito fidelitatis et banno imperii episcopo Vulterrano, 
et preceptum non revocabit, quod omnia privilegia concessa Pisanis, ut suprascriptum* 
est, inviohita teneat et observet. Idem quoque precipiet nuntiis suis omnibus in Tuscia is 
constitutis et qui de cetero constituentur, et nominatim casteHano et rectori Sancti 
^riniatis. 

10. Et negotiatores Pisani per Siciliam, Calabriam, Apuliam et Principatum sint 
liberi et vadant per terram et aquam absque omni pedagio et dirictura et non cogantur 
emere vel vendere ultra suum velle, nec alius quilibet aliquo ingenio prohibeafur 20 
emere. 

11. Et taliter dominus imperator et predicti missatici hec omnia me Bonalbergum 
iudicem et notarium scribere rogaverunt. 

Actum in civitate Vercellensi, in prato domini episcopi, presentibus domino Cun- 
rado cancellario imperii, marchione Montisferrati, marchione de Salutiis, Ottone et 25 
Henrico de Carretto, domino Guiliehiio marchione Malespine, Burgo quondam Boccii, 
Uberto Vicecomite Placentino, rogatis testibus ; dominice vero incarnationis anno mille- 
simo ducentesimo undecimo. indictione XIII, tertio Nonas lunii. 

12. luravit hoc sacramentum dominus Cunradus cancellarius imperii et episcopus 
Spirensis de mandato doraini Ottonis imperatoris, videlicet quod bona fide dabit operam, 30 
quod predicta omnia observentur ab ipso domino imperatore, et ipse, quantura in eo 
erit. bona fide per se observabit et faciet. Et hoc ideni sacramentum iuraverunt 
marchio Montisferrato, Manfredus marchio de Salutiis et Otto et Henricus de Carretto 

et Guilielmus marchio Malespine. Et taliter hec ipsi omnes me Bonalbergum iudicem 
et notarium scribere rogaverunt. Actum eodem suprascripto'' loco et die et presentibus 35 
Uberto'^ Vicecomite Placentino et Burgo, suprascriptis'' rogatis testibus. 

13. Ego Bonalbergus Ventrilii quondam filius, domni imperatoris Romanorum 
iudex et notarius, omnibus suprascriptis^ vocatus atque rogatus interfui et hanc inde 
cartam scripsi, firmavi, complevi et dedi. 

14. In nomine Patris et Filii et Spiritus sancti, amen. Promiserunt per stipu- 40 
lationem Bandinus Burgundii, Bulsus quondam Petri Albithonis et Bonacursus Henrici 
Canis, legati et nuntii Pisane civitatis, domino Ottoni Dei gratia Romanorum imperatori 

et semper augusto ex parte Gottifredi Vicecomitis Pisanorum potestatis et comunitatis 
eiusdem civitatis, quod dabit quadraginta galeas Pisane civitatis de hinc ad Kalendas 
1. Augusti proximas ad voluntatem domini imperatoris bene guarnitas cum hominibus 45 
bene guarnitis et armatis et cum victualibus, sumptibus et expensis ipsius Pisane civi- 
tatis, que debeant proficisci in obsequium suprascripti^ domini imperatoris in Siciliam. 
Debeat insuper dare dicta potestas suprascripto° domino iraperatori in predicto obsequio 

37. cj infrascripto ed. *ij Elberto ed. ®) infrascripti ed. 



OTTONIS IV. C0NSTITLT1UNE.S. 121(i. Nr. 37. ;K 47 

alias galcas, que sunt in oadom civitate Pisana. ita tanicn quod (l<tniinus ini)M'ratm- 
suis expensis et suniptibus dcbeat eas guai-iiir(! Ipsa (pKKjue potcstas pro civitatc 
teneatur dare IIII scelos vel quinquc. si sunt in civitato, in obscquio predicti doniini 
imperatoris, sumptibus tatncn ot cxpcnsis dicti iinpcratoris. l'r(»terea l)ona fidc ipsa 

5 potestas Pisana dabit operam, quod iili, qui liabcnt navoni in civifafc. loccnt ipsi 
domino imperatori eas in predicto servitio conpetenti morcedo. 

15. Et hcc omnia suprascripta'^ iuravcrunt prcdicti niissatici, nuntii ct lcj^ati adtcn- 
dere sub liac forma: vidolicct liandinus Buigundii iuravit, quod potostas prodicta do con- 
silio et parabola consiliariorum eiusdem civitatis dedit mandatum sibi et aliis conlcgatis 

10 suis, nec postea revocavit, quod liec omnia predicta iuraront ipsi legati in aniniam 
ipsius potestatis, quod ipsa potestas obsorvabit por sc et observari faciot bona fidc a 
civibus Pisanis, et quod ipso Bandinus dabit operam et consilium bona fide, quod hoc 
omnia observentur. Idem sacramentum prestiterunt corporalitor Bonacursus et BuIsuh 
predicti; excopto quod dixorunt, se credere, quod potestas dederit ois niandatum pro- 

15 dictum de voluntate consiliariorum Pisano civitatis. Actuni eodem suprascripto" die 
et loco et coram omnibus suprascriptis ''. 



38. CONFOEDERATIO 

CUM EBERIIARDO ARCIIIEPISCOPO 

SALZBURGENSL 

20 1210. lul. 3. 

Ex autographo usquc ad a. 1830 in tabulario serenissimae familiae Wclficae asser- 
vafo in Oriqinihus Gtielficis III, 799 expressa est. — Bdhmer, liey. imp. V, 427. 

(P. 218.) 

E. Dei gratia Salzpurgensis ecclesie archiepiscopus. Notum facimus univorsis 

25 presentem paginam inspecturis, quod nos bona fide et exclusa omni fraude promisimus 

et sacramento iuramenti super sancta euangelia confirmavimus, quod nos occasionc 

discordie inter dominum papam et dominum nostrum O. screnissimum Romanorum 

imperatorcm exorte memoratum dominum nostrum imperatorem nunquam dcscrcmus: 

quin nos in omnibus hiis, que honorem imperii et suo persone respiciunt, promo- 

30 vendis sibi tanquam legittimo domino nostro, et in rebus et in persona, pro viribus 

nostris assistemus et contempto mandato apostolico, si quod forte dominus papa daret 

in contrarium, ad manutenendum honorem suum et imperii ipsi domino nostro auxilio 

pariterque consilio semper aderimus et bona fide tum oontra papam tum contra queni- 

libet alium hominem, nulla impediente occasione, ad conservandum honorem suum et 

35 imperii perpetuo ipsum pro posse nostro iuvabimus. Ad cuius rei certam evidentiam 

presentem paginam conscribi iussimus et sigillo nostro consignari. 

Datum apud Nouum Forum, V. Non. lulii. indictione Xill. 

37. f) infrascripta ed. 



48 OTTONIS IV. CONSTITUTIONES. 1212. Nr. 39. 

39. CONYENTIO CUM THEODERICO 
MARCHIONE MISNENSL 

m± Mart. 20. 

Ex autofirapho nsqfie ad a. 1830 in tahidario serenissimae familiae Welficae asser- 
vato hahetur in Originihus GucJficis III, 807. — BoUmer, Reij. imp. V, 472, 5 

(P. 218.) 

Hec est foriiiu conventionis facte inter 0. invictissimum Romanorum imperatorem 
seniper augustum et Tliidericum niarcliionem Missenensem et Orientalem'\ 

1. Predictus marohio ^Misnic fide data promisit et iuravit, quod abhinc ut in- 
antea domino imperatori assistet et eum iuvabit, specialiter contra papam Innocentium lo 
in presenti discordia aut si alias eum iniuste vollet gravare; et simili modo contra 
Odaorium regem Boemie et H. hintgravium Thuringie, et generaliter contra omnem 
hominem viventem, in omni necessitate sua; et quod nunquam eum deseret; et hec 
omnia bona fide obsorvabit sine fraude et malo ingenio. 

2. Ut autem hec conventio firmius observetur, pro eo et cum ipso et de sua is 
voluntate et mandato, similiter data fide promiserunt et iuraverunt nobiles et homines 
sui: Geuohardus de Quernuorde comes, Burchardus de Mannisuelt comes, Henricus 
de Schwartzburc comes, Cunradus de Zana, Henricus de Chorun, Burchardus de 
Glinde, Guntherus de Rochisberc. Et hoc idem data fide promittent et iurabunt alii 
nobiles infeudati sui: Hermannus advocatus de Salik, lohannes de Lubin, Henricus 20 
de Scuditz. Dudo de Domo, Harmannus de Lobdiburc, Erkinboldus de Wizenueltz. 
Hoc idem eodem modo fide data promiserunt et iuraverunt Albertus dapifer de Burne, 
Cunradus pincerna, Gotzwinus de Branditz, Bodo de Ilburc, Otto de Liechtinhagin'^. 
Et hoc idem eodem modo iurabunt alii sui ministeriales, scilicet Henricus de Cham- 
borc, Conradus de Landisperc, Otto advocatus de Ilburc, Otto de Pouch, Henricus de 25 
Sladebach, Eckehardus et Henricus fratres de Crozne, Cunradus de Cleberc. 

3. Sub hac forma et conditione data fide promissum et iuratum est, et ab hiis, 
qui nondum iuraverunt, data fide promittetur et iurabitur, ut, si aliquo modo, quod 
absit. marchio Misnensis, secundum quod promissum et iuratum est, non observaret, 
omnes intrabunt Briiniswic et indc nunquam recedent sine domini impcratoris licentia 30 
et voluntate. 

4. Insuper ad maiorem securitatem predicte conventionis observande, filios 
ministerialium suorum tredecim marchio Misnensis domino imperatori pro obsidibus 
dabit, scilicet filium Geuehardi de Zurbeke, filium Wolcmari de Chanburc, filium Bor- 
hardi de Tebezin, filium Ludolphi de domo Grimme, filium Guntheri de Dewitz, filium 35 
Hagenonis de Doblin, filiura Alberti de Ziznick, filium Friderici Caratz de Donin, 
filium pincernae Henrici, filium Friderici de Groiz, filium Godefridi Kiseling, filium 
Thietdoldi de Xidecke. 

5. Hec autem conditio observabitur de obsidibus: quod si marchio, quemadmodum 
promissum et iuratum est, quod absit, non observaverit, liberam habebit dominus 40 
imperator facultatem de ipsis obsidibus faciendi quod ei placuerit, et erunt° in eo statu, 
qui vulgariter vergiselt dicitur. Predictos autem obsides seoundum dictas conditiones 

Mart. 25. tenebit dominus imperator a proximo pascha usque ad biennium, et tunc ipsos 
marchioni restituet, ita tamen quod tunc patres obsidum vel alii ministeriales 

• 

39. *) Orieutis td. *^) Liethtinbagin ed, ^) erit ecZ. 45 



OTTONIS IV. CONSTITUTIONES. 1212. Nr. 39. 40. 49 

marchioiiis aequo idonfi et totidLMii iiuiiu.to promitteiit ct iurabuiit s«m uiiduin (|uod 
supradicti, tain intoudati quain niinisteriales inarchionis. proiniserunt et iuraverunt. 

G. 8i vero aliquis denominatoruni obsiduiii vel iiKirte interveniente vel aliquo 
casu alio* doinino iniperatori dari non posset, alius iKMjue idoneus domino imperatori 
5 dabitur loco illius, omnibus aliis in suo vij^ore jiermanentibiis. 

7. Ex alia |)arte dominus Otto Romanorum imperator promisit tide data T. niar- 
chioni Misneiisi. (luod sibi bonus et propitius doininus iibhinc ut in aiitea erit. et (juod 
ei assistet et eum iuvabit contra omnem liominem in sua iustitia et omni necessitate 
et nunquam eum deseret, et (piod regniim Bohemie conced(!t nepoti marchionis 

10 Wratizlao et ad optiiiendum eum iuvabit et optentum defendet. marchione in omnil)iis 
et diligenter cooperante; et hoc observabit bona fide et siiie fraude et malo ingenio. 

8. Et hoc pro eo et de eius voluntate et mandato promiserunt data fide et iura- 
verunt tVater eius H. pahitinus comes Kheni, Albertus de Arnistein et Gerhardus 
burggravius de Liznic, Albertus burggravius de Aklenburc, Gunzcelinus dapifer. Heii- 

i.". ricus de Coldiz, Henricus de Widha, Henricus de Drackinuelz, Henricus de Crematzoue. 
Hermannus de Schoneburc. 

9. Sub hac autem conditione promissum est et iuratum, quod si forte, quod 
absit, ex parte domini imperatoris iion observaretur convenientia. omnes isti. qui iura- 
veruiit. civitatem Misnam intrabunt nec inde recedent sine licentia marchionis, excepto 

20 solo dapifero, qui in hoc casu Goslariam intrabit, inde nunquam recessurus sine volun- 
tate et licentia marchionis. 

Actum apud Frankinuurt, anno dominicae incarnationis MCCXH, XHI. Kal. 
A])rilis. indict. XV. 



40. COMPOSITIO CUM LUDEWK DUCE 

BAWARIAE. 

1212. Mart. 20. 

Ex autographo iisquc ad a. 1830 in tabulario serenissitme familiae Welficae asser- 
vato legitur in Originibus Guelficis III, 810. — Bdhmer, Beg. imp. V, 471. 

(F. 220.) 

30 Hec est forma compositionis facte inter dominum 0. gloriosum imperatorem Roma- 

norum et dominum Ludeuicum illustrem ducem Bawarie. 

1. Dominus L. dux Bawarie primum data fide promisit et postmodum sacramento 
iuramenti firmavit. quod ipse omni temporo vite sue bona fide et sine omni fraude 
serviet domino imperatori contra papam et contra omnem hominem, nec aliqua unquam 

35 occasione emergente a servicio eius recedet. 

2. luraverunt etiam quidara, et adhuc alii iurabunt pro eo duodecim subscripti 
nobiles, quod si dux Bawarie, quod absit, aliquo modo contra promissionem suam 
veniret seu ipsam infringeret, quod ipsi bona fide et sine fraude dominum imperatorem 
modis omnibus contra ducem iuvabunt iuxta mandatum suum. Sunt autem hi nobiles: 

40 Rapoto comes palatinus Bawarie, comes Hainricus de Ortenburch. comes de Moseberc, 
comes Kalhohus, Hainricus de Lapide, Chuonradus de Horbab, comes Eberhardus de 
Dornberch, Heinricus de Randeke, Lupus de Lenginuelt, Alrammus de Halse, comes 
de Valai, comes Sigboto de Niwenborc. 

LL. CONSTITUTIONES II. ' 



50 OTTONIS IV. CONSTITUTIONES. 1212. Nr. 40. 41. 

3. Postmodum etiam ad validiorem oontinnationem facti iuraverunt quidam, et 
adhue iurabunt duodecim subscripti ministeriales, quod si ipse dux aliqua occasione 
promissionem facti violaret, quod ipsi commoniti quindecim diebus ante in civitatem 
Augustam intrabunt. nunquam inde sine licentia domini imperatoris recessuri. Sunt 
autem lii ministeriales : Sifridus Koph, Otto Koph, Otto Vuoz, Hainricus Vuoz, Cuon- 5 
radus dapifer, Otto de Rore, Berhtoldus de Schiltperch, Arnoldus de Camera, Ruodi- 
gerus de Sandincena. Euerhardus dc Wittlinspah, Euerhardus de Curia, Hainricus 
de Ruoden. 

4. Et ut etiam maior de duce domino imperatori securitas fiat, ipse dux XII 
Mart. 25. obsides subscriptos dabit domino iniperatori, qui a proximo festo pasce ad duos annos lo 

in potestato erunt domini imperatoris, et tunc, si dominus dux promissionem factam 
domino imperatori bene servaverit, dominus imperator obsides illos liberos duci reddet ; 
sed promissiones et iuramenta ipsius ducis et tam nobilium quam ministerialium semper 
firma et inviohibilia permanebunt. Sunt autem hii obsides: filius pincernae, filius Her- 
manni Pedis, fiHus Bartholdi de Vrowenhouen, filius Henrici de Kranechesberch, filius i5 
Fridorici de Brunowe, fiHus Gerungi de Berge, filius Heinrici Dimonis, fiHus Werneri 
de Burchusen. fiHus Grinarii, fiHus Cuonradi de Vriuntsperch, fiHus Berhtoldi de Snait- 
bah, filius Grimoldi de Bullenhusen. 

5. E contrario dominus imperator data fide promisit, quod ipse semper domino 
duci pius et propitius erit dominus, et in omnibus, que honorem et utilitatem ipsius 20 
respicient, dominus imperator benigno vultu eum promovebit. 

Acta sunt autem hec anno Domini MCCXII, apud Franchenfort XIII. Kal. 
ApriHs, indictione XV. 



41. CONFOEDERATIO CUM ALBERTO 
MARCHIONE BRANDENBUROENSL 

1212. (Aug.) 

Antea in Onginihus Guelficis III, 812 editam, collatam cum authentico in tabulario 
serenissimae familiae Welficae, quod nunc est Guelferhyti, asservato dedit Pertz. Auto- 
ijraplion denuo contidit collega Steindorff, fpii animadvertit, sigillum jjedestrc marchionis 
lamine memhranaceo appendere. — Bohmer, Reg. imp>. V, 486. (P. 220.) 30 

Hec est forma unionis. qua se dominus Otto Romanorum imperator et Albertus 
marchio Brandenburgensis confaederando colHgarunt. 

1 . Imperator marchioni data fide manu in manum, sicut imperialem excellentiam 
certitudinem decet facere, promisit, se mediatorem studiosum et efficacem inter regem 
Daci§ et ipsum marchionem et Slavos existere. Si vero medium marchioni competens 35 
non invenerit, promisit, regi Daciae suisque fautoribus dedicere et marchioni contra 
ipsos et contra omnem hominem firmum et constans auxiHum cum eflectu portare. 

2. E contra marchio promisit domino imperatori in terminis sibi finitimis, pre- 
cipue in Saxonia et Thuringia, contra omnem hominem ad conservandum ei imperium, 
quantum vires et facultates ipsius admittunt, fideHter servire. Idem etiam XX fami- 40 
Hares marchionis. quorum nomina subscripta sunt, sub forma subscripta iuraverunt. 

Si marchio promissum infregerit, imperator ipsum super voti violatione conveniet, 



OTTONIS IV. OONSTITUTIONES. 1J12. 121H. Nr. 41. 42. 51 

Accepta conventionc, nuircliio in prescntia iniperatoris, prodiictis utrobi(jue conscriptis, 
innocenciani suam probabit. Si in probatione defecerit, ab inde infra VI septimanas XX 
sacramentales ipsius Brunswic intrabunt et inde non exibunt, nisi per consensum 
domini iraperatoris. Sine vinculis tamcn et captivali custodia manebunt. Nomina 
5 sacramentalium: Henricus comes de Zwerin, lacliezo, Fridericus de IlasseN;. Tlieo- 
dericus et Henricus fratres de Osterburch, Burcardus de Cocstede, Albertus de Nien- 
dorp, Gerrardus de Beliz, Yo de Giserslafje, Albertus de Buntueld. Hudenf^erus de 
Piulingen. Fridericus do liuoli. Arnoldus Sac, ('(inradus ot Hcnricus (lc Siiltwcdclc. 

3. Ut autem hec forma rata teneatur et inconvulsa, placuit utri(|uc='. inij)crat(Mi 
10 scilicot et marchioni. presontem paginam, (juc j)acti certurn mancat indicium. indo 
conscribi et appensione sigilli communiri, 

Acta sunt hec anno dominice incarnationis MCCXII, indict. XV, aj)ud Wicense 
in castris, hiis testibus presentibus : Adolpho et Ludolpho comitibus de Dassola, Ber- 
nardo de Dorstat, Hermanno et Henrico comitibus do Ilartcsburc. 



42. TESTAMENTUM. 

1218. Mai. 18. 

Autograplion tdbularii Gtielferhytani denuo contulit collega Steindorff, cuiua ima- 
ginem heliographicam niiper dedit vir cl. Schum 'Kaiserurknnden in Ahhildungen' X, tah.24. 
Sigillum cerae viridis appendet. Insertum est testamentum, excepto eschatocollo, in Narra- 

20 tione de morte Ottonis IV. imperatoris in fine mutilata, quam e codice Villariensi edidit 
Marteneus in Thesauro anecdotorum III, 1376. Quae narratio cum certe a teste octdari 
ultimorum imperatoris dierum scripta sit, equidem persuasum habeo, aiictorem eius fuisse 
ahhatem monasterii WaUcenridensis ordinis Cisterciensium, qui ipsa narratione testante 
die Maii 18 aderat, cum testamentum ordinaretur, et fortasse ipse dictamen testamenti 

25 concepit. Ahhas Walkenridensis narrationem monasterio Villariensi dioecesis Leodiensis 
eiusdem ordinis, seu potius cajyitulo generali Cisterciensium transmisisse vidctur, tit moris 
erat Cisterciensium. Textum testamenti in narratione (N) insertum si comparaveris cum 
aidogra])ho, viro cl. Schum (l. c. Text p. 468) adstipulaheris, qui textum illum non ex 
aidographo, sed potius ex ingrossato ut dicunt derivatum esse censuit. Sin aidem acrius 

30 discrepantias iextuum, imprimis capitis 2 inspexeris, concedes, ea, quihus in hoc capite 
textus autographi ahundat, in favorcm Heinrici palatini fratris imperatoris addita esse. 
Additiones hae factae esse possunt cum voluntate imperatoris, cum textus ingrossati in 
cartam autographam transscriheretur die mensis Maii 19, antequam imperator moreretur, 
in praesentia Sifridi episcopi Hildensemensis, qui testis tesfamenti occurrit, attamen testantc 

35 narratione nocte demum inter dies Maii 18 et 19 in castro Harzhurg advenit. Veri similior 
autem mihi videtur esse sententia viri cl. Ficker, qui aidographon post mortem imperatoris 
demum exaratum et testes non testes rei gestae, sed testes consummationis esse censuit. 
Quae cum ita sint, additiones autographi suspicionem interpolationis movere mihi videntur, 
quae suspicio eo quoque confirmatur, quod ahhas Walkenridensis inter testes non est ohvius. — 

40 Bohmer, Beg. imp. V, 511. (P- ^^1-) 

4tl. *) vox bis scripta or. 



52 OTTONIS IV. CONSTITUTIONES. 1218. Nr. 42. 

In nominc sancte et individue Trinitatis. Dei gratia Otto quartus Romanorum 
imperator et seraper augustus dilectis fidelibus suis Heinrico'' fratri suo palatino comiti 
Rheni. niinisterialibus^ suis ct universis burgensibus in Hruneswic ot omnibus lioc 
scriptum intuontibus salutem in eo qui est salus omnium. 

1. Que temporaliter acta sunt, ne instabilem'^ temporis sequantur naturam. testi- 5 
monio literarum memorie'' sunt commendanda. Nos igitur ob remedium® animc nostre 
testamentum nostrum^ facientes. omni affectione qua possumus tc, frater Heinrice pala- 
tine^ comes Rheni. rogamus. ut si Deus, in cuius ditione cuncta sunt posita, preceptum 
suum de nobis fecerit, ut universe carnis viam ingrodiamur, quatinus pro amore Dei 

et in ea fide. qua nobis honiinio et fraternitate astrictus es, sanctam crucem, lanceam lo 
et coronam. dentem sancti lohannis baptiste et imperialia insignia, preter pallium 
nostrum^ quod dandum est ad Sanctum Egidium, viginti septimanas post decessum^f 
nostrum conserves et nulli hominum sub celo representes, nisi ei quem principes unani- 
miter elegerint et iuste, autei** qui nunc est electus', si principes in eum consenserint; 
et pro hiis representandis, pro honore Dei'' et nostra salute, nullam acceptes^ pecuniam, 1.5 
nisi nostrum et tuum patrimonium per ipsa imperialia possis requirere; quod si non 
potest fieri. super gratiam ipsius, qui habiturus est regnum, que prefata sunt omnia 
resignes. Rogamus etiam vos fidissimi™ ministeriales sub fidelitatis debito, et vos 
dilecti et fideles° civcs nostri'' in Bruneswic, ut hiis omnibus proniovendis fideliter et 
efficaciter, sicut° vobis confidimus, assistatis. 20 

2. Ad hec volunius. ut uxor nostra^ cum dapifero Gunzelino et fidelibus nostris 
castrum Harlungeberch possideat, donec quicumque rex vel imperator est, aufi frater 
noster seu uxor nostra dominabus in Waltingeroth de expeditis bonis annuatim triginta 
marcas perpetualiter et immutabiliter assignet, et eos qui montis heredes sunt a sua 
portione cedere fatiat per restaurum ipsis"^ bene placitum^-^ Tunc uxor nostra reddat 25 
castrum imperio aut* fratri nostro. Sed si processum non habet de castro ut pretactum 
est. volumus ut castrum destruatur. 

3. Omnes reliquias, quas pater noster habuit et nos habemus, Deo et sancto 
lohanni baptiste et sancto Blasio in Bruneswic perpetualiter offerimus, preter unum 
brachium. quod uxori nostre representabitur^. Quicquid autem^ in auro et in*^ gemmis 30 
etclenodiis habemus, damus uxori nostre. 

4. Castrum in Quidelingeburch destrui volumus antequam abbatisse reddatur; 
destructa'' vero munitione, locus cum ecclesia restituatur abbatisse, et nostrum frumen- 
tum, quod ibi est. et reliqua*^, quibus argentum comparari potest, abbatisse et eius 
conventui"' dentur^ pro remedio anime nostre, preter balistas, que dabuntur transmarinare 35 
volentibus, ut super hostes Dei torqueantur; et annona que Aschersleue ablata fuit 
reddi debet hominibus et inter ipsos distribui. 

5. lurabunt itaque'^ Gunzelinus dapifer et Ecbertus filius suus^, ut castrum Walle- 
beke^ teneant annum, infra'' quem terminum mittet ad apostolicum frater noster. Si 

in voluntate ipsius et eorum, qui heredes montis sunt, castrum habere potest cum salute 40 
anime nostre'', representabitur fratri nostro castrum''; si non potest fieri cum salute 

42. »j H. N. b) ministerialibus — salutem des. N. c) instabilis A^. «l) deest N. - ^) pro 

remedio K. f) palatine Henrice N. e) corr. ex discessum or. ^) ipsi N. ») electus est N. 

^) Dei honore N. l) accipias N. °>) fidelissimi N. ^) fideles et dilecti N. <>) de add. N. 

P) mea dilecta mihi N. q) aut — nostra des. N. r) per restauratum eis N. ^) beneplacitum or. N. 45 

t) aut fratri nostro c/e«. N. ") presentabitur N. ^j destructa — abbatisse des. N. ^) conventui 

eius N. ^) dentur — nostre des. N. y) eius N. '■') de Walkenberg N. ^) in N. ^) deest N. 

•^) castrum fratri nostro N. 

1) i. e. per recompensationem quae ijynis bene lilacuerit. 



OTTONIS IV. CONSTITITIONKS. 1218. Nr. 42. 53 

anime nostrc. oastruni (lostruatur. Advocatiain nostrani in WalUibeke, (|iiani dcnariis 
nostris comparavimus, ipsius loci convcntui otterimus. 

i). Castrum Hartisburch repreHontal)itur imperio et eidem cedet turris'' quam in 
co construximus. Comites do Waldenberoh habeant feodum suum, Jjuthardus de 
' Meinershcm feodum suum, Abirdus de Burcthorp" turrim^ suam oum feodo suo'', et 
alii, sicut ab imperio tenere dcbcnt, habeant** feodum suum. Castrum'' Lewenburoh 
rcddatur Ottoni de Luneburch nepoti nostro, quia patrimonium suum' est ct eius 
cessit portioni. Castrum Yarsfekle'' rod(bitur Gardollo do' Ilathoniorsicuo. sod si frater 
noster'" vult habcre, dabit pro ipso ccntum niaroas. 

10 7. Omnia bona nostra'' in Kcuorlingoburoh et ipsum bicum oum" ooob-siis. t-um" 

agris. cum pasouis, cum pratis, oum silvis et pisoaturis ot oum omni ilia intogritato, 
qua hec" ot alia omnia ij^si loco'' oontuloranuis, I)oo ot san(^to Marie'', sanoto lohanni 
baptisto ot sancto Blasio in Jirunoswic oflorimus, 00 vidolioot'' ordine, ut oonventus do 
Sancto ]ilasio statuat ibi sacerdotem, diaoonuin, subdiaoonum, ut sint ibi divina in 

!•' Iionore Dei et beate Marie'' virginis indcsinenter pro aniine nostre salute, reliqua vero'' 
omnia ad prebendam suam utilitor'' oonvertant. liogamus ef' te, frater karissime''. 
omni qua possumus intentionc'' ct diligentia, ut hanc nostram ordinationem firmam'' 
et inconvulsam teneas pro amore Dei et nostra et tua saluto, quoniam" speramus ' et 
credimus, istud" honestius esse Deo et^' anime nostre et tue salubrius^', (|iiaiii pro- 

20 scriptus locus in eo statu quo fuit contra nostram salutcm male perirct. 

8. Ut autem'' hec nostra voluntas effectui mancipetur'"' ad laudeiii Doi ot ad 
salutem anime nostre, hoc scriptum nostro sigillo'' corroborari fecimus, omncm aditum 
malignandi^' usquc quaquc^' precludentes''^. lluius rei testes sunt: Sifridus opisoopus 
Ilildeneshemensis. Conradus decanus. Conradus oantor, Conradus scolasticus, llcinrious 

25 de Tossem, Bertoldus canonicus Sancti Mauritii, magister Marsilius canonicus Sancte 
Crucis; laici vero comes Heinricus de Waldenberch, Luthardus de Moinorshem, Gunze- 
linus dapifer, Alardus de Borhthorp, Wernerus de Lengethe, Bertoldus de Wctelcm- 
stide, Heinricus de Urethe, Rotherus de Velthem, lohannes dc Bornem, et alii quam 
plures. 

30 Dat. Hartisburch, XV. Kalendas lunii. 

42. *!) terris . . N male. «) de Burctliorp des. N. <") terram N. B) liabeant feodum suuiii 

des. N. 1') de add. N. i) eius N. k) Garsfelde N. 1) de H. sed des. N. ™) meus N. 

n) cum ecclesiis des. N. o) cuqj agris pratis pascuis silvis piscaturis cum omni integritate quam liabet N. 
P) et add. N. <i) intentione et des. N. 1) firmam et des. N. ») quia N. *) speramus et des. N. 

3s u) hoc ]\r^ V) et salubrius animae meae et tuae N. w) eftectum acciperet N. ^) sigillo nostro N. 

y) mal. aditum N. ^) usqne quaqne des. N. a) Jinitur N. 



54 FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1-21J. Nr. 43. 



FRIDEUICI II. CONSTITUTIONES. 



43. CONFIRMATIO 
REGALIS DIGNITATIS BOHEMIAE. 

1212. Sept. 26. 

Dedif Kehr ex aidogmpho tahularii Vindohonensis, cui filis sericis ruhris appendef s 
bidla aurea. — Huillard-Breholles I, 216. Bohmer, Reg. imp. V, 671. 

(P. deesf.) 

Fredericus divina* favente clementia Romanorum imperator electus et semper 
augustus, rex Sicilie, ducatus Apulie et principatus Capue. Cum decor et potestas 

imperii nostrum precesserit statum, ut non solum ceterorum principum dignitates verum lo 
etiam sceptra regalia a nostra conferantur maiestate, gloriosum reputamus ac magni- 
ficum. quod in tanto nostre largitatis beneficio et aliis crescit regie dignitatis augmentum 
nec ob hoc eminentia nostra aliquod patitur detrimentum. Inde est, quod nos atten- 
dentes preclara devotionis obsequia, que universa Boemorum gens ab antiquo tempore 
Romano exibuit imperio tam fideliter quam devote et quod illustris rex eorum Otta- 15 
charvs a primo inter alios principes specialiter pre ceteris in imperatorem nos elegit 
et nostre electionis perseverantie diligenter et utiliter astiterit, sicut dilectus patruus 
noster pie raemorie rex Philippus omnium principum habito consilio per suum privi- 
legium instituit. ipsum regem constituimus et confirmamus et tam sanctam et dignam 
constitutionem approbamus regnumque Boemie liberaliter et absque omni pecunie 20 
exactione et consueta curie nostre iusticia sibi suisque successoribus in perpetuum 
concedimus, volentes ut quicumque ab ipsis in regem electus fuerit, ad nos vel suc- 
cessores nostros accedat, regalia debito modo recepturus. Omnes etiam terminos, qui 
predicto regno attinere videntur, quocumque modo alienati sint, ei et successoribus suis 
possidendos indulgemus. lus quoque et auctoritatem investiendi episcopos regni sui 25 
integraliter sibi et heredibus suis concedimus, ita tamen quod ipsi ea gaudeant liber- 
tate et securitate, quam a nostris predecessoribus habere consueverunt. De nostre 
autem liberalitatis munificentia statuimus, quod illustris rex predictus vel heredes sui 
ad nullam curiam nostram venire teneantur. nisi quam nos apud Babenberc vel Nuren- 
berc celebrandam indixerimus; vel si apud Merseburc curiam celebrare decreverimus, .so 
ipsi sic venire teneantur, quod si dux Polonie vocatus accesserit, ipsi sibi ducatum 
prestare debeant, sicut antecessores sui quondam Boemie reges facere consuovcrunt, 
sic tamen ut spatium sex eddomadarum'' veniendi ad predictas curias eis ante prefi- 

43. *) corr. ex djvina or. •>) sic or. 



FRIDERICI II. CONbTITLTIONES. 1212. Nr. iX 11. 55 

gatur: salvo tanicii (luod si nos yi'I surci-.ssores nostios Ronic coionari (Mintii^crit. ipsius 
predioti regis Ottacliari vel sucoessorum suoruni reliniiuinius arbitrio, utrun» ipsi tre- 
centos armatos nobis transmittant vel trecentas niarclias persolvant. A«l liuius autcni 
constitutionis et conHrinationi.s nostri' menioriain et rol)ur perj^etuo valituruni, i^resens 

5 privilegium per manus llenrici ile Parisius notarii et fidelis nostri scribi et bulla nostra 
aurea iussimus communiri, anno mense et indictione subacriptis. 

lluius rei testes sunt isti: archiepiscopus Harensis'", episcopiis Tridentinus, epi- 
scopus Basiliensis, episcopus Constantiensis, episcopus Curiensis, abbas Augensis, abbas 
Sancti Galli, abbas dc Wiceburc. Bertoldus de Nisphe'' regalis curie pr^jthonotarius, 

10 comes Vlricus de Chiburc, comes Kodulfus dc Habechesburc et lantgravius de Alsatia. 
comites Loduicus et Ilermannus de Froburc, comes "NVarnerus dc Hohenburc, Arnoldus 
nobilis de Wart, Kodulfus advocatus de Kaprehteshiwilare, Kodulfus de Kamonsbcrc 
Albero de Tanehuse canierarius et alii quam plures magnates et nobiles <!t libcri. 
quorum testimonio'^ hoc privilegium constat esse confirmatum. 

15 Acta sunt hec anno dominice incarnationis millesimo ducentesimo duodccimo. 

mense Septenbris, quintedecime indictionis, regni vero donini nostri Frederici illu- 
strissimi Romanorum imperatoris clecti et semper augusti regis Sicilie quititodccimo. 
Dat. in nobili civitate Kasilee" per manus Ylrici vice prothonotarii, sexto Ival. Ocfobris; 
felicitcr amen. 



44. FOEDUS CUM PHILIPPO 11. 
REOE FRANCIAE. 

1212. Nov. 19. 

Dedit Huillard-Breliollcs 'Historia diplomatica Friderici secundi' I, 227 e codice 

hihJiofhccac Parisinae foiids frangais 8408, 2. 2 B (CoJhert) saec. XIII. cx. fol. J25, 

25 Ecgistrum Philippi Augusti rcgis contincnte (Registre E)^, quocum planc convcnit excmplar 

a Waitsio descriptum e codice 9852. 3 fol. 98', Begistro F, quod apographon est Registri E. — 

Delisle 'Catalogue' nr. 1408. Bohmcr, Reg. imp. V, 678. (P. 223.) 

Fredericus Dei gratia Komanorum imperator elcctus et semper augustus, rex 
Sicilic. ducatus Apulie, principatus Capuc. Notum facimus universis prescntcm paginam 

30 inspecturis, quod nos propter mutuam dilectionem et confederationem, quam karissimus 
frater noster Philippus Francorum rex illustris habuit ad progenitores nostros Komanos 
imperatores, confederationem cum eodem Philippo rege Francorum inivimus in hunc 
modum: quod nos cum Otthonc quondam dicto imperatore ct lohannc rcgc Anglie et 
eorum auxiliatoribus manifestis nullam pacem faciemus sine assensu eiusdem regis. 

35 Nullum etiam de illis, qui eumdem inquietant, manifeste recipiemus in terra nostra. 
ubi potestatem habeamus eum amovendi bona fidc. Ad cuius rei certam in posterum 
memoriam presentem paginam conscribi iussimus et maiestatis nostre bulla aurea 
consignari. 

Datum apud Tullum. anno gratie MCCXII. tercio decimo Kalendas Dccembris. 

40 indictionc prima. 

43. c) sequitur rasura or. ^) iiio in rasura or. ^) Basil or. 

1) V. Delisle 'Catalogue des ades de Philippe-Atiguste' p. XIV. 



56 



FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1213. Nr. 45. 



45. PROMULGATIO LEGATI GENERALIS 
ET A ICARII PER LOMBARDIAM, TUSCIAM, 

ROMANIOLAM. 

1213. EW. 16. 

Dcdeniuf Pahsf b. m. ex 1) franssumfo coclwis Wcmgiani in praefecfiira Oeno- s 
ponfana asscrvafi fol. 49', quod facfum esf a. 1218 XIII. exeunfe mense lanuario a notariis 
Erecfo, Conradino, Ribaldo, et vir cl. Wattenhach ex 2) franssumto cartarii Tridentini 
sacc. XVII. fabuJarii Vindohonensis fol. 74 nr. 113, nhi notarius edicit, aufograplio appen- 
disse bullam auream. Quod etiam, tesfe Fickcro, confirmatur transsumto coaevo, quod 
ohvium est in fabjdario Cremonensi. De episcopo Tridentino constitufo legato generali et lo 
vicario perpetuo v. Ficker 'Forscltungen zur Reichs- und Rechtsgeschichte IfaHens' I, 338. 
II, 175. — HuiUard-Breholles 1,249. Bohmer, Reg. imp. V, 692. (P. deest.) 

(C.) I Fredericus divina favente clementia secundus Romanorum rex semper 
augustus et rex Sicilie^ | Universis imperii fidelibus'', archiepiscopis, potestatibus 
sive consulibus atque coinmunibus civitatum et aliorum locorum nec non marchionibus, is 
comitibus, nobilibus, baronibus atque omnibus per totam Lombardiam atque marchiam 
Yeronensem et Tusciam et Romaniam constitutis'' gratiam suam et bonam voluntatem. 

Regiam decet munificenciam expertorum fidelium suorum merita recognoscere 
eorumque commodis [et] honoribus sine intermissione providere. Ex liberali igitur 
circumspectione nostra volentes bonum statum, pacem et optatam quietem per totum 20 
imperium et specialiter inter vos tamquam dilectissimos nostros et bene meritos im- 
perii fideles reformari et de cetero Deo dante firmiter haberi, presentium certitudine 
universitati omnium vestrum notum esse volumus, quod nos ex mera liberalitate 
animadvertentes puram fidem et sinceram devotionem dilecti principis et consanguinei"^ 
nostri Frederici Tridentini episcopi, quam nobis et imperio nostro usque modo lauda- 25 
biliter exhibuit et inposterum erit fideliter exhibiturus, ipsum generalem legatum nostrum 
constituimus per totam Lombardiam et marchiam Veronensem atque Tusciam et Ro- 
maniam, ad pacem faciendam et componendam et ad bonum statum per totam terram 
reformandum et ad fidelitates vice nostra recipiendas nec non iura et possessiones'' 
imperii undique recuperandas. Ad hec etiam ad evidenciam nostre circa ipsum 30 

episcopum consanguineum nostrum dilectionis, in omnibus prenotatis*^ locis, civitatibus 
et terris ipsum nostrum vicarium instituimus ad tempora vite sue, vicariam ut pre- 
diximus» ei in feodum concedentes. Volumus igitur et statuimus vobisque omnibus 
regia mandamus et precipimus auctoritate, ut ipsi in omnibus et per omnia tamquam 
maiestatis nostre persone intendatis et sibi sitis obedientes eique in cunctis, que vobis 35 
cx parte nostra dixerit, fidem adhibeatis indubitatam; scientes et pro firmo habentes, 
quod quicquit ipse fecerit, dixerit et concesserit'' et dederit atque iudicaverit, hoc totum 
ratum habebimus ct firmum irrevocabiliter, ipsaque omnia [inj presentiarum regia con- 
firmamus auctoritate. Statuentes et regia prccipientes auctoritate et firmitudine, ut 
nulla omnino persona humilis vel alta, secularis sive ecclesiastica, prenominatum prin- *o 
cipem consanguineum nostrum in hac legatione et beneficio vicarie nostre impedire' 
presumat vel ei ausu temerario contraire"^. Quod qui facerc quocumque modo prc- 

45. *) .Sc3'cilie 1. •') deest 1. cj constutis 1. ^) consanwiuei 1. ^) posessiones 1. 

^) prenomiuatis 2. K) pdisimus 1. '') cesserit 1. ') impeudere 1. 2. ^) coutrahire 1, 



FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1213. Nr. 45. 40. 57 

sunipscrit. iiidigniitionoiii ^ratiao' iiostre so novorit iiicufrisso ot pro jjoiia ooiituiii lil>ras 
auri puri componat, inedictatein fisco nostro et inedietatein iniuriam passo soluturus"'. 
Ad huius autem rei evidenciam, robur et memoriam porpotuo habituram presens 
scriptum fieri iussimus sigillo maiestatis" nostre communitum. 

5 liuius rei testes sunt: SitVidus venerabilis Moguntinus arciepiscopus", Otto Frisin- 

gensis episcopus, Manegoldus Pataviensis episcopus, Chunradus Katispononsis'" epi- 
scopus. Artuwicus Eistotonsis*' cpiscopus, Otackerus"' rex IJoomio, llormannus hmt- 
gravius Duiringie, Liupoldus dux Austrie et Stirio, liernhardus dux Oarinthie". Lud- 
wicus dux Bawarie, Hainricus de Chalandrina' marescalcus imperii, Wcrnhorus" de 

10 Bonhmt dapifor iniporii, Yh-ious de Minzonborch camorariu.s imporii. Ansolmus do 
lustingon ot alii (juamplures. 

ij Signum invictissimi doinini Frcdcrici Dei gratia Romanorum rogis semper 
augusti et rcgis Sicilio. H (M.) 

Ego Chiinradus'' Motensis ct Spircnsis episcopus impcriaHs aulc cancellarius vice 

if, venerabilis Sifridi Moguntini arciepiscopi° tocius Germanie archicancellarii'^ rccognovi. 
Acta sunt hcc anno Domini inillesimo CCXIil, indict. prima, regnanto gh^rio- 
sissimo domino nostro Frcderico Uomanorum rcgc sempcr augusto ot rcgo Sicilio, anno 
Romani regni cius primo, in Sicilia^ vero XV. 

Dat. Ratisponey por inanus Bertoldi de Nitfe regalis aulo prothonotarii, XIII I. Kal. 

20 monsis Maroii: feliciter. 



46-51. PROMISSIO EORENSIS ROMANAE 
ECCLESIAE FACTA. 

1213. lul. 12. 1214. Oct. 6. 

Anno 1245 in conciUo Lugdunensi tria ^Jrivilegia et duae iuramenti formulae uno 
25 eodemque die a. 1213. lul. 12 a Friderico 11. Egrae data ah Innocentio IV. pontifice 
in-oposita et notariis transscrihenda tradita suntK Rationem, quae intercedit inter his 
privilegiis et inter duahus iurameati formulis, quae fere eiusdem tenoris sunt, docte et ar- 
gutissime exposuit vir cl. Ficher 'Forschungen zur Reichs- und Rechtsgeschichte Italiens' 
II, 423 sq. 

30 46. 47. PRIVILEGIA REGIA PRmUM ET SECUNDU3I M. 12. 

Privilegia primum ( A ; Huillard nr. 20) et secundum (B ; HuiUard nr. 21) a nohis 
imo textu iungi potuerunt, quij)pe quae x>aucis modo locis iisquc haud magni momenti inter 
se discrepent. Utrumque transscripsit partem privilegii Ottonis IV. a. 1209. Mart. 22 dati 
(0 ; su2Jra nr. 31), ita tamen ut lectiones privilegii B plerumque propius ad textum privilegii 
35 Ottoniani accedant, quam lectiones A. Qua re comprohari videtur sententia viri cl. Ficker, 
qui privilegium B posterius esse censuit, per quod curia Romana accuratiorem afjmi- 
tatem cum privilegio a. 1209 anhelaverit. Quod in B nomina duorum testium Siculorum, 

45. 1) grae 1. ra) solluturus 1. ») raagestatis 1. ") archiep. 2. i') Kunradus Katis- 

bonensis2. <i) Eisten 1 ; Eisteusis 2. >•) ottakerus 2. s) Cahrinthie 1. t) Schlandrina 2. ") Bern- 
40 herus 2. v) Cunradus 2. w) archicacellarii 1. '') Sycilia 1. y) Datum Katisbone 2. 

1) Sunt ea quae cmmcrat Huillard-Biehollcs 'Notices et exlraits' XXI, 2, 286. 287 sub nr. 20-24. 



LL. C0Ni=TlTUT10NE3 II. 



58 FRIDERICT II. CONSTITUTIONES. 1213. Nr. 46. 47. 

Berardi archiepiscopi Barcnsis ct Gualfcri Gcnfilis comestabuli, desiderantur, quae in A 
Icffuntur, ca dc causa facfum cssc recte iudicavit Fichcr, qiiod curia noluit, Siculos in 
res inipcrii omni)io sc inpcrcrc. Praetcr hacc nomina in B dcsideratur senfentia per 
maniis Bertoldi de Xiften regalis aule prothonotarii ct cognomen WaUheri pinccrnae 
(de Sypf), quod fortasse per negligentiam notarii evenit. s 

Frivilcgii A cdifioncm paravimus cx autographo fnhularii Vaticani Instr. misc. 
C. Fasc. 37 nr. 1 D. 2, quod iam olim descripsit Fcrfs, ifcrum confulif vir cl. Siclicl. Bulla 
aurea iam desideratur, filo serico ruhri coloris rclicfo; memhrana nonnulfis in locis in- 
iuria fcmjwris corrosa est; litteras igitur, quae supplendae erant, uncis inclusimus. 

Frivilcgii B autographon cum iam non sit supersfes, reiecfi sumiis ad apographa lo 
l) codicis Farisini S990 saec. XVIII. fol. 180, apographa Rotulorum Cluniacensium 
contincntis (Rot. XIII.) , quem contulit vir cl. Molinicr; et 2) codicis Oftohoniani 2546 
sacc. XIII. c.v. fol. 26', qui apographa transsumforum Lugdunensium continef; descripsit 
vir d. Donahaum; cdidit ex hoc codicc Wiirdfwein in Novis stihsidiis diplomaticis II, 118. — 
HuiUard-BrehoUes I, 269 textum trium privilegiorum miscuit, ut ipsc fatefur 'Notices et i5 
cxtraifs' XXI, 2, 287 not. 1. — Bohmer, Reg. imp. V, 705 et 705 a. (F. 224.) 

(C.) 1 In nomine san[ct]e et individue Trinitatis. Fredericus* secundus divina 
favente clementia Romanorum rex et semper augustus et rex Sycili^. | (1) Regnum 
nostrum tunc'' stabiliri credinms'^ et confidimus, cum Altissinium, de cuius manu ea 
que possidemus bona recepimus, honoramus. Tanto enim Domino, qui bona tribuit 20 
nobis. ad offerendas hostias operis et devotionis astringimur*^, quant(3 ipsum miseri- 
cordem in nobis et mirabilem experimur. Congnoscentcs igitur gratiam qu^ data est 
nobis ab ipso, habentes quoque pre oculis inmensa et innumera benefitia vestra, 
karissime domine et reverentissime^ pater, protector et benefactor noster domine Iimo- 
centi Dei gratia summe pontifex venerande, per cuius benefitium, operani ct tutelam 25 
aliti sumus, protecti pariter ac*^ promoti, postquam in sollicitudinem vestram mater 
uostra felicis memori^ Constantia imperatrix» ex ipso quasi utero nos iactavit, vobis, 
beatissime pater, et omnibus catholicis successorilms vestris sancteque Roman§ ecclesig spetiali 
matri nostr^ omnem obedientiam, honorificentiani atque reverentiam semper humili corde ac*^ 
devoto spiritu impendemus, quam predecessores nostri reges et imperatores catholici vestris ante- 30 
cessoribus impendisse noscuntur, nichil ex his' volentes diminui, set magis augeri, ut nostra devotio 
maglS enitescat. (2) Illum igitur abusum volentes abolere'', cj^uem interdum quidam prede- 

cessorum nostrorum exercuisse dinoscuntur et dicuntur in electionibus prelatorum, concedimus 
et sanccimus, ut electiones prelatorum libere fiant et canonice\ quatenus ille prefitiatur §cclesi§ 
viduatg quem totum capitulum vel maior et sanior pars ipsius duxerit eligendum, dummodo nichil 35 
obstet™ ei de canonicis institutis. (3) Appellationes autem in negotiis et causis gcclesiasticis 

ad sedem apostolicam Ubere fiant, earum prosecutionem sive processum nuUus impedire presumat. 
(4) IUum quoque dimittimus et refutamus abusum, quem in occupandis bonis decedentium prela- 
torum aut etiam ecclesiarum vacantium nostri consueverunt antecessores committere pro motu 
propri^ voluntatis. Omnia vero spiritualia vobis et aliis ecclesiarum prelatis relinquimus libere 40 
disponenda, ut qu§ sunt cesaris cesari et qu§ sunt Dei Deo recta distributione reddantur. (5) Super 
eradicando autem heretic§ pravitatis errore auxilium dabimus et operam efficaccm. (6) Posses- 
siones etiam, quas gcclesia Romana recuperavit, ab antecessoribus nostris seu quibusUbet aliis ante 
detentas, liberas et quietas sibi dimittimus, ipsamque" ad eas obtinendas bona fide promittimus 

46. 47. a) Fr. B 2. b) deest B 1. c) credimus et des. B. ^) et add. B 1. e) reuen- 45 

tissime A. f) et B. 8) e t regina Sicilie add. B. '') et B 1. ') pro ex his B 1: exinde; 

B2: inde. ^) illum ig. vol. abol. abusum B 1; IUum vol. igitur abol. abusum B 2. ^) libere et 

can. fiant B. "») desit B. ^) et ipsam B. 0. 



FRIDEKICI II. CONSTITUTIONES. l-2i;}. Nr. 4t;. 47. 48. 59 

adiuvare. Quas autem" noiuluni'' recuporavorit'', atl n ru|Mr.imlimi pro viribus erinuiH ooadiu- 
tores""; et qu^cumque ad nianua nostras devenient, sine difficultatt' ei rentituere satagemus. Ad 
has pertinet tota terra qu^ est a Radicophano usque* Zepcranuni, manhia Anconitana, ducatus 
SpoletanuH, terra coniitisse Mahtildis, comitatus Hrittenorii, exarcatus Kauenn^', Pentapolis cum 
5 aliis adiacentiljus terris expressis in multis privile<jiis imj^eratorum et regum a temptJre Lud(o]wici, 
ut eas habeat Romana ecclesia in perpetuum, cum omni iurisditione, districtu et honore suo. 
Veruntamen cum ad recipiendani c[or]onam imperii vel pro necessitatibus ^«cclesi^ ab apostolica 
sede vocati venerimus, de mandato summi pontiticis recipiemus procurationes sive fodrum ab illis. 

(7) Adiutores etiam erimus ad rettinendum et deffendendura Romane ^cclesi^* regnum Sycili^ ac 
10 cetera iura qu§ ad ipsani ' pertinere dinoscuntur, tamquam devotus filius et catholicus princeps. 

(8) Ut autem h^c omnia vobis" memorato sancti8.simo ' patri nostro domino Innocentio sacro- 
sanct^ Roraane ecclesii^ suramo pontifici vestrisque^'' successoribus per nos et nostros successores 
Roraanorum reges et imperatores observentur firmaque et inconvulsa semper perraaneant, presens* 
privilegium conscriptum maiestatis nostre aurea bulla iussimus communiri. 

I.". Testea auteni hii sunt: SigetVidus ^roguntint^ sedis arciepisisopus apostolic? sedis 

legatus, Eberhardus Salzburgensis arciepiscopus, Berardus^ Barensis arciepiscopus, 
Chunradus Katisponensis episcopus, Otto Wirzinburgensisy episcopus , Manegoldus 
Pattauiensis episcopus, Engelhardus Zizensis episcopus, Odacrius Boeniorum rex, Jjod- 
wicus dux Bawari^, Liupoldus dux Austri^ et Styri^, Hermannus iantgrauius Thuringic^*, 

'20 comes Albertus de Eberstein'-, eomes Adolfus de Sowenburc*, comes Burcliardus de 
Mannesueld, comes Gerhardus de Diets, comes Ludwicus de Wirtemberch, Gebeliardus 
burcrauius Meigdeburgensis, Hainricus de Stahhelburch, Waltherus de Langenberch, 
Hainricus de Chalandrino marescalcus imperii, Waltherus de Sypf' pincerna imperii, 
Gwaltherus*^ Gcntilis comestabulus regni Sycilie, et alii quam plures. 

ih I Signum domini Frederici secundi Romanorum regis invictissimi (M.) et regis 

Sycilie. | 

Ego Chunradus Dei et apostolic^ sedis gratia Metensis episcopus^ vice domini 
Sigefridi Moguntini arciepiscopi et apostolic^ sedis legati ac totius Germani^' arci- 
cancellarii recognovi. 

30 Acta sunt hec anno domini nostri lesu Christi millesimo CCXITI, indictione prima, 

regnante domino Frederico® secundo liomanorum rege glorioso et rege Sicilie, anno 
regni eius Romani primo, Sicili^ vero^ XVI. 

Datum apud Egram per» manus Bertoldi de Niffen regalis aule prothonotarii, 
quarto Idus lulii. 

35 48. PRiriLEGIUM REGIVM TERTIUM. luL 12. 

Tertium privilegium fC; Huillard nr.22), quod cajjifulo uno (7) eonsmsum princijmm 
imperii continenfe cf nonmdlis aliis ahundat ef, nt vir cl. Ficker iudicavit, aliquantum fcm- 
poris posf mensem lulium a. 1213, fortasse anno demum 1214 conscripitum est, ad instar 
privilegii B, non vero privilegii A, confecfum esse, Icctiones cius comprohanf. Besidcrantur 

40 et in ipso nomina fcsfium Siculorum; ohvia tamen sunt commemoratio Bertholdi protonofarii 
et cognomen Walfhcri pincernae; praesfat autem duohus aliis j>rivilegiis in titulo Conradi 
Metensis imperialis aule cancellarius. Privilegium C servaverunt duo transsumfa a. 1274 

46. 47. o) vero B. 0. v) imndum Z.' 1. <\} recuperavit B. 0. ^) adiutores B. 0. 

8) ecclesie Romane B. 0. t) eam B. 0. ") vobis deest B. 0. '') deest B 1. '■) eius- 

45 que B. 0. ^) Berardus Barensis ar ciepiscopus des. B. y) corr. ex Wircinburgensis A. 

z) Ever.stein B 1 ; Euerstein B 2. ») sic pro Scowenburc A ; Soweubc B 1 ; Sowenberc B 2. ^) slc 

j)ro Scypfe ^; ile Sypf des. .B. c) Gwaltherus Gent. coni. regni Sycilie des. B. ^) et Spi- 

rensis add. B; episcopus deest B 2. ^) Fr. J5 2. ^) regui vero eius Sicilie B. 8) per — 

prothonotarii des. B. 

8* 



60 FKIDEKICI 11. CON^TITUTIONES. 1213. Nr. 48. 

lun. l! Luiiiluni dnfa, cf quldcm 1) pririlefiinm priucipum Tcutonicorum, quod ex mdograplw 
t(dndarii Vaticani Arm. I caps. V nr. S edidit T/ieincr in Codiee diplomatico dominii 
temporalis s. sedis I, nr. 330 p. 182 (Bohmer 'liei/. Rudolfs Fdpste' 208), contnlit cum 
ipso rir d. Ke/ir; ct 2) pririlcijiinn Oftonis Spirensis cancellarii rciiii (Bdlimer Bdpsfe 207), 
cuius aufo(inipJion depcriit, quod fameu inscrfum est in privilcifio Conradi ministri frafrum s 
Minoruin a. 1278. Mai. 4 dafo (Bohmcr 'Pdpste' 234)^, ciiius aufographon in tahulario 
]'aficano Arm. I caps. V nr. 9 asserratum exprimi fecit Theiner l. c. nr. .558 ^>. 204, confulit 
vir d. Kehr; praeterca vir cl. MoHnier confidif 3) codiccm Farisinum 8990 saec. XVIII. 
fol. 182, apographa Rotnlorum Cluniaccnsium confinenfem (Rof. XIII.). — Bohnier, Reg. 
imp. V. 706. (P, deest.) lo 

In nomine sancte et imlividuo Trinitatis, aiiicil. Frodericus secundus divina favente clementia 
Romanorum rex et semper augustus et rex Sicilie. ( 1 ) Regnum nostrum tunc stabiliri con- 

fidimus. euni Altissimum, de cuius manu ea que possidemus bona recepimus, honoramus. Tanto 
enim Domino, qui bona tribuit nobis, ad offerendas hostias operis et devotionis astringimur, quanto 
ipsum misericordem in nobis et mirabilem experimur. Cognoscentes igitur gratiani (|ue data est ^'> 
nobis ab ipso, habentes quoqne pre oculis immensa et innumera benellcia vestra, karissime* 
domine et reverentissime pater, protector et benefactor noster doniine Innocenti Dei gratia summe 
pontife.K venerande, jter cuius beneficiuni, operam et tutelam aliti snmus, protecti pariter et jiro- 
moti, postquam in sollicitudinem vestram mater nostra felicis memorie Constantia imperatrix et 
Sicilie regina ex ipso quasi utero nos iactavit, vobis, beatissime pater, et omnibus successoribus 20 
vestris catholicis*' sancteque Romane ecclesie speciali matri nostre omnem obedientiam, honori- 
ficentiam atque reverentiam semper humili corde ac devoto spiritu impendemus, quam prede- 
cessores nostri reges et imperatores catholici vestris antecessoribus impendisse*^ noscuntur, nichil 
exinde volentes diminui, set*' magis augeri, ut nostra magis devotio® enitescat. (2) Illum 

igitur volentes abolere abusum, quem interdum*^ quidam predecessorum nostrorum exercuisse 25 
dinoscuntur et dicuntur in electionibus prelatorum, concedimus et sancimus, ut electiones prela- 
torum libere et canonice fiant, quatinus ille preficiatur ecclesie viduate quem totum capitulum 
vel maior et sanior pars^ ipsius duxerit eligendum, dummodo nichil desit ei de canonicis in- 
stitutis. (3) Appellationes autem in negotiis et causis ecclesiasticis ad sedem apostolicam 

libere fiant, earum prosecutionem sive processum nuUus impedire presumat. (4) IUum quoque 30 

dimittimus et refutamus abusum, quem in occupandis bonis decedentium prelatorum aut etiam 
ecclesiarum vacantium nostri consueverunt antecessores committere pro motu projjrie voluntatis. 
Onmia vero spiritualia vobis et aliis ecclesiarum prelatis relinquimus libere disjjonenda, ut que 
sunt cesaris cesari et que sunt Dei Deo recta distributione reddantur. (5) Super eradicando'' 

autem heretice pravitatis errore auxilium dabimus et operam efficacem. (6) Possessiones etiam\ Zf> 
quas Romana ecclesia'' recuperavit, ab antecessoribus nostris seu quibuslibet aliis ante detentas, 
liberas et quietas sibi dimittimus et ijisam ad eas obtinendas^ bona fide promittimus adiuvare. 
Quas vero nondum™ recuiieravit ad recuperandum erimus pro viribus" adiutores; et quecumque 
ad manus nostras devenient, sine difficultate ac mora ei restituere satagemus. Ad has pertinet 
tota terra que est a Radicofano usque Ceperanum, marchia Anconitana°, ducatus Spoletanus, terra 40 
comitisse MatildisP, comitatus Brittenorii '', exarchatus'' Rauenne, Pentapolis, Massa Trabaria 
cum* adiacentibus terris et omnibus aliis ad Romanara ecclesiam pertinentibus, ut eas 
habeat Romana ecclesia in perpetuum cum omni iurisdictione, districtu et honore suo. Verum- 

48. a) carissiuie 1. 2. ^) onmibus catli. succ. vestris A. B. <^) impedisse 2. J) sed 2. 3. 

e) dev. magis A. B. f) deest 2. e) maior pars et sanior 3. '') eraudicando 1. ') auteni 3. 45 

^) eccl. Rom. 2. l) pro add. 1. n>) nundum 3. °) pro viribus erimus A. B. «) Aiichoni- 
tana 3. P) Mattildis 2; Matliilde 3. q) Britenorii 3. ') exarcatus 3. 

1) Oinnia haec privilegia in tomo III. inter comtitutiones Budolfi regis prodibunt. 



FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1J1;J. iNr. 4m. 4«). ■,(). 61 

tamen cum ad recipiendam* coroniun imperii vel pro necessitatibus ecclesie ab apostoJica sede 
vocati venerimus, de mandato summi pontificis recipiemus procurationes sive fodrura ab ipsis. 
(7) Omnia igitur .supnidicta et queeunique alia peitiiieiit ad Roinaiiain eeelesiam de 
voluntate et conscientia, eonsilio et consensu principum iinperii libere illi dimittimus, 
r. renuntiamus et restituimu.s, necnon ad omnem .serupulum rcmovendum. prout melius 
valet et efficacius intelligi, concedimus. conferimus et donamus. ut siildata omnis conten- 
tionis et dissensionis* materia, firma pax et plena concordia iii p(M|)(tuuin inter ecele- 
siam et imperium perseverent. (8) Adiutoics rtium crimuH ;ul n-tiii.^nduiu .-t d.-f.nd.-ndum 

ecclesie Roiiianf nHrnuni Sicilie cum omnibus ad ipsum spectantibus tain citra Farum (juam 
m ultni. iieciion Corsieam et Sardiniam ac cetera ium .^ue ad .■am pertinere noscuntur. tam- 
quam devotus Hlius et catholicus princeps. (9) Ut autem hec omnia memorato sanctissimo 

patri nostro domino Innocentio sacrosancte Romane ecclesie uummo pontifici eiusque succeHsoribus 
per nos et nostros successores Romanorum reges et imperatores observentur firmaque et inconvulsa" 
semper pemianeant, presens privilegium conscriptum maiestatis nostre aurea bulla iussimus com- 
!■ muniri. 

Testes autcm hii sunt: Sifridus^ Maguntine sedis archiepiscopus apostolice sedis legatus, 
Eberhardus Salzburgensis archiepiscopus, Chounradus^*' Ratisponensis episcopus, Otto Wirzburgensis " 
episcopus, Manegoldus Patauiensis^' episeoi^us, Kngelhardus'' Zizensis episcopus", Otachanis Bocmorum 
rex, Lodouicus dux Bawarie''. Liupoldus dux Austrie et Styrie*^, Herraannus lantgrauius Thuringic, 
:'o coraes Albertus de Eberstein'', coraes Adolfus de Sowemberc*, comes Burchardus de Mannesueld, 
coraes*^ Gerardus^ de Dets^, coraes Lodouicus de Wirteraberhc', Gebehardus'' burcrauius' Meigde- 
burgensis"\ Hainricus de Stahelberch, Walterus de Langenberch", Hainricus de Chalandina inare- 
scaleus imperii, Walterus de Sipf" pincerna imperii, et alii quara plures. 

Signura domini FredericiP secundi Romanorum regis invictissimi et regis Sicilie. 
25 Ego Chunradus'! Dei et apostolice sedis gratia Metensis et Spirensis episcopus imperialis'' 

aule cancellarius vice domini Sifiudi Maguntini archiepiscopi et apostolice sedis legati ac totius 
Gerraanie archicancellarii ® recognovi. 

Acta sunt hec anno domini nostri lesu Christi millesirao* CCXIII, indictione priraa, regnante 
doraino Frederico secundo" Roraanorura rege glorioso et rege^ Sicilie, anno regni eius Roraani 
30 i)rimo, x'egni vero eius'* Sicilie XVI. 

Datum'' apud Egrain por manus Bertoldi de Niffe'' regalis aule prothonotarii. quarto-* 
Idus lulii. 

49. 50. FRIDEIUCI II. IUBA3IENTA DUO. Iiil. 12. 
In unum icxtum coniunximus duas iuramcnti formas, fere totas conformcs, quarum 

35 utraquc transscripsit formam iuramcnti, quod a. 1201 Otto IV. praestitit (0: supra nr. 23). 
Quarum formarum altcra A (Huillard nr. 24), quam vir cl. Ficker priorcm esse iudicavit, 
nmlto propius accedit ad iuramcntum Ottonianum ct una sententia a nobis uncis inclusa pcr- 
inde atque illud abundat. Quam sententiam in formula posteriore B (Iluillard nr. 23) eo 
consilio suppressam esse censuit Ficker, ne rex cum liomanis idlum commcrcium habcre vide- 

40 retur. Forma A servata est in solo codicc Parisino 8990 sacc. XVIII. fol. 211' (Bot. XVI.), 
qucm contulit vir cl. Molinier. Formam B proponimus subsidiis his: 1) ct 2) transsumtis 
anni 1274 supra ad nr. 48 laudatis; 3) codice Parisino 8990 saec. XVIII. fol. 214 

48. sj recipiendum 2. *) dissentionis 3. ") inconcussa 1. ') Syfridus 1; Sifredus 3. 

^') Conradus 1. 2. ^) Wizburgensis 2. y) Pactauensis 1; Pattaviensis 3. ^) Engerardus 2. 

45 a) deest 1. b) Bauarie 1. c) Stirye 1. d) Ebstein 1. e) Sowerabercg 1; Souwenb^ch 3. 

f) deest 1. 2. g) Berardus 1. 2. 3. ^) Bets 2. ') Wirtenberch 2; Wirtembercli 3. k) Geber- 

bardus 1; Gebeardus 2. l) burclauius 2. ™) Meideburgensis 2. °) Lagemberch 1. °) Siph 1. 

P) Friderici 3. l) Conradus 1. 2. ') imp. aule cancellarius des. A. B. ^) archicancelJarius 1. 2. 

t) M. 1. 2. ") deesi 3. ^) regis 1. ^) Dat. 2; Data 3. ^) Nife 2: Niste 3. y) IIII. 1. 2. 



62 FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1213. 1214. Nr. 49. 50. 51. 

(Rot. XVI.) collafo a viro cl. Molinkr; 4) codicc Ottohoniano 2540 saec. XIII. ex. fol.27' 
coUato a viro d. Donahaam.. HuUJard- BrcholJcs I, 272 sccnnduni Lunifjiurn 'ReichsarcJiiv^ 
XIX, 165: Thcincr J. c. I. p. 183 cx transsnmto iJJo princiimm a. 1274. — Bdhmcr, Rcg. 
imp. V, 707 ct 707 a. (P. deest.) 

Tir' noniine sancte et individue Trinitatis. Ego Fredericus'' secundus^ Dei gratia 5 
Ixonianoruni rex et semper augustus et rcx Sicilie tibi domino meo sanctissimo'^ et patri 
carissinio Innocentio pape tertio^ tuisque .successoribus et ecclesie Romane, presentibus*^ sub- 
scriptis principibus imperii et nobilibus, spondeo, poUiceor, promitto et iuro: quod omnes 
possessiones, houores et iura Romane ecclesie pro posse nieo bona fide jirotegam et servabo. 
Possessiones autem, quas ecclesia Romana recuperavit, liberas et quietas sibi dimittam et ipsam lo 
ad eas retinendas bona fide iuvabo; quas autem nondum^ recuperavit, adiutor ero ad recuperandum, 
et recuperatarura secundum posse rneum ero sine fraude defensor. Et^ quecumque ad manus 
meas devenient, sine difficultate i-estituere procurabo. Ad has pertinet' tota terra que est a 
Radicofano'' usque Ceperannm, exarchatus^ Rauenne, Pentapolis, marchia Anconitana™, ducatus 
Spoletanus, terra comitisse Matildis", comitatus Brittenorii° cumP adiacentibus terris expressis 15 
in multis privilegiis imperatorum a temi^ore Lodowici^J. Has omnes pro posse meo restituam et 
quiete dimittam cuiu onini iurisdictione, districtu et honore suo. Veruntamen cum ad recipiendum' 
coronam imperii vel pro necessitatibus ecclesie ab apostoliea sede vocatus accessero, de mandato 
summi pontificis recipiam^ procurationem ab eis. Adiutor etiam ero ad retinendum et defen- 
dendum ecclesie Romane regnum Sicilie. Tibi etiam domino meo Innocentio pape et succes- 20 
soribus tuis omnem obedientiam et honorificentiam exhibebo, quam devoti et catholici'' imperatores 
consueverunt sedi apostolice exhibere. [Stabo " etiam ad consilium et arbitrium tuum de bonis 
consuetudinibus populo Romano servandis et exhibendis.] *Et si propter negotium meum Romanam 
ecclesiam oportuerit incurrere^ guerram, subveniam ei, sicut necessitas postulaverit, in expensis. 
Omnia vero predicta tam iuramento quam scripto firmabo, cum imperii fuero coronam adeptus. 25 

Principes autem imperii et nobiles, quibus presentibus iuravi, hii sunt: Euir- 
hardus^'' Salzburgensis^ archiepiscopus, Berardus Barensis archiepiscopusy, Mangoldus 
Patauiensis^ episcopus, Engilhardus Nuemburgensis* episcopus, Conradus'^ Metensis et 
Spirensis episcopus imperialis aule cancellarius, Luppoldus'^ dux Austrie et Stirie**, 
Lodowicus dux Bawarie, comes Albertus de Euirstein®, Henricus marescalcus de 30 
Kallindin'^, Gualterus^ pincerna. 

Actum in capella^' in castro Egre, anno dominice incarnationis' MCCXIII, IIII. Idus 
lulii, indictionis prime'^. 

51. CONSENSUS LUDEWICI COMITIS PALATINI (1214.) Oct. 6. 
Principes imperii universi anno 1213 seu 1214 per scriptum consensisse concessionibus 35 
a Friderico II. Romanae ecclesiae factis, docemur scripto principum ciusdeni indolis a. 1220 

49. a) In — Trinitatis des. A. 0. t.) FRgcus B2; FR. JS 4. c) deest B S. d) sanc- 

tissimo — carissimo des. A. 0. ^) III. B 1. 3; tertio deest A. 0. ^) presentibus — nobilibus 
des. A. 0. 8) nundum A. B 3. ^) Et deest A. ') pertinent A. ^) Eodicofano B 2. ^) exar- 

catus A. B 3. m) Anconitana deest A. 0. ^) Mattildis B 2; Mathildis B 3. 4. A. '^) Brutenorii 40 

A. B 3; Brettenorii B 4. p) aliis add. A. 0. 'i) Lodvici B S; Lodouici B i. ■") recipiendam 

B 1. 2. A. 8) accipiam B 1. 2. *) catholici et devoti A. ") uncis inclusa in solo A. ^) in- 

timare B 3. ^) Eberhardus A ; Euirhaldus B 1 ; Euiraldus B 2 ; Eurhardus B 3. ^) Salzeburgensis B 2. 
y) hic sequunlur in A: Chonradus Metensis episcopus imperialis aule cancellarius. '■) Parta- 
viensis B 3. A. =*) Nuuenburgensis Z« 4; Nui-emburgensis B 3; Niwenburg. A. '>) Conradus — can- 45 

ceUarius des. hic A. c) Liupoldus A; Lupoldus B 3. 4. ^) Styrie B 2. 4; et Stirie des. A. 

e) Ewirtein JB 1. 2; Eaustein B 3; Eherstein A. f) Callindum B 1; Kallindun B 2; Ballendin B 3; 

Henricus de Chalanduina marescalcus imperii A. s) Galterus B 2; Gualterius B 3; et Gual- 

terius B 4; "Walterius A. ^) cappella B i. i) auno domini J.. ^) indict. I. i? 4; indict. 

prima A. 50 



FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1214. Nr. 51. 52. 03 

Apr. 23 dato, quud infra jiroposiiari .^uinus. Fractcrca d si)i<iuli quidam priiicipcs scripta 
consenstts dcdissc vidcntur, quorum illud Ludcwici judatini comitis Ithcni cl ducis llawariac 
iam pridem c codice 4 a Biihmcro 'Wiffchbachische licfjcsfcn' p. Vi5 (= Ficker 'Forschumjcn 
IV, 304) vulgafum est. Quod nos ifertim proponimus cx 1) transsumto Lwjdunmsi 

5 anno 1246 cxarafo tahularii Vaficani Arm. I caps. X nr. 3; 2) codicc l*arisino <S!)!K) 
saec. XVIII (Rof. VI.) fol. 133'; 3) apographo transsumfi Cluniacensis a. 1413 facfo, qnod 
in fahulario Vaficano asscrvafur Instr. misc. C. Fasc. 37 nr. 3 D. I; 4) codicc hihliothccar 
Barhcrinianac XXXII, 21S (373) sacc. XVII. fol. 21, apoijrapha privilcjiorum imj)crialiuui 
ex authenticis archivii pontificii a Contelorio facta confincnfc K Codices 1. 3. 4 Kchr, 

11) codicon 2 MoVinicr co)itulc)-unf. Conscnsu)n jialatini ad privilcjium fcrtium rcrfis jtofinoc. 
vir cl. Fickcr l. c. 424. 427 docuit. Ludcwicus aufcm, qui ia)H a. 1213. lul. 12 fcstans 
privilegiimi approhavcraf, singidare conscnsus scriptum ca de causa dedisse videtur, quod 
autu))mo a. 1214 novani dig)iitafci)i palati)iatus Rhoii acquisivit. Lidicfioncm, quac Icgitur 
in diplo))iafe, ad annuni 1213 tcndcrc, at falscon csse, iani liiJhnio-us cminmdvertit. — 

15 Bohner, Reg. imp. V, 749. (P. dcest.) 

Ludwicus* Dei gratia comes palatinus Reni'' et dux Bauarie*= universis presentcm 
paginam inspecturis. Cum pro reformanda pace et sopienda discordia. que fuit inter 
ecclesiam et imperium pro quibusdam abusionibus et possessionibus et aliis rationibus 
detentis seu occupatis a quibusdam impcratoribus et rcgibus predecessoribus doniini 

20 Frederici Dei gratia Romanorum regis et semper augusti et regis Sicilie, ipse dominus 
noster rex de voluntate nostra et conscientia et consensu nostro dimiserit, contulerit, 
donaverit seu renuntiaverit ac restituerit per privilegium suum possessiones ipsas ct 
alia supradicta libere et absolute spontanea voluntate sanctissimo patri suo et doniino 
nostro Innocentio sancte Romane ecclesie summo pontifici et eius successoribus in 

25 perpetuum'^ attendens ecclesiam et imperium esse unum et idem et mutuis se debere 
vicissitudinibus adiuvare, nos ipsum privilegium approbamus et ea, que continentur in 
ipso tam de possessionibus quam de aliis omnibus secundum quod in eodem continetur 
et exprimitur sigillatim®, ita quod de hiis omnibus nichil excipiamus, grata habemus 
et rata, promittentes pro nobis et omnibus successoribus nostris, quod contra privi- 

30 legium ipsum et consensum nostrum et omnia que continentur in ipso nullo tempore 
veniemus. Ad cuius rei perhennem memoriara presentem paginam conscribi iussimus 
et sigillo nostro consignari. 

Dat.*^ apud WormatiamK, II. Non.'' Octobr.' indictionis'' 11". 



52. SENTENTTA DE PROVENTIBUS 
BONORUM FEODALIUM. 

1214. Febr. 19. 

Bedit Osivcddus Redlich ex apographo saec. XV. tahtdarii praefecturae Ooio- 
pontanae (Kaiserurkunden, latein. Archiv III, 64), c qiio cerfe editiones derivafae swit, 

51. a) Ludouicus 4. 1j) Kheni 4. <=) Bavarae 4. ^) imperpetuum 3. «) singillatim in 

40 correctura 1. f) Datum 3. e) Worm 1—3; Vormatiam 4. ^) Nonas 2. ') Octobris 4. 

^) indict. 1 ; ind. 3 ; iudictione II da 4. 

l) V. 'Archiv' XII, 383. 



(34 FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1214. Nv. 52. 53. 

CKin antographon iam saecuJo XVIII. clepfrdifuin esset. — Uuillard - BrehoUes 1,286. 
BiJhmcr, Rcg. iinj). V, 716. (^- 225.) 

Fridericus secuntlus divina favcnte clemencia Ronianorum rcx et semper augustus 
et rex Sicilie. Constitutus in presencia regie eminencio dilectus princeps, vicarius 
et le^atus noster Fridericus Tridentinus episcopus per sentenciam curie et principum 5 
roquisivit, si aliquis dominus^' contulerit alicui vassallo suo feodum de camera non 
looatum nec denunciatum. et si vassallus talis feodi distulerit per aliquos annos feodum 
illud a domino. unde illud habiturus est, requirere per se vel per certum nuncium, si 
dominus ille teneatur ultimo anno, quo forte vassallus voluerit petere beneficium suum, 
de singulis annis solvere proventus feodi detenti, sicut superius prelibatum est, an lo 
non. De hoc inquisitus a nobis fidelis noster Chalochus de Chirchperch per districtum 
fidelitatis, scntonoialitor protulit et firmavit: dominum illum nequaquam teneri in solu- 
cione talis feodi detenti'' forma supradicta, dumtaxat si vassallus potuit requirere feodum 
suum et non feoit. Quam sentenciam per subsecucionem tocius curie nostre confir- 
matam ratam habentes, regia confirmamus auctoritate et perpetuo volumus sine alicuius is 
persone eontradiccione observari. Ne autem pro temporis transcursu hec iuste lata 
sentenoia oblivioni tradatur. hoc scriptum inde fieri iussimus sigillo maiestatis nostre 
roboratum. 

Testes qui interfuerunt hii sunt: Otto Frisingensis episcopus, Manegoldus Patta- 
viensis episcopus, Hainricus Eistetensis episcopus, Chunradus Brixinensis episcopus, 20 
Ludwicus dux Bavarie. Albertus comes Tirolis, comes Chunradus de Zolr, Albero de 
Wanga. Hugo de Tuvers, Dieto de Ravenspurch'' camerarius imperii, Hainricus nobilis 
Niffer*^, Anshelmus de lustingen, et alii quam plures^. 

Datum Auguste in curia solemni, anno domini millesimo CCXIIil, indiccione II, 
XI. Kl. Marcii. 25 



53. CESSIO TERRAE NORDALBINGICAE. 

1214. (Dec.) 

Servafa est in duohiis transsumtis, in tahulario regio Havniensi asservatis, quae iam 
olim contulit Waitz h. in., et quidem l) diploma Gerhardi comitis Holsatiae et episcoporum 
Eeualiensis et Roshildensis a. 1304. Sept. 11 datinn, quod transsumpsit privilegium Alherti 30 
regis a. 1304. Mai. 23 datuin, cui insertum est privilegium Friderici II; editum est 
'Schleswig-Holsteinsche Urkundensammliing' II, 132 nr. 118 et 'Meklenhurgischcs Urhmden- 
huch' I, 202 nr. 218; 2) diploma capifuli Roskildensis a. 1301. Mai. 5 datum, quod trans- 
sumpsit privilegium Friderici, editum 'Urkundensammlung' II, 129 nr. 115. — Huillard- 
BrchoUes I, 347. Bohmcr, Reg. imp. V, 773. (R deest.) 35 

In nomine sancte et individue Trinitatis. Ego Fridericus divina favente clemencia 
Romanorum rex semper augustus et rex Sicilie''. Quoniam omnis gloria maiestatis 

auguste ad augendam universalis ecclesie pacem modia omnibus elaborare tenetur, 
idcirco nobis divina largiente cleraencia ad paternum atque Romanum imperium ascen- 
dentibus primum et potissimum consilium fuit cum vicinis pacem formare regibus, ut 40 

52. a) domnus c; slmilia semper. ^) detenta c. <") Ravenspach c. ^) i. e. Nifaere. 

*) plueres c. 

.53. *) sicirie 2. 



FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1214. 121.-). Nr. iVS. M. 6;) 

sponsa Christi cccU-sia. pro cuius defonsiono «^ladio utiniur, ipsorum oooporacioiM' in 
diebus nostris tranquilla suniper pace letetur. lluius rei {j;ratia cuin dilecto nobis 
domino Waldemaro'' Danorum rege christianissiino perpetuas et inviolabiles firmavimus" 
amicicias, eiquo de consilio ot'' consonsu principuni Ivuinani inij)orii i^ro j)aco sui roj,'ni 

5 custodienda et hostibus nostri imj^orii CDhorcondis oinnos tonniiios ultra Hldanain'' oi 
Albiam Romano attinentes imperio, quos rex Kanutus inultis j)rovocatus iniuriis cuin 
fratre suo iam dicto W.*" armis oj)tinuit ot possodit, ot quic(|uid in Sclavia rox Kanutus 
comparatum paterno suoquo hiboro tonuit, rcgno ij)sius addidinnis factuiiKjuo»* prosontis 
privilegii nostri auctoritate et sigilloruin principalium impressione conlirmavimus, Nullus 

i^ ergo successorum nostrorum vel j)rincij)uin lioiuiini imj)orii suj)or j)rodictis. oo quod 
aliquando imperio subiecti fuerint, memoratuni duminum W. regem dilectissimum armis 
vel querimoniis inquietet, quia non solum in istis, sed eciam'' in omni causa et necessi- 
tate contra omnem personam. salva sedis apostolico rcverencia, sio ei semper adesse 
statuimus, sicut eum nobis ct nostris negociis atiuturum non dubitamus. 

1.=! Iluius rei testes sunt: Sifridus Maguntinus archiepiscopus et sedis apostolice 

legatus, Theodericus' Treuerensis archiepiscopus, Amedeus'' Bisuntinus archiepiscopus, 
Conradus Motensis et Spirensis episcopus et imperialis aule cancoMarius. (Jtto Wirz- 
burgensis episcopus. Othacarus' rex Bohemie'", Ludwicus" dux Bawario. Luj)oldus" 
dux Austrie, Theodericus'' marchio Missinensis et Oricntalis iiiarchio. Theobaldus'' 

20 dux Lotharinffio, Otto'" dux de Meran, Albertus comes'' do Eborstoin'. 

Signum" domini Friderici secundi Romanorum rcgis illustrissimi et rogis Si- 
cilie. (M.) 

Datum apud Mecios, anno dominice incarnationis MCCXIIII. indictiono'' socunda. 
per manus''' domini Conradi Metensis et Spirensis episcopi imperialis aule canceUarii. 



54. INVESTITURA REGNI ARELATENSIS. 

1215. lan. 8. 

Dedif vir d. Anult e carlulario fahularii Massilieusis B ^, 175. 170 ckartacco 
saec. XIV. fol. 6', cuius exenqdari usus est etiam WinJcelmann in editionc 'Acta impcrii 
inedifa' I, 105 nr. 125. Qui jJrivilegium fictitium esse censuit; sed eius argumenfa refutafa 
sunt a viro cl. Ficker et potissim.um a viro d. Sternfeld 'Das Verhdltniss dcs Arclates zu 
Kaiser und Reich vom Tode Friedrichs I. his zum Interrcgnmn p. 44 sq. Privilegii verha 
initialia et finalia laudanfur in carfa Eainmndi de Baucio filH Willelmi, qua a. 1257 
iura sua Karolo comiti Andegavcnsi renuntlavit; v. Winkelmann l. c. 584 nr. 740. — 
Bohmer, Reg. imp. V, 776. ' (P- <^<^(^^*-) 

In nomine sancte et individue Trinitatis. Fredericus Dei gratia Romanorum rex 
semper augustus et rex Sicilie. Veterum solercia ritu benigno approbare consuevit 
queque facta decenter, et precipue que fiunt benc meritis a regali munificencia. cui 

58. b) w. 2. c) literae avim in 1 vix le<ji potuerunt. '^) ut et 2. e) eldonam aeu elda- 

nam 2. <") rege add. 2. K) secundum quod 2. h) et 2. i) Theod. 1. ^) Amedius 2. 

40 1) Othecarus 2. ™) Boemie 2. ^) Lud' 1; Lodwicus 2. «>) Lupol' 1. p) Thedericus 2; 

Theoder' 1. i) Theob' 1; Thebaldus 2. ') O. 1. ^) deeU 1. *) Ebirstein 2. ") Signum — 

Sicilie. (M.) des. 2. ^) indictione secunda des. 2. '^) manum 1. 

q 
LL. CONSTITUTIONES 11, " 



35 



66 FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1215. 1216. Nr. 54. 55. 

comniissa est providencia subditorum. Nos quideni eomendantes eorum benignam con- 
suetudinem et inherentes vestigiis piorum predecessorum nostrorum, qui de innata* 
sibi mansuetudine fidelibus suis larga largiri munera consueverunt, volentes eciam 
successoribus nostris imposterum exempla nostre largitatis dimitti'' et subditos ad 
fidelissima servicia invitare. dignum duximus quadam spetiali prerogativa ad summos s 
honores illos promovere, quos firma fides et gloria alti sanguinis insignire videtur. 
Quamobrem universis tam presentibus quam futuris volumus esse manifestum, quod 
ob exhimia servicia et fidolissima, que predecessores tui nostris piis progenitoribus, 
Yillelme de Baucio, obtulerunt ct tu in antea et heredes tui nobis nostrisquc succes- 
soribus es oblaturus, attendentes*^ eciam illud verbum dominicum, ut qui laborat hic lo 
et manducet. conferimus auctoritate regia salvo iure imperiali tibi Villelmo dc Baucio 
et tuis regnum Yienense, quod et Arelatense dicitur, cum omnibus pertinenciis et te 
donatione investimus, et cum coronam imperii favente divina gracia adepti fuerimus, 
te nobiscum procurabimus coronare. Et ut fides donis nostris et verbis adhibeatur, 
presens scriptum sigilli nostri munimine iussimus roborari. et ne imposterum ambiguitas i5 
aliqua possit oriri, testimonio nobilium principum nostrorum infrascriptorum presentem 
paginam statuiraus esse testatam, censentes iuxta statuta nostrorum antecessorum, ut 
nemini liceat nostram infringere donacionem, precipientes eciam, ut omnes in regno 
predicto degentes tam clerici quam layci, tam nobiles quam plebei, tibi dicto G-uillelmo 
et tuis obediant et sacramenta et fidelitates prestent, que corone debent adhibere. 20 
Adicimus'' etiam supradictis, ut si quis perniciosus, contumax seu rebellis, clericus vel 
laycus, nobilis vel plebeius, contra mandatum nostrum venire presumpserit, tamquam 
lese maiestatis criminosus ab omnibus evitetur et omnia bona ipsius publice" dirri- 
piantur*^. Insuper facinms, ut nolentes tibi tuisque obedire, sichubi capti fuerint vel 
custodie mancipati, tamdiu teneantur donec de ipsis tibi, sicut ratio decreverit, liceat 25 
sententiare. 

Huius autem donacionis nostre testes sunt hii: Theodoricus Treverensis archi- 
episcopus, Berardus Panormitanus archiepiscopus, Corradus Metensis episcopus et im- 
perialis aule cancellarius, Rcnaldus Tullensis episcopus, Theobaldus» dux Lothoringie, 
Albertus comes de Everstain'', Sibertus comes de Alsacia', Gauterius pincerna, Siffredus de 30 
Hagenowe'' marescalcus, Godefridus de Staquestein vicedominus, Conradus camerarius. 

Data per manus C. Metensis episcopi et imperialis aule cancellarii vice Siffredi 
Maguntini archiepiscopi. 

Anno dominice incarnationis MCCXIIII, indictione III, Metis, data Yl. Ydus 
lanuarii, regnante doinno F. Romanorum rege, anno regni eius feliciter tercio. 35 



55. CONSTITUTIO PROCURATORIS 
BONORUM REGALIUM. 

1216. Apr. 17. 

Bedit Beyer 'Mittelrheinisches Urkundenhuch' III, 51 nr. 47 ex apographo Kind- 
lingeri II. 138. 1 iam in tabidario regio Monasteriensi asservtito, cx autographo autem 40 

54. *) ignata c. ^) dimiti c. c) atendentes c. ^) Addicimus c. e) gic solvit Arndt pp c. ; 

propria Winkelmann. ^) dirrupiantur c. 8) Theobardus c. '') Herestain c. ■) Sabertus comes de 

Ansassacia c. ^) Auguendio c. 



FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 121G. Nr. Sf). .%. 07 

Giidenus in Codice diplomatico Magnnfino II, 2, 933. — IlniUard- BrehoUcs I, 451. 
Bohmar, Reg. imp. V, 451. (P. decsf.) 

Fridericus Dei gratia Roinanoruin rcx seniper augustus et rex Sicilie universis 
Christi fidelibus tam presentibus quam futuris scriptum hoc intuentibus notum esse 
volumus, quod nos omnom procurationem nostram ilhi parte Muscllo" in doscensu Ithoni 
tam in hoininibus quam in proventibus nostris fideli dilecto nostro Gerhardo de Sins- 
zeche, considerantes ipsius fidelitatera, commisimus procurandam. Unde omnibus ibidem 
commorantibus sub pena gratie nostre mandamus, ut eidem Gerhardo omni iuro quo 
nobis tenentur obodiant et ipsuni tamquam nostrum spocialem diloctum promovere 
10 intendant. 

Data apud Spiram anno domini MCCXVI, indictione IV, XV. Kal. Maii. 



56. CESSIO lURIS SPOLII 
ET REGALIAE. 

1216. Mai. n-13. 

ih Ad privilegium hoc, qiiod per singula exemplaria singidis principihus ecclesiasticis 

datum est, edendum p^raesto fucre 1) cxemplar Wirzhurgcnse autographum (Mai. 11; Bohmer, 
Reg. imp. V, 856) qiiod asservatur in tahulario rcgni Bawarici, Kaiser - Select 019, cui 
appendet sigillum. rcgis iUaesum; cditum est in Monumentis Boicis XXX, 1, 41 nr. 019 
(= HuiUard-BrehoUes I, 456): ipse contuli perinde ac nr. 5; 2) exemplar Qucdlin- 

20 hurgense autographum (Mai. 11; Bohmer 857) tahularii Berolincnsis 164. 21, quod 
olini descripsit vir cl. Wattenhach; sigiUum appendens iUacsum; textus admodum convcnit 
cum 1, falsum autem nomen electi Coloniensis, quod praehct 1, in 2 correctum cst; cdidit 
Erath in Codice diplomatico QuecUinhurgensi 134, tihi irnago addita est; 3) exemplar Magde- 
hurgense (Mai.ll; Bohmcr 858), cuius apographa tantum superstmt, et quidem 3a) Copia- 

25 rius ecclesiae 3Iagdchurgensis sign. tahidarii regii, c. annum 1500 exaratus et a corrcctore 
quodam emendatus, fol.37; exemplavit vir d. Schwalm; 3b) Copiarius eiusdem tahularii 
sign. la, cuius foUa 1 — 52 memhranacea saec. XII, folia 53—141 chartacea pauUo ante 
a. 1470, folial42 — 178 chartacea saec. XVI. exarata sunt; fol. 83' lcgitur privilegium, 
quod contidit Schivalm; huius codicis apographon cst Copiarius Magdchurgensis saec.XV, 

30 qui in tahulario AnhaUino Zerhstensi asservatur, quem iam olim exemplavit Karolus 
Pertz; exemplar Magdehurgense, in quo falsum nomen Coloniensis electi ohvium est, ahundat 
nonnuUis capitidis, quibus rex ecclesiae Magdehurgensi alia privilegia condonavit, quorum 
maximam partem iam Otto IV. 1209. Mai. 19 ei concesserat; ediderunt hoc exemplar, e 
codice 3 a uf videtur, Meihomius 'Scriptores rer. Germatiicarum' II, 378 (= Tolner 'Historia 

35 Palatina' 66) et Sagittarius 'Historia Magdehurgensis' ed. Boijsen II, 114; 4) exemplar 
Corheiense (Mai. 12; Bohmer 859), cuius apographon saec. XVIII. exstat in tahulario 
Guelferhjtano intcr schcdas lohannis Friderici FaUce tom. II, p. 67; tnaxima pars cdifa 
est in Bohmeri Actis imperii selectis 239 nr. 268; testium series, cui Alhertus Magde- 
hurgensis archiepiscopus accessit, aliquantum diversa est ah aliis exemplarihus et plura 

40 nomina praehet, itemquc eschatocoUon diversum est; quamquam vir cl. PhiUppi nuper 
'MittheiUingen des Instituts fiir ost. Geschichtsforschung' XIV, 476 hoc exemplar Corhciense 

65. a) Moselle G. 



(jg FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 121G. Nr. 56. 

n Falkco confictum csse coniprobavit, cius tamcn scriptiiras adnotavimus, qiiia tcstium serics 
genuina esse videtur; 5) cxcmplar Ratishoncnse autographum (Mai. 13; Bohmev 861), 
tahularii regni Bawarici, Kaiser-Selcct 620, nuUi principi adscriptum ct tcsfante scriptura 
ncquaqiiam a notario regio exaratum; genuinum ihi elccti CoJonicnsis nomen legitur et 
intcr tcstcs Magdchurgcnsis ohvius est: sigillum illaesum appcndet; editurn est a Ricdio in 5 
Codice diplomatico episcopatus Ratishonensis I, 312 nr. 331 et in Monumentis Boicis 
XXX. 1, 13 nr. 620; hoe exempJari fundanicnto editionis tisus est Perts. Nos editionem 
nostram co modo instituimus, qiiod exemplar Wirshurgense fimdamentum ponentes discre- 
pantias ct additioncs minores ceterorum exemplarium adnotationihus deputavimus, maio- 
rihus vcro singularcm coJumnam astcriseis insignitam ajirruimns. — HuiJJard-Breholles lo 
I,4M>—462. Bohmcr. Rcg. imp. V, 856— 859. 861. (P. 226.) 

{C)" I In iiomine sancte et individue Trinitatis. Fridericus"^ Dei gratia Roma- 
norum'' rex et^ semper augustus et rex Sicilie". 1 Illud privilegium, quod rex regum 
et dominus dominantium in memoriam ecclesiastic^ libertatis preciosissimo sanguine 
suo scripsit, ita regio decet custodiri favore, ut numquam in eo quicquam appareat, i5 
quod illius gratie videatur obtenebrare decorem, que a tanto procedit auctore. Ut ergo 
post terreni regni fastigia securius expectare possimus ab ipso felicitatis §tern§^ coro- 
nam. cum nostre devotionis ministerio^ permanserit in sue integritatis gloria sponsa 
Christi. grata sui status debet a nobis percipere pocius incrementa^', quam ipsius, quasi 
sub quadam specie* servitutis, probrose^ sinamus indumenta discerpi. Ideoque veterem 20 
illam^ consuetudinem detestantes, quam antecessores nostri Romanorum imperatores 
et reges in cathedrales exercuerunt ecclesias et abbatias qu^ manu regia porriguntur^ 
quod videlicet decedentibus episcopis et prelatis earum"' non tam reliquias rerum 
mobilium eorundem consueverant occupare ac" convertere in usus proprios occupatas, 
quam etiam redditus et proventus per tocius anni primi° circulum ita prorsus auferre, 25 
ut nec'' solvi possent debita decedentis nec succedenti prelato necessaria ministrari, 
eidem consuetudini sive iuri, vel quocumque vocabulo exprimatur^i, renunciamus'" penitus 
ob reverentiam Crucifixi, cuius in nostro corpore baiulamus insignia; illud eisdem 
ecclesiis perpetuo iure donantes et auctoritate regia statuentes, ut ecclesiarum omnium 
libertate integra semper in omnibus permanente, res et redditus huiusmodi in solvenda 30 
debita decedentium prelatorum et in alios ecclesiarum usus per manus legitime succe- 
dentium libere convertantur. Obsecramus igitur easdem ecclesias et in virtute Altissimi 
contestamur, quatinus ob hanc munificentie nostre gratiam nostrum apud Altissimum^ 
supplere dignentur piis orationibus inperfectum* et post terminum vit^ nostre anni- 
ver.-^arium obitus nostri diem" in^ perpetu§ commendationis memoria'^ rotinere*. Ut 35 

*) Cum autem Magdeburgensis ecclesia, que nonnullas pro exaltacione nostra passa est .solli- 
citudines et labores, in subscriptis articulis a quibusdam antecessoribus nostris ' privilegio 
speciali^ meruity honorari, nos private libertatis ipsius nolentes restringere terminos sed 
pocius ampliare, ad preces dilecti principis nostri eiusdem ecclesie archiepiscopi Adalberti'', 

56. ^) deest 3. 4. ^) Fredericus secundus 5. ^) rex Komanorum et Sycilie semper 40 

augustus 5. ^) deest 4. ^) Cicilie 3. ^) eterne felic. 3. «) ministerium 4. •») incr. 

perc. potius 5. ') spetie quadam 5. ^) corr. in margine ex pro posse 3a; pro posse 3b. ^) re- 

guntur 4. ™) eorum 4. °j et 3. o) primi anni 2. 5; primi a correctore mppletum 3a; deest 3b. 

P) non 4. 1) exprimantur 3. ^) renunciavinius 5. ^) omnipotentem 4; deum 5. *) deest 4; 

piis or. imp. corr. ex imp. piis or. 3a; imp. piis or. 3 b. ") divine 3b; ob. n. diem annivers. 5. ^) et 3b. 45 
^) memoriam 3. ^) priv. spec. a correctore in marf/. suppl. 3a; speciali deest 3b. y) promeruit 3b. 

z) Adelberti 3b. 

1) Spectat ad privilegium Ottonis IV. 1209. Mai 19 (Orig. Guelf. III, 639; Bohmer V, 278) et fai-tasse 
etiam ad pririlegium Philippi 1204. Sept. 22 (Cod. %pl. Saxoniae regiae II, 1, 68; Bohmer V, 86), quod 
tamen spolii tantum iuri renuiUiat. 50 



FRIDERICl II. CONSTITUTIONES. 1216. Nr. 56. 69 

autein hoc omnla. .siout a bon? voluntatis nostro" lihfialitatc proicilunt. jtcrpctuis 
teraporibus nianoant inconvulsa'*, prosens indo j)rivil<'{,num* ililecto principi ct ainico 
nostro spociali Ottoni Ilerbipolensi episcopo et eeciesie su^ Wirceburgcnsi. ijuaiii pio 
favoro amploctimur. (lonscribi precopimus et nostrc yma^inis inprcssionc niuniri. 

.s statuontes, ut quisquis contra hec presumpserit alicjuid attcmptarc''. ccntum libras auri 
pro pena conponat, quarum'' medietas fisco cedat et pars altera illis quibus" iniuria 
fuerit^ irrogata». 

Testes iiuius rei^ sunt**: Otto Frisingensis cpiscopus. ('uniaiius' liatisponcnsis 
episcopus. Otto llerbipolensis episcopus, Sifri(his Augustonsis opiscopus, Siboto'' 

10 Hauolburgensis^ episcopus, Engohirdus'" Coloniensis electus, Yiricus" Patauicnsis'' 
electus, lieinricus Ilersveldensis abbasP, Cuno Elewacensis'' abbas, Ilartmannus 
Fuldensis electus, Ludewicus' comes palatinus Reni et* dux liawario, Lupoldus' 
dux Austrie", Otto dux Miranie^, Ilermannus marchio de Badin^ et Fridericus frater 
eius'', AnsalmusJ' marscalcus^, Wernorus" dapifor'', Walterus'^ pincorna regalis aulo''. 

15 et alii quaiii plurcs. 

qui principalis et precipuus nostre sublimacioni.s auctor cxtitit et promotor, ciidem auctoritate 
statuimus innovantes: ut cum in civitate Magdeburgensis ecclesie vel opidis pertinentibus 
ad eandem a nobis vel successoribus nostris curius regales celebrari contingerite, universa, que' 
in aliis civitatibus atque locis in moneta, theoloneis et ceteris utilitatibus quibuscumque im- 

20 periali iuri provenerint ab eisdem in prefati archiepiscopi et .sucijessorum eius bonis et 

tVuctibus, libera semper existant predicte ecclesie profutura. In omnes etiam honiines civi- 
tatis, opidoruni seu viliarum ipsius regalesB tallie, poticiones aut exacciones nulhi unuiuani 
occasione preter eiusdem archiepiscopi et successoruiu ipsius exerceantur'' assensum; ncc 
quisquam preter ipsum archiepiscopum et dictos successores eius aliquid iuris habeat in 

2f, eosdem. Et ubicumque percussio Magdeburgensis nummismatis hactenus currere consuevit, 

nuUus umquam presumat cudere de novo monetam, sed prefati aut similis* cursus'' nummis- 
matis large per predictos terminos in suo robore perseveret. Ad hec eidem ecclesie nostra 
liberalitate donanius, ut si alicubi in bonis eius in quavis specie contigerit reperiri metallum, 
in usus ipsius ecclesie perpetuoi deputetur, adicientes ut quelibet iura, que .sepedicte ecclesii' 

30 a nostris antecessoribus sunt conce.ssa™, libera ipsin semper maneant et quieta. add. 3. 

*) 2: privilegium dilecte principi nostre domine Sophie abbatisse in Quitilingeburch et eius 
ecclesie perpetuo donavimus et conscriptum imaginis nostre impressione muniri precepimus, 
statuentes ut etc. 
4: privilegium fideli et dilecto principi nostro Hugolto'' Corbeiensi abbati eiusqne eccle.sie 

35 perpetuo donavimus et sigillo maiestatis nostre insigniri precepiinus, decernentes ut etc. 

3. 5: privilegium conscribi precepimus et nostre ymaginis inpressione niuniri, statuentes ut etc. 

**) Albertus Meideburgensis archiepiscopus add. 5; testium series in 4 Juiee: Albertus Alagde- 

burgensis archiepiscopus, Engelbertus Coloniensis electus, Otto Wirzeburgensis, Otto Frisin- 

gensis, Conradus Ratisponensis, Sifridus Augu.sten,sis, Siboto Hauelebergensis, Uiricus Pata- 

40 uien.sis episcopi, Cuno Elwacensis abbas, Hermannus Fuldensis electus, Ludouicus comes pala- 

tinus Rheni dux Bawarie, Luipoldus dux Austrie, Hermannus et Fridericus fratres marchiones 
de Baden, Otto dux Meranie, Gherardus comes de Dietse, Hermannus et Ludovicus comites 
de Wirtenberg, Bertholdus nobilis de Niffen et filii sui Heinricus et Albertus, Anselmus de 
Iustin[gen] marscalcus imperii, Wernerus dapifer de Boland, Dieto de Rauensberg camerarius 

45 imperii, et alii quam plures. 

56. *) nostre boue voluntatis 5. '') inc. maneant 4. <=) al. att. presurapserit 4. 5. ^) quo- 

rum 3b. 4. e) cedat, pars vero altera illi cui 4. f) fuerit iniuria 3. 5. «) surrogata 4. ^) pro 

huius rei5: hii. i) Chunradus 5; Conradus 3. k) Sigboto 5. 1) Havelbergensis 2. 3. 5. =") Engel- 
hardus 3; Engelbertus 2. 5. ») Vlricus 5; Ulricus 2.3. ") Pattaviensis 2. P) ab. Herfeldensis 3. 

50 q) Chuno Elwacensis 5; abb. Elew. 3. r) Lodewicus 5, ubi comes deest. s) deest 5. *) Liupoldus 2. 5. 
u) Styrieque add. b. -^) Meranie 5. ^) Baden 8. 5. ^) fr. eius Fredericus 5. J) Ansbelmus5; 
Anselmus 3a; Anschalmus 3b. ^) marschalcus 2. ») Werenherus 5. '') de Bonlandia add. 5. 

c) Waltherus de Schipfe 5. d) atde regalis 5. ^) contigerit 3b. f) correxi; universisque 3. 

B) regalis 3b. ^) exerceant 3b. i) aut similis des. 3a. ^) cursus deest 3b. ^) perpetue 3 b. 

55 ™) conc. sunt 3b. ^) ipsa 3b. °) post additum 4. 



70 FRIDERICI n. CONSTITUTIONES. 1216. Nr. 5G. 57. 

X SignumP domini Friderici*i secundi regis Romanorum"^ invictissimi et^ semper 
augusti et* regis Sicilie. ^ (M.)" 

Ego^ Cunradus^' ^Ectensis'' episcopus imperialis-^' aule cancellarius vice domini 
Sifridi Moguntinensis^ archiepiscopi" tocius Germanie archicancellarii recognovi. 

Acta sunt h^c*' anno ab incarnatione Doraini° MCCXVI, indict. IIII'', regnante 
domino Friderico" secundo*^ Romanorum rege invictissimo et semper augusto et rege 
Sycilie^. 

Dat.'' Herbipolis' per manum Bertoldi^' regalis aule protonotarii', Y.™ Idus Maii, 
anno regni eius" quarto". 



57. SENTENTIA DE NON ALIENANDIS 
PRINCIPATIBUS. 

1216. Mai. 15. 



Contulimus aidographa duo tdbidarii regni Bawarki 1) Kaiser-SeUct 622, exemplar 
Manastcrii Superioris Ratisbonensis, cuius sigilli pars minima eaque informis superstes 
est, cditum in Monumentis Boicis XXX, 1, 48 nr. 622; et 2) Kaiser-Select 621, exemplar i5 
Monasterii Inferioris, cuius sigillum deperditum est, editum in Monumentis Boicis 
XXX, 1, 46 nr. 621. Utrumque an a notario regio exaratum sit, niihi valde duhium. 
Privilcgium concambii, quod sententia principum cassatum cst, a. 1215. Dcc. 22 datum 
V. in Blonumentis Boicis l. c. 36 nr. 616 (Bohmer V, 840), ct scripta consensus Bertholdi 
ducis Zaringensis et Liupoldi ducis Austriac in Miedii Codice diplomatico cpiscopatus 20 
Ratisbonensis p. 309 nr. 328 (ex autographo tabidarii regni Baivarici ed. Heych 'Urkunden, 
Siegel und Wappen der Herzogc von Zdhringen' 32) et 310 nr. 329. Ad rem ipsam gestam 
conferendum est privilegium Ottonis IV. 1209. lun. 16 (Butkens 'Les trophees de Brabanf 

1, instr. 60; Bohmer V, 284), quo ipse in irritum vocavit donationem abbatiae Nivellensis 
duci Brabantiae factam^. — Huillard-Breholles 1,464; Bohmer, Beg. imp. V, 863. 25 

(P. 227.) 

(C.) « In^ nomine sancte et individu? Trinitatis^. Fridericus secundus Dei gratia*^ 
Romanorum rex et semper augustus rexque'* Sycilie. '\\ Cum ad summam instanciam 

56. P) Signum — Sicilie des. 3b; in marf/. suppl. 3a. 1) Frederici 5. ^) hic monoijramma 

in 5; Rom. regis 8a. ^) et semper augusti des. 2. 5. *) atque 4. ") deest^. 4. ^) Et ego 3. 30 

^) Chunradus .5. '^) et Sp i reiisis add. 4. y) verba imperialis aule cancellarius in 5 sequuntur infra 

post archicancellarii. ^) Moguutini 5; Maguntini 2. ^) et add. 4. ^) Herbipoli add. liic 4. 

'^) anno dominice incarnationis 5; hec incarn. dominice 3b; anno domini 4. ^) ind. IIII in 4 sequuntur 

infra post protonotarii. e) Frederico 5. ^ ) deest 2. 5. K) rege gloriosissimo et rege Sicilie (Cicilie 3) 

2. 3. 5; rege et semper augusto et inclito rege Sicilie 4; anno eius regni Romani hic adduntur in 2; anno 35 
Romani regni eius IIII, Sicilie vero XVIII adduntur hic 4. ^) Datum 2. 3. 4; Data 5. J) sic 3b; 
Herbypolis 5; Herbipol' 1. 2. 3a; deest hic 4. ^) Berhtoldi 5; de Niffen add. 4. i) prothonotarii 2; 
hic add. 4: ind. HII. nij HH. 4; III. .5. ") domini regis 3; regis Frederici 5. °) anno — quarto 
des. hic 2. 4. 

o7. *j chrismon et litterae elongatae in 1. 2. ^) amen add. 2. c) Fredericus divina favente 40 

clementia 2. d) et rex 2. 

1) Ubi haec: quod nos tempore discordie nostre contra ius et libertatem iniperii ipsam et 
ecclesiam suam ab imperio alienaverimus et in manus Henrici ducis Lotharingie contulerinius. Prin- 
cipum vero dictavit sententia, quod nos eandem abbatissam et ecclesiam suam non potuerimus ab 
imperio aiienare. 45 



FRIDEKICI II. CONSTITUTIONES. 121»;. Nr. 57. 71 

precum dilecti principis nostri Chonnidi'" Ratisponensis episcopi cuin ipso episcopo 
nomine ecclesie sue quoddam concanbiuni fecissemus de duobus princij^atibus, scilicet 
de Inferiori et Superiori Monasteriis in civitate Ratisponensi constitutis, pro quibusdam 
aliis prediis et possessionibus ad prcnominatum opiscopum et episcopatum suum per- 

.■> tinentibus, accedens ad presenciam regie excellencie nostre in curia solcmj^ni Krbyj)<)li^ 
domina Tiita» Inferioris Monasterii abbatissa personaliter nec non domina Gerdrudis 
Superioris Monasterii abljatissa per suum procuratorcni cum aliijua lionesta utrius(|ue 
capituli parte coram |)rincij)ibus et baronibus atque tota curia nostra gravi (jucriiiiunia 
proposuit, se et'' ecclesias suas indebitc a nobis fore gravatas, et' super hoc adiutoriuin 

10 et sentenciam principum'' postularunt : proponontes firmiter. nulluiii jtrincipatum j)osHe 
vel debere commutari veP alienari ab imperio vel ad alium j)rincipem"' transferri 
sine voluntate presidentis principis illius principatus et de plano" consensu eiusdem 
ministerialium. Super quo facta a nobis inquisitione, per sentenciam principum et 
subsecucionem tam nobiliuni quam baronum atque ministerialium et omniunr qui 

15 aderant iudicatum est: nullum principatum posse vel debere nomine concanbii vel 
cuiuscunque alienacionis ad aliam personam transferri ab inpcrio", nisi de mera volun- 
tate et assensu principis presidentis et ministcrialium eiusdem principatus. Nos igitur 
iusticie protectores nullo conaminc iuri reniti volentcs , sentenciam ipsam duximus 
approbandam. et quod contra memoratas ecclesias et earum principes pro episcopo et 

20 ecclesia Ratisponensi minus debite feceramus, omnino retractavimus in continenti pre- 
sentc episcopo prefato. Et ne de cetcro similia contingant, decernimus ct perpetua 
firmitudine observandum iudicamus, quod non liceat ulli successorum nostrorum, Roma- 
norum regi seu inpcratori, principatum aliquem, ut supcrius scntenciatum cst. ab in- 
perio aliquo modo alienarc, scd omncs inperii" principatus in suo iure et honore 

25 illesos observare''. Ut itaque dilecta fidelis nostra Gerdrudis'» et successores eius 
abbatisse nec non rcgalis ccclesia Supcrioris'^ Monastcrii hac sentencia gaudeant in 
antea ct glorientur in perpetuum, hoc scriptum eis indulsimus sigillo maiestatis nostre 
roboratum. 

Huius rei sunttestcs: Albertus Magdeburgensis archiepiscopus, Engelbcrtus clcctus 

30 Coloniensis archiepiscopus, Otto Wirzburgensis episcopus, Otto Frisingensis episcopus, 
Sifridus Augustensis episcopus, Vltricus' Pattauiensis electus, Cuno Eluaccnsis abbasS 
Lodoyicus" dux Bawarie comes palatinus Reni, Hcrmannus et Fridcricus fratres 
marchiones de Baden, Gerardus comes de Diets, Otto dux Meranie. Hermannus^ et 
Lodwicus'^' comites de^ Wirtenberch, comes Ernestoy de Villesekc, Bertoldus nobiiis 

35 de Niffen et filii sui Henricus^ et Albertus, Gerardus comcs de Rineck, Anselmus" 
de lustingen marescalcus inperii, Walterus^ pincerna inperii, Wernerus dapifer de 
Bolandia'^, Dieto de Rauenspurch camerarius inperii, et alii quam plures. 

I Signum"^ domini Friderici secundi Romanorum regis et semper (M.) augusti et 
regis Sicilie^, | 

40 Ego Chunradus Metensis et Spirensis episcopus inperialis aule cancellarius, vice 

domini Sifridi Maguntini^ archiepiscopi et tocius Gcrmanie archicancellarii recognovi. 

Acta sunt hec Erbipolim» anno ab incarnacione Domini millesimo ducentesimo 

sextodecimo^, regnante gloriosissimo domino Fridcrico Dei gratia secundo Romanorum 

57. e) Chunradi 2. f) Herbipoli 2. 8) Tvta 2. ^) sequitur suas statim deletum 2. 

45 i) atque 2. ^) principura et sententiam 2. 1) aliquomodo add. 2. ni)adaliampersouani 

quoquomodo 2. n) Jeest 2. «) ab imperio transferri 2. P) honore debere conservare 2. 

q) T. 2. r) et ecclesia regalis inferioris 2. ») Vlricus 2. *) Chuno abbas Elwacensis 2. 

«) Lodwicus 2. ^) Hartmannus rectius 2. ^) Ludwicus 2. ^) deest 1. y) sic 1. 2. ^) Hain- 

ricus 2. a) Anshelmus 2. ^) Waltherus 2. c) Wernherus de Bonlandia dapifer 2. d) Uterae 

50 elongatae in 1. 2- «) Sycili^, sequitur (M.) m 2. *) Moguntini 2. 8) Heibipoli 2. ^) XVI. 2. 



72 FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 12U?. Nr. 57. 58. 

rege et semper augusto et inclito rege Sicilie. anno Romani regni eius quarto, Sicilie 
vero octavodecimo' feliciter. 

Datum per manus Bertoldi de Niften regalis aule prothonotarii, anno prenotato, 
Kius Maii. indicrionis quarto. 



58. PROMISSIO ARGENTINENSIS 
DE REGNO SICILIAE AB IMPERIO 

SEPARANDO. 

1216. lul. 1. 

Adhibuimus 1) Regisfrwn Honorii III. tahularii Vaticani toni. I (IX. seriei totius), 
fol. 35 ep. 146, c quo eani descripsit Perts, iferum conttdit Sickel; 2) Transsumtum Lug- lo 
dunense a. 1245 exaratiun eiusdeni tahularii Arm. I caps. X nr. 3 a Sickelio collatum; 
3) codicem Parisinum lat. 8990 saec. XVIII, apographa Rotulorum Cluniacensium conti- 
nentem^ (Rot. VI.), fol. 132', quem confulit Molinier; 4) apographon eorundem Rotulorum 
a. 1413 factum, quod in tabulario Vaficano asservatur, Insfr. misc. C. Fasc. 37 nr. 3 D. I, 
a Kehrio coUatum. — Huillard-Breholles 1,469. Bohnier, Reg. imp. V,866. 15 

(P. 228.) 

Sanctissimo in Christo patri et domino suo Innocentio sacrosancte Romane 
ecclesie summo pontifici F. Dei et* sui gratia Romanorum rex et semper augustus 
et rex Sicilie cum filiali subiectione debitam in omnibus apostolice sedi obedientiam 
et reverentiam. 20 

Cupientes tam ecclesie Romane quam regno Sicilie providere, promittimus et 
concedinms, statuentes ut, postquam fuerimus imperii coronam adepti, protinus filium 
nostrum Heinricum'', quem ad mandatum vestrum in regem fecimus*= coronari, eman- 
cipemus a patria potestate ipsumque*^ regnum Sicilie, tam ultra Farum quam citra, 
penitus relinquamus ab ecclesia Romana tenendum, sicut nos illud ab ipsa sola tene- 2.") 
mus : ita quod ex tunc nec habebimus nec nominabimus nos rogem Sicilie, sed iuxta 
beneplacitum vestrum procurabimus iilud nominc ipsius filii nostri regis usque ad 
legitimam eius etatem per personam idoneam gubernari, que de omni iure atque 
servitio ecclesie Romane respondeat, ad quam solummodo ipsius regni dominium 
noscitur pertinere; ne forte pro co, quod nos dignatione divina sumus ad imperii 30 
fastigium evocati, aliquid unionis regnum ad imperium quovis tempore putaretur habere, 
si nos simul imperium teneremus et regnum, per quod tam apostolice scdi quam 
heredibus nostris aliquod posset dispendium generari. Ut autem hec nostra promissio, 
concessio et constitutio debitum sortiatur effectum, presentem paginam aurea bulla 
nostra fecimus communiri. ^s 

Dat.^ apud Argentinam anno Domini MCCXVI.*' Kal. lulii, indic» IIII. 

57. i) XVIII. 2. 

58. a) et sui des. 3. h, Heiiricum .'5. c) facimu.s 1. d) gic 1-4 pro ipsique. ") Datum 4. 
I MCCXV male 1; tiiillc-sinio ducentesimo sexto decimo 2 — 4. 8) iiidict.-2 — 4. 

1) Cf. 'Notices et eoctraits' XXI, 2, 216 nr. 62. 



I 



FRIDEKILI II. CON.STlTUTlnXKS. 121»;. Nr. .V.i. 73 

59. CONFIRMATIO ELKCTIONIS RKOiS 

BOHEMIAE. 

miK lui. 20. 

Dcdif iam olim Wattenhach cx autographo tabularii Vindohonensis, cui appendct fdis 

.% scricis rnhri ct alhi coloris hulla aurca. In plica mcmhranae manic posfcriorc srrij^lHm 

est: I^ p lohcni do Glacz. — Uuillard-BrclioUcs I, 478. Bohmcr, lic(j. imp. V, S74. 

(P. deest.) 

I Fredericus ^ secundus divina favente clementia Romanorum rex semper 
angustus et rox Sicilio. Si specialibus et expertis fidelibus ot diloctis nostris 

10 gratiani facinius specialem, non est indignuni, set consonat oninimodis ocjuitati. Ea 
propter univorsis imperii iidelibus tam presentibus quam futuris imperpetuum notum 
esse volunius quod. misso ad presontiam nostrain l^onodicto vonorabili arcbidiacono 
Belinensi*, oxposuerunt celsitudini nostro dilocti fidolos nostri Ilonricus marcbiu 
Morauie et universitas magnatum et nobilium Boemie, quod comuni voluntate et assonsu 

i^ dilecti nostri Odacrii illustris regis Boemie elegerunt in regem eorum Vonczlaum'' 
filium ipsius regis Boemio primogcnitum. Proptor quod maiestati nostre attentius 
supplicarunt, ut cloctionem ipsius Yenczlai^ ratam haberemus et firmam et eidem 
nostrum benignum impertiremur assensum. Nos autem quia votive supplicationis 
huius affectum ox niagno fidelitatis ardoro novimus provenire, considerantes sinceri- 

20 tatem fidei et pure devotionis ipsius Odacrii regis Boemie, quam erga maiostatem 
nostram hactenus habuisse dinoscitur, attendentes etiam obsequia filii sui Vcnczlay*', 
dilecti sororii nostri, quo nobis ot iniperio fidcliter poterit exhibere. de solita gratia 
nostra et consilio principum et magnatum imporii, qui tunc circa nos existebant, 
electionem prephatam ratam habemus et firmam et concedimus eidem Venczlao'' totum 

25 regnum Boemie cum terminis et omni iure et honore ac rationibus eidem regno por- 
tinentibus. sicut ipsum regnum pater suus et alii predecessores sui tam duces quam 
reges umquam melius tenuerunt et possedcrunt. Mandamus itaque et firmiter statuimus, 
ut quecumque persona ecclesiastica vel secularis hanc nostram confirmationem et con- 
cessionem infringere vel evacuarc presumpserit, mille libras auri puri componat, quarum 

30 medietas camere nostre, altera vero iniuriam passis persolvatur. Ut autem hec rata 
et firma imperpetuum pcrseverent, prescns privilegium scribi et bulla aurea typario 
nostrc maicstatis imprcsa" precipimus communiri. 

Huius rei tcstes sunt: Syffridus Augustcnsis episcopus, Vlricus abbas Sancti 
Galli, Cono abbas Elwacensis, Hcnricus abbas Campidonensis, Radulfus palatinus comes 

35 de Twingen, comcs Hartemannus de Wirtemberc, comcs Lodowicus frater cius, Her- 
mannus marchio de Badcn, Hugo iunior palatinus comcs dc Twingen, comcs Lodo- 
wicus dc Otyngcn, Bcrtoldus de Nyphen, Anselmus dc lustingen marescalcus, Walterus 
de Syph pincerna, et alii quam plurcs. 

Ego Conradus Metensis ct Spircnsis episcopus imperialis aulc cancellarius vicc 
40 domini Sytfridi Maguntine sedis archiepiscopi et totius Gcrmanie archicanccllarii 
rccognovi. 

Acta sunt hec anno dominicc incarnationis MCCXVI, VII. Kal. Augusti, ind. 
1111% regnante domino nostro Frederico II. Dei gratia Romanorum regc scmper 

59. a) in loco raso or. ^) littera c suj>er littera e scripta est, quae in linea legitur or. «) sic or. 

10 

LL. GONSTITUTIONES U. 



74 FRIDERICI 11. CONSTITUTIONES. 1217. 1218. Nr. (50. Gl. 

augusto cr rogo Sicilio. anno Roniani rcg-ni ipsius IIII. et Sicilic XYIll: toliciter 
amen. 

Datuni apud Vlmani por manus Bertoldi do Nyphen imperialis aulc prothonotarii, 
anno.' mense ot indictionc pretitulatis. 



60. COXSTITUTIO FAMILIARIS REGIL ^ 

(1217.) Nov. 17. 

EpisfoJam itiris pnhlici norma, qiiam continet, insignem^ ex autographo tabidarii 
JDresdensis dcdit vir cl. Ermisch. Qiii adnotavit, sigilliim nidlum in atdographo ohviiim, 
in tergo eadem manu scriptum esse: Preposito, decano aliisque canonicis Misnensibus — 
pro magistro Nicolao. Ex autographo edita est in Codice diplomatico Saxoniae regiae lo 
IL 1. 82 nr. S7. — Huillard-Breholles I, 562. Bohmer, Beg. imp. V, 918. 

(P. deest.) 

F. Dei* gratia Romanorum rex semper augustus et rex Sicilie dilectis et fidelibus 
suis preposito, decano aliisque canonicis Misnensibus gratiam suam et omne bonum. 

Devotionis et fidelitatis obsequia, que dilectus noster magister Nicolaus domini is 
pape subdiaconus et vester canonicus nostre serenitati exhibuit, attendentes, ipsum in 
familiaritatem nostram plenarie recepimus et eum modis omnibus secundum ipsius 
honestatem intendimus honorare. Unde quia ipsum pro nostrorum promotione negotiorum 
plurimum habemus necessarium, rogamus dilectionem vestram, ut eum, quam diu fuerit 
nobiscum, ipsum absentem'^ tanquam presentem reputetis, cum regalis sit iuris, unum 
de qualibet ecclesia cathedrali ad nostra obsequia posse assumere^. Scituri*^ quod 
ecclesiam vestram ipsius servitii et dilectionis intuitu efficaciter intendimus defendere 
et ad maiora pro posse promovere. 

Datum apud Aldinburc, XY. Kalendas Decembris, indictione VI. 



20 



61. SENTENTIA 
DE IMMUNITATE CIVITATUM. 

(1218.) lul. 22. 

Sententiam hanc insignem damus cx aidographo, quod in tahidarium regni Bawarici 
(Kaiser-Select 631) venit e tahulario episcopatus Pataviensis"^. Aidographon iotum litteris 
id dicunt minusculis exaratum nunc sigillo et loro caret ; foramen tamen in mcmhrana in- 
feriore eomplicata conspicitur. In dorso manu saec. XIV. leguntur haec: Malefactores et 
fures puniendi sunt per iudices provincie non obstante foro annuali quod imperator 
per porrectionem cyrothece alicui confert. In Monumentis Boicis XI, 185 nr. 53 edita 
est sententia e codice saec. XIII. med. — Huillard-Breholles I, 553. Bohmer, Beg. imp. 
V, 941. - (P. 229.) 

60. *) d'i d'i or. b) abscentem or. c) assumere or. «l) scitur or. 

1 ) Cf. epistolam Alberti I. ed. Winkelmann 'Acta imp. inedita' II, 212 nr. :il7. 2) Cf. Monu- 

meniu Boica XXX, 1, 64 not. ad nr. 631. 



FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1218. Nr. 61. 62. 75 

Fr. Dei gnitia Uomanoruin rex senipor augustus et rex Sicilie nniversis j)re- 
sentem paginam inspecturis tidelibus suis gratiam suam et omne bonum. Significamus 
vobis, talem in presentia nostra per principes et magnatea imperii latam esse senten- 
tiam : quod si forte alicui per cirothecam nostram contulerimus forum annuale vel 
5 septimanale in aliquo loco, quod comes aut alius iudex aliquis illius provincie non 
debcat illic habere iurisdiccioneni vel aliquam potestatem puniendi maleficia. Set si 
forto latro vel fur aut alius maleficus ad inortcm fuerit condempnatus, coniiti sive 
iudici provinciali de loco illo erit presentandus ad sententie in eum late executionem. 
Dat. apud Winpinam, XI. Kal. Aiig.. indic Yl. 



.0 62. SENTENTIA CONTRA CONSILIA 
CIVITATUM EPISCOPALIUM. 

1218. Sept. 13. 

Ex autograplio tahularii civitaiis Basiliensis , quod dcscripsit b. m. Wilhelmus 
Wachernarjel, a Pertzio editam proponimus collata editione novissima et accuratissima 
15 lihri 'Urkundenhuch der Stadt BaseV I, (il nr. 92. — Hmllard-Brehollcs I, 558. Bohmer, 
Rcg. imp. V, 949. (P. 229.) 

n In nomine sanct^ et individue Trinitatis. Fridericus secundus divina favente 
clementia Romanorum rex semper augustus et rex Sycilie. | Ea qu§ ad libertatem 
ecclesiarum necnon ad commoda et honorem seu debitam principum atque fidelium 

20 nostrorum quietem coram eminentia regia iusto ordinis processu dc consilio et cons- 
sensu principum imperii terminantur, perpetuam a nobis merentur recipere firmitudinem. 
Constitutus coram regia celsitudine et coram multis imperii principibus, baronibus 
atque nobilibus dilectus princeps noster Heinricus Basiliensis episcopus cum multa 
instantia postulavit, per sententiam requiri: si vel nos vel alius aliquis possemus vel 

25 deberemus in civitate, cui ipse episcopus preest, consilium civitatis instituere sine 
ipsius episcopi voluntate et assensu. k.d. cuius non raodicam instantiam cum pre- 
dilectus princeps noster Theodericus venerabilis Treuirorum archiepiscopus fuisset 
super hoc a nobis requisitus , ipse cum deliberatione per sententiam indixit: nos nec 
posse nec debere in civitate predicti principis Basiliensis dare vel instituere consilium 

30 citra eiusdem episcopi assensum et voluntatem atque suorum in eodem principatu 
successorum. Facta igitur secundum iuris ordinem inquisitione per singulos qui 
aderant, tam a principibus quam nobilibus et baronibus singulisque qui aderant, 
sententia arciepiscopi fuit per subsecutionem proclamata et confirmata. Nos etiam 
tamquam iustus iudex de innata nobis regia circumspectione eandem approbantes 

35 sententiam iustamque decernentes, consilium, quod usquemodo quocumquemodo Basile? 
fuit, revocamus, deponimus ac totaliter infringimus atque privilegium nostrum, quod 
inde habent Basilienses, cassamus omnino nec eo ipsos de cetero uti volumus. Ad 
maiorem autem gratie ac dilectionis nostr^ circa memoratum episcopum evidentiam 
nolumus, immo sub plena gratie nostre interminatione omnino inhibemus, ne Basilienses 

40 de cetero consilium vel aliquam institutionem novam, quocumque nomine possit appellari, 
fatiant aut instituant sine episcopi sui assensu et voluntate. Decernimus igitur et 
perpetuo observandum iudicamus, ne aliqua persona humilis vel alta, secularis sive 

10* 



76 FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1218. Nr. 62. 63. 

ecclesiastica, liuic sententi^ nostr^que confirmationi et inhibitioni aliquo umquam tem- 
pore se audeat obponere vel aliqua temeritate que prescripta sunt infringere. Quod 
qui facere attemptaverit. indignationem gratitj nostr^ se noverit cum debita pena in- 
currisse. Ad cuius rei evidentiara, robur atque mcmoriam, hoc scriptum inde fieri 
iussimus. aureo maiestatis nostre sigillo conmuuitum. s 

Hii sunt testes: Ylricus Patauiensis episcopus, Bertoldus Lausanensis episcopus, 
Ulricus abbas Sancti Galli, Hugo abbas Morbacensis, Heinricus maior prepositus Con- 
stantiensis regalis aule prothonotarius, Theobaldus dux Lotharingie, Lodwicus dux 
Bawarie comes palatinus Reni, comes Vlricus de Quiburch, comes Vlricus de Niwen- 
burch. Hermannus marchio de Badcn, comes Burchardus de Mannesvelt, comes Her- lo 
mannus do Ilarzburch, llainricus nobilis de NiflPe, Anshelmus de lustingen marescalcus 
imperii, Vlricus de Minzenberch camerarius imperii, Eberhardus dapifer de Tanna, 
Chunradus de Wintersteten. et alii quam plures. 

I Signum domini Friderici invictissimi Romanorum regis (M.) semper augusti et 
gloriosi regis Sycilie. | 15 

Ego Chfinradus Metensis et Spirensis episcopus imperialis aule cancellarius vice 
domini Sifridi sancte Moguntine sedis archiepiscopi totius Germani^ archicancellarii 
recognovi. 

Acta sunt hec anno ab incarnatione Domini millesimo ducentesimo XVIII, regnante 
feUcissimo domino nostro | Frederico | secundo Romanorum rege semper augusto et 20 
glorioso rege Sycilie, anno Romani regni ipsius sexto, Sycilie vero octavo decimo, 
feliciter, 

Dat. Vlm§. anno Domini prenotato, Idus Sept., indictione septima. 



63. SENTENTIA 
IN FAVOREM FORI ECCLESIASTICI 

(1218.) Oct. 22. 

Edimus e 1) tomo I, fol. 203 librorum camerae SaUhurgensis ('Kammerhiicher') in 
tahulario Vindohonensi asservatorum, e quo eam olim excmplavit vir cl. Wattenhach; ex 
eodem tomo edita est in Actis imperii selectis I, nr. 270; 2) tomo VI, fol. 34' nr. 51 
eorundem librorum, uhi inserta est innovationi Rudolfi regis a. 1279. Fehr. 14 datae, quae 30 
edita est 'Wiener Jahrhiicher' CIX, 260 ; descripsit vir d. Michacl Mayr Oenopontanus. — 
Bohmer, Reg. imp. V, 957. (P. deest.) 

Fridericus Dei gratia Romanorum rex et* semper augustus et rex Sycilie'' im- 
perpetuum''. Constitutis in presentia nostra dilectis principibus imperii videlicet 
Treverense*^ et^ Salzburgense archiepiscopis, Herbipolense, Ratisponense et Pataviense 35 
episcopis et duce',Bawarie et aliis impcrii^ magnatibus, nuncius capituli Salzburgensis 
per venerabilem Ratisponensem episcopum per sententiam requiri» postulavit: an iudex 
secularis aliquis victualia religiosorum in strata publica ad querimoniam alicuius detinere 
ratione iudicii doberet. Dictavit igitur principum sententia; quod nulli iudicum de^ 
victualibus religiosorum iusticiam alicui exhibere deberet', nisi legittima'' probatione 40 

6.S. ^ydtest 2. b) Sicilie 2. c) jn perpetuum 2. ^) Treuerensi shmlia semper 2. «) deest 1. 
f) inperii 2. 8) requiri per sententiam 2. ^) deest 2. preLeret 2; legenduvi est liceret. 

'^) legitima 2. 



FRIDERICI II. C0NSTITUTI0NE8. 1'JIS. 121'.«. Nr. 64. «"). 77 

sibi prius constitorit, quod (.'oiuiuereiis' ab (qiiseupo loei iustifiani pctiverit et ab eo 
8ibi negata fuerit'". Nos igitur dictam sententiam rationabiliter latam auctoritate 
rcgali" confirmamus ct ab omnil)Us iudicibus maioribus et minoribus observari preci- 
pimus". 
5 Datum aputP Nurnberch, XI. Kalendas Novembris, indictione'» VII. 



64. SENTENTIA 
DE TUTORIA POTESTATE DUCUM. 

(1218.) Dec. 27. 

Ex atitograplw iahnlarn Vindohonensis declit Wattcnhach; sigiUnni in tergo loro 
10 nicmhranaceo tenui infixum est. Praesto erayit etiam exemplaria duorum cartulariorum 
tabularii Brnxellensis (Chamhre des Comptes 2, chart. saec. XV. ex. et Cartul. et Mss. 65 
p. 8), quac fecerat Arndt, et codicis Parisini Colh. 10197. 2. 2, Cartularium Brahantinum 
continentis, quod paravit Waitz h. m. — Huillard - Breholles I, 580. Bohmer, Reg. imp. 
V, 968. (P. 231.) 

15 Fr. Dei gratia Romanorum rex semper augustus et rex Sycilic universis ad quos 

presens littera pervenerit notum facimus, quod nobis existentibus aput Frankenvurt% 
in presentia nostra talis fuit lata pro dilecto nostro principe duce Brabantie^ sententia 
et a principibus approbata: quod de universis bonis, que de ducatu suo moventur, 
omnium heredum, mortuis parentibus, de iure tutor habeatur. Et quia sententiae 

20 rationabiliter late debeamus regium prestare firmamentum, ipsum'^ regali confirmamus 
auctoritate, inhibentes sub optentu gratie nostre precipiendo, ne aliquis hominuni huic 
confirmationi nostre contraire presumat. Quod si quis attemptaverit, sciat se penam 
gratie nostre graviter incursurum. 

Datum aput Frankenvurt", VI. Kal. lan., indictione VII. 



65. 66. PROMISSIO HAGENOWENSIS 
HONORIO III. FACTA. 

1219. Sept. 

65. PBIVILEGIUM REGIU3I. 

Dedit vir cl. Sickel ex autographo tahularii Vaticani Arm. I caps. IV nr. 1, quod 

30 ah eodem notario exaratum est atque autographon iuramenti suhsequentis; hidla aurea iam 

deperdita est. Privilegium nostrum transscripsit privilegium Egrense tertium (C) a. 1213. 

lul. 12 datum (supra nr. 48). Transsumtum erat a. 1245 in Rotido Chmiacensi XIII. 

63. 1) conqviirens 2. m) fuerit denegata 2. ^) regia 2. ») precipimus observari 2. 

P) apud 2. q) Kal. Novemb. iudict. 1. 

35 64. *) Fraukn or. ^) Brabaut. or. c) giQ pro ipsam or. et cartularia Bruxellensia. 



78 FRIDERICI 11. CONSTITUTIONES. 1219. Nr. (Sf). 

depcrdito; r. 'yoticcs ct cxtraits' XXI, :2, :28S nr. 26. Editionon primdm ex autofirapho 
paravit Theiner in Codice diplonmfico dominii tcmporaUs I, i)] nr. 76. — Cf. Hnillard- 
BrehoUes I, 675. Bohncr, Recj. imp. V, 1050. (P. 231.) 

(C.) li \n lutmine Doi otenii et salvatoris nostri Icsu Christi, anion. Fhdericus g 
seeundus divina favente clementia Romanorum rex* semper augustus et rex Sicilie. (l) Regnum 5 

nostrum tunc sti\biliri confidimus, cum Altissimum, de cuius raanu ea que possidemus bona rece- 
pinnis, honoramus. Tanto enim Domino, qui bona tribuit nobis, ad offerendas hostias operis et 
devocionis astringimur, quanto ipsum misericordem iu nobis et miserabilem experimur. Cogno- 
scentes igitur gratiam que data est nobis ab ipso, habentes quoque pre oculis inmensa et innu- 
mera beneficia vestra, karissime domine et reverentissime pater, protector et benefactor noster lo 
domine | Honori i| Dei gratia summe pontifex venerande, per cuius beneficium, operam et tutelam 
aliti sumus, protecti pariter et promoti, postquam in sollicitudinem vestram mater nostra felicis 
memorie Constancia imperatrix et regina Sicilie ex ipso quasi utero nos iactavit, vobis, beatissime 
pater, et omnibus successoribus vestris catholicis sancteque Romane ecclesie, speciali matri nostre, 
omnem obedientiam, honorificentiam atque reverentiam semper humili corde ac devoto spiritu 15 
inpendemus, quam predecessores nostri reges et imperatores catholici vestris antecessoribus inpen- 
disse noscuntur, nichil exinde volentes diminui, set magis augeri, ut nostra magis devotio enitescat. 

(2) Illum igitur volentes abolere abusum, quem interdum quidam predecessorum nostrorum exer- 
cuisse noscuntur et dicuntur in electionibus prelatorum, concedimus et sancimus, ut electiones 
prelatorum libere et canonice fiant, quatenus ille preficiatur ecclesie viduate quem totum capitulum 20 
vel maior et sanior pars ipsius duxerit eligendum, dum modo nichil desit* de canonicis institutis. 

(3) Appellationes autem in* negociis et causis ecclesiasticis ad sedem apostolicam libere fiant, 
earum prosecutionem sive processum nullus impedire presumat. (4) Illum quoque dimittimus 
et refutamus abusum, quem in occupandis bonis decedentium prelatorum aut etiam ecclesiarum 
vacantium nostri consueverunt antecessores committere pro motu proprie voluntatis. Omnia vero 25 
spiritalia vobis et aliis ecclesiarum prelatis relinquimus libere disponenda, ut que sunt cesaris 
cesari et que sunt Dei Deo recta distributione reddantur. (5) Super eradicando autem heretice 
pravitatis errore auxilium dabimus et operam efficacem. (6) Possessiones etiam, quas Romana 
ecclesia recuperavit, ab antecessoribus nostris seu quibuslibet aliis ante detentas, liberas et quietas 
sibi dimittimus et ipsam ad eas obtinendas bona fide promittimus adiuvare. Quas vero nondum 3o 
recuperavit ad recuperandum erimus jjro viribus adiutores; et quecumque ad manus nostras deve- 
nient, sine difficultate ac mora ei restituere satagemus. Ad has pertinet tota terra que est a 
Radicofono usque Ceperanum, marchia Anchonitana, ducatus Spoletanus, terra comitisse Mahtildis, 
comitatus Brutenorii, exarcatus Rauene, Pentapolis, Massa Trabaria cum adiacentibus terris et 
omnibus aliis ad Romanam ecclesiam pertinentibus, ut eas habeat Romana ecclesia in perpetuum 35 
cum omni iuridictione'', districtu et honore suo. Verumtamen cum ad recipiendam coronam imperii 
vel pro necessitatibus ecclesie ab apostolica sede vocati veniremus, de mandato summi pontificis 
recipiemus procurationes sive fodrum ab ipsis. (7) Omnia igitur supradicta et quecumque alia 
pertinent ad Romanam ecclesiam de voluntate et conscientia, consilio et consensu principum im- 
perii libere illi dimittimus, renunciamus et restituimus, nec non ad omnem scrupulum removendum, 40 
prout melins valet et efficatius intelligi, concedimus, conferimus et donamus, ut sublata omnis 
contentionis et dissensionis materia, firma pax et plena concordia* inter ecclesiam et imperium 
peraeverent. (8) Adiutores etiam erimus ad retinendum et defendendum ecclesie Romane regnum 
Sicilie cum omnibus ad ipsum spectantibus tam citra Farum quam ultra, nec non Corsicam et 
Sardiniam ac cetera iura que*^ ad eam pertinere noscuntur, tamquam devotus filius et catholicus 45 
princeps. (9) Ut autem hec omnia memorato sanctissimo patri nostro domino g Honorio H 
sacrosancte Romane ecclesie summo pontifici eiusque successoi'ibu3 per nos et nostros successores 

65. *) atramento pallidiore or. ^) sic or. <=) quem or. ' 



\ 



i-i;iiu;i;i(i II. (•oNSTiTUTlONE.s. i-ji!t. \r. t;r.. .■,.; 79 

Koiuanoruui rvf^ex t-t iuipi ratori-s uiistTventur tinnatiui! t-t iu<ouvul.-a -ciujxt iifrnianeant, presons 
Ijrivilegiuin conscriptum uiaiestatis nostre aurea IniUa iuasinuis eommuniri. 

Testes* hii sunt: Ilonriciis Argeiitinus episcopus. llcnricus Basiliensis episcopus. 
abbas Sancti Galli, Ygo abbas Morbacensis. Golfrailu.s abbas de Wifziliurc. Tibaldus 
:, dux Lotheringio, comes F]geno de Vralic, conics Lodowicus de \Virfiiil)i'ii'. conies 
Euerardus de Elfinstein. Ilenricus de Niffen, et alii quani plures. 

I Signuni doniini Friderici Dei gratia Romanorum regia semper augusti (M.)"* et 
regis Sicilic. jj 

Ego Conradus l)ei et apostolice sedis gratia Metensis et Spirensis episfoj^us in- 
n> perialis aule cancellarius vice domini SitVidi Maguntini archiepiscopi et tocius Germanie 
archicanccllarii recognovi. 

Acta sunt hec anno dominice incarnationis millcsimo ducentesimo nonodecimo 
mense Septembr.'' indictione octava. regnante domino Fr. secundo Komanorum rege 
glorioso et rege Sicilie. anno Koniani regni ipsius in Germania soptimo. et in Sicilia 
15 vicesimo'^ secundo; fcliciter amcn. 

Dat. apud Hagnowe per manus Ilenrici regalis aulo prothonotarii. anno, mense 
et indictione prescriptis. 

m. lUUAMENTUM REGIS. 
Et ipsum dedit vir d. Sickel ex autographo tahularii Vaticani Arm. I caps. IV nr. 2, 
20 ciii hidla aurca fdis sericis ruhris appendct. Transsumtum crat a. 1246 in RotuJo Clnnia- 
censi XVI. deperdito; v. 'Notices et extraits' XXI, 2, 288 nr. 27. Insertum est inno- 
vationi Friderici II. a. 1221. lan. Capuae datae. Textus formatus est ad insfar iuramenti 
^josterioris (B) a. 1213. lul. 12 praestiti (supra nr. 50). — IIuiUard-Breholles I, 676. 
Bohmer, Reg. imp. V, 1061. (P. 232.) 

2.1 (1 In nomine sancte et individue Trinitatis, amen. p Ego Fridericus secundus Dei gratia 

Romanorum rex* semper augustus et rex Sicilie tibi domino meo sanctissimo et patri karissimo 
11 Honorio | pape tertio tuisque successoribus et ecclesie Romane, presentibus subscriptis prin- 
cipibus imperii et nobilibus, spondeo, polliceor, promitto et iui^o : quod omnes possessiones, honores 
et iura Romane ecclesie pro posse meo bona fide protegam et servabo. Possessiones autem, quas 

30 ecclesia Romana recuperavit, liberas et quietas sibi dimittam et ipsam ad eas retinendas bona fide 
iuvabo ; quas autem nondum recuperavit, adiutor ero ad recuperandum, et recuperatarum secundum 
posse meum ero sine fraude defensor. Et quecumque ad manus nostras devenient, sine difficultate 
restituere procurabo. Ad has pertinet tota terra que est a Radicofano usque Ceperanum, exar- 
catus Ravenne, Pentapolis, marchia Anconitana, ducatus Spoletanus, terra comitisse Mahthildis, 

35 comitatus Brittenorii cum adiacentibus terris expressis in multis privilegiis impcratorum a tempore 
Lodoyci. Has omnes pro posse meo restituam et quiete dimittam cum omni iurisdictione, districtu 
et honore suo. Verumtamen cum ad recipiendam coronam imperii vel pro necessitatibus ecclesie 
ab apostolica sede vocatus accessero, de mandato summi pontificis accipiam procurationem ab eis. 
Adiutor etiam ero ad retinendum et defendendum ecclesie Romane regnum Sicilie. Tibi etiam 

40 domino meo Ji Honorio ij pape et successoribus tuis omnem obedientiam et honorificentiam 
exhibebo, quam devoti et catholici imperatores consueverunt sedi apostolice exhibere. Et si 
propter negocium meum^ Romanam ecclesiam oportuerit incurrere guerram, subveniam ei, sicut 
necessitas postulaverit, in expensis. Omnia vero supradicta tam iuramento quam scripto firmabo, 
cum imperii fuero coronam adeptus. 

45 65. '^) inonogramma, vox Septembr., verba ultimae lineae vicesimo — prescriptis atramento pallidiore 

addita sunt or. 

§6, "■) imim or, 



80 FRIDERICl II. CONSTITUTIONES. 1219. Nr. 67. 68. 

Principes autem iuiperii et uobiles, coniin quibus* iuravi, hii sunt: Henriciis^ Argentinus 
episcopiis. Henricus Basiliensis episcopus, abbas Sancti Galli, Ugo abbas Morbacensis, 
Golfradus abbas de Wicziburc, Tibaldus dux Lotheringie, comes Egeno de Vrahc, 
comes Lodowicus de Wirtiberc, comes Everardus de Helfinstein, Henricus de Niffen, 
et quam plures alii. 

Actuni apud Hagnowe, anno dominice incarnationis millesimo ducentesimo nono- 
decinio. mense Septembris'^, indictione octava. 



67. SENTENTIA DE ALIENATIONE 
BONORUM ECCLESIASTICORUM. 

(1219.) Sept. 25. 10 

Autograplion in mcmhrana parva scriphmi, cuius sigillum iam depcrditum cst, in 
tahulario rcgio Hannovcrano asservatum, Arch. Brcmen und Vcrdcn nr. 101, itcrum con- 
tuli. — Huillard-Brehollcs I, 683. Bohmcr, Reg. imp. V, 1061. (P. 233.) 

F. Dei gratia Romanoruni rex ct semper augustus et rex Sicilic prclatis, nobilibus, 
ministerialibus ct tam clero quam populo Bremensis ecclesio nec non et universis aliia, is 
quibus littere prescntes obhite fuerint, gratiain suam et onine bonum. 

Universitati vestre notuni esse cupimus quod, multis nobilibus coram positis et 
approbante tota familia curie nostre, per sententiam coram nobis diffinitum est: aliena- 
tiones reddituum episcopalis mense factas a Gerhardo pie recordationis archiepiscopo 
Bremensi, quos titulo pignoris obligasse dicitur, irritas et inanes esse nec aliquod 20 
penitus firmitatis robur habere. Similiter alienationes, quas fecit Waldemarus in 
possessionibus ecclesie, simili iure viribus omnino carere decernimus. Unde mandamus 
et sub obtentu gratie nostre precipimus, ne quis dilectum principem nostrum Bremensem 
electum. qui liberam horum omnium dispositionem debet habere, in eorum fruitione 
aliquatenus audeat perturbare. ne sententiam transgressionis edicti nostri in se mereatur 25 
excipere. 

Dat. Hagenowe, YIL Kal. Octobris, indictione VIII. 



68. SEXTENTIA DE OFFICIIS EPISCOPATUUM. 

(1219.) Sept. 25. 

Edidit primum Maderus in Antiquitatibus Brunsvicensibus p. 259, cuius editionem 30 
repetimus, dein Lilnig 'Reichsarchiv' XVI, 107, qui eani Heinrico VI. adscripsit; qtiem 
secuti sunt reliqui cditores antiquiores. — Huillard- Brehollcs I, 684. Bdhmer, Reg. imp. 
V, 1062. (P. 234.) 

Fridericus* Dei gratia Romanorum rex seniper augustus et rex Sicilie'' universis 
Bremensis ecclesie prelatis, canonicis, nobilibus, ministerialibus et universis ad quos 35 

66. ^) Henricus — Lotheringie alio atramento scripta or. ^) alio atramento or. 

68. ^) Friedericus Al; U. seu Henricus rell. •") Siciliae M; Ceciliae relL; ubiqiie e ^^ro ae correxi. 



I 



FRIDEKR"! 11. CONiiTlTUTIONES. 121!». Nr. G8. (JU. 81 

he litei'0 pervenerint. «,M'iitiani .siianj et unuie bonuin. Xotnin esse voluinus oinnilius 
vobis, (juod presentibus inultis inagnatibus et sapientibus eorani nobis per sententiam 
diffinituin est, quod niortuo uno episeopo et alio substituto oninia officia vaeant. ex- 
eeptis quiituor principalibus olHciis, (hipiferi videlicet et pincernae. inariscalci et came- 
rarii. Preterea omnia, que antecessor alienuverit sine consilio ecclesie et auctoritate 
imperii, libera redibunt et sine contradictione ad successoris potestatcm et ordinationem. 
Nullus preterea ofticialiuni aliquid sibi dicerc potest iuris in rebus episcoporum 
morientium: immo liberum erit cuilibet episcopo morienti disponere de rebus suis 
mobilibus et dare cui voluerit. prout ipse saluti sue et anime viderit expedire. 
Datum Hagenowe'', \\\. Kal. Octobris. indict. ^lli. 



69. SENTENTIA DE FEODIS 
ET RECEPTORIBUS PROSCRIPTORUM. 

1^219. Dec. 31. 

Leda est a. 1220, ind. 8. dic Mercurii, 10. excunte lanuarii Tridcnfi in palatio 

i.i episcopalus, afque insfriuncnfnm puhlicnm ea de rc a Zacheo notario confccfum, (/uod oJim 

in tabulario Vindoboncnsi, nunc in fabulario praefccfurac Oenopontanae asscrvatur. Quod 

olim a Chmclio dcscriptum, cuius exemplari Perts usus cst, iterum accuratissime exemplavit 

Pabsf b. m. — Huillard-Breholles I, 713. Bohncr, licfj. imp. V, 1080. (P. 234.) 

Fredericus'' Dei gratia Romanorum'' rex semper augustus et rex Scicilie uni- 

20 versis fidelibus suis" hanc paginam inspecturis'^ gratiam suam et omne bonum. Dil- 

lectus princeps et fidelis noster A. Tridentinus ellectus nuper apud Augustam in 

'presencia nostra constitutus^, per sentenciam principum et aliorum^ fidelium nostrorum 

obtinuit, quod cuicumque pro violenta alicuius mulieris oppressione bona sua in iudicio 

fuerint abiudicata. idem de cetero sine manu et^ voluntate feodatarii nichil de feodo 

25 suo possit aud debeat facere vel ordinare. Ltem quesivit et obtinuit'', quod quicumque 

aliquem proscriptum' vel bannitum, postquam a suo iudice fuerit denun^ciatus]^ et 

interdictus, receperit et conscilium vel adiutorium [ei]' dederit. eandem penam in per- 

sona. domo ac re[bus]"» aliis pati" debet et subire, que ipsi pro[scripto] ° seu bannito 

de iure debetur. 

30 Dat. AugusteP, pridie [Kal.]'' lan. indic. VIII». 

68. c) Hagenauwe M. 

69. a) Fe. c. b) d. g. Rom. sic c. c) gg c. ^) prius bia c. e) constitus c. ') fide- 
libus prius additum, nunc ohlitteratum c. K) deest c. ^) corr. ex optinuit c. ') pscriptum c. 
^) ciatus nunc abscissum c. 1) litterae duae vel tres nunc abscissae c. ™) bus nunc abscissum c. 

35 n) debeat prius addiium, oblitleratum c. ») scripto nunc abscissum c. v) Aug c. 1) Htterae 

tres abscissae c. 



LL. CONSTITUTIONES U. 



11 



82 FRIDERICI H. CONSTITUTIONES. 1220. Nr. 70. 

;o. PROMTSSIO HAGENOWENSIS DE REGNO 
SICILLVE AB IMPERIO SEPARANDO. 

1220. Febr. 10. 

Proponimus e 1) transsumto Lugdunensi a. 1245 exarato, in tabulario Vaticano 
Arm. I caps. X nr. 3 asservato, quocl descripsit Kehr; 2) codice Parisino lat. 8990 s 
sacc. XVIII. fol. 132, apographa Rotulorum Cluniacensium continente (Rot. VI.) ^, quem 
contutit Molinicr; 3) apographo eorundem Rotidoriim a. 1413 facto, quod exstat in tabulario 
Vaticano Instr. misc. C. Fasc. 37 nr. 3. D. I, quod eontulit Kehr. Cartae maxima pars 
transscripta cst e Promissione Argentinensi a. 1216 (supra nr. 58). — Bohnier, Reg. 
imp. F. 1091. (P. deest.) lo 

Sanctissimo in Christo patri et domino suo Honorio sacrosancte Romane ecclesie summo 
pontifici Fridericus Dei et* sui gratia Romanorum rex* semper augustus et rex Sicilie cum 
filiali subiectione debitam in omnibus apostolice sedi obedientiam et reverentiam. 

Cupientes tam ecclesie Romane quam regno Sicilie providere, promittimus et concedimus, 
statuentes ut, postquam fuerimus imperii coronam adepti*, protinus filium nostrum Henricum, i5 
quem ad mandatum predecessoris vestri^ bone memorie domini Innocentii pape tertii 
fecimus* coronari, emancipemus "^ a patria potestate ipsumque regnum'' Sicilie, tam ultra Farum 
quam citra, penitus relinquamus ab ecclesia Romana tenendum, sicut nos illud ab ipea sola 
tenemus; ita quod extunc nec habebimus nec nominabimus nos regem Sicilie, sed iuxta bene- 
placitum vestrum procurabimus illud nomine ipsius filii nostri regis usque ad legitimam ipsius 20 
etatem per personam idoneara gubernari, que de orani iure atque servitio ecclesie Romane 
respondeat, ad quam solummodo ipsius regni dominium noscitur pertinere; ne forte pro eo, quod 
nos dignatione divina sumus ad imperii fastigium evocati, aliquid unionis regnum ad imperium 
quovis tempore^ putaretur habere, si nos simul imperium teneremus et regnum, per quod tam 
apostoUce sedi quam et heredibus nostris aliquod posset dispendium generari. Ceterum quia 25 
forte quod absit posset contingere, menioratuni filium nostrum decedere nullo filio vel 
germano relicto, reservamus nobis, ut in hoc casu non iure imperii sed ratione suc- 
cessionis legitime, taraquam quivis pater filio'', ei succedere possimus^ in regnum, ita 
quod illud a Romana recipiemus, tenebimus efc recognoscemus ecclesia et iuramentum 
prestabimus^ pro eodem. Ut autem hec nostra promissio, concessio et constitutio debitum 30 
sortiatur effectum, presentem paginam aurea bulla nostra fecimus communiri. 

Dat.^ apud Hagnowe anno Domini millesimo ducentesimo vicesimo, quarto Idus 
Febr.» indictionis octave'^. 

70. *) in rasura 1. ^) corr. ex nostri 1; iiostri 3. <=) eni;uicipiemus 2. ^) regnumque 1 — 3. 

e) corr. ex filio pater 1. ^) possumus 3. 8) prabimus 1. ^^) Datum 3. ') Februarii 2. 3. 35 

^) indictione octava 2. 

1) Cf. 'Notices et extraits' XXI, 2, 296 nr. 63. 



FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1220. Nr. 71. 83 

71. PROMULCATIO 
LEGATI A LATERK IN ITxVLIA. 

1220. Apr. 17. 

Dcdit Holdcr-Efigcr e Regisfro yrosso civitatis Bononicnsis sacc. XII— -XIII, '/uod 

5 asservatur in tahidario rcgio Bononicnsi, fol. 457 (Hi9), tdji lcgitur in transsundo luliani 

Lconardi notarii, quod inest in transsutnto Petri Pi^oli Bolognoli notarii ah Ottone IV. 

rrcati. luliani notarii transsumtum talis tcnoris cst: Excmplar cuiusdain privilcgii 

domni Fedcrigi regis scripti per lulianuni Leonardi notarium, qui cst cum eodcm donino 

Fcdcrico regc, sic incipientis: 'Fredericus — octava\ Ego lulianus Leonardi impcrii 

10 curie et ipsius domini cancellarii et legati prcfati etiam curic ab eo constitutus' nuper 

notarius; prout dicto privilegio invcni nichil addens vcl minuens in hac pagina exem- 

plavi ct in formam publicam redcgi ct autenticavi. Apographon totius instrumnnti c, 

Rcgistro grosso legitur in Registro novo fol. 11. Editores omnes, ncc minus Pertzius et 

Huillardus, tcxtum praehcnt , quem vulgavit Sigonius 'De regno Italiae' lih. XVII 

15 (l^. 26 ed. 1591) suo modo decurfatum et variafum. Renovavit edictum Fridericus II. 

imperator factus dic Nov. 27 (v. infra nr. 89). — Huillard- Brehollcs 1,753. Bohmcr, 

Reg. imp. V, 1101. (P. 235.) 

Fredericus Dei gratia Romanorum rex et sempcr^ augustus et rex Sicilic archi- 
episcopis, episcopis, abbatibus ceterisquc ecclesiarum prelatis, nec non raarchionibus, 

20 comitibus. capitaneis'=. valvasoribus et nobilibus atque potestatibus, consulibus seu 
rectoribus et comunitatibus omnium civitatum et opidorum simul et rectoribus atque 
populo et universis per Lonbardiam, Romaniolam et Tusciam atque per totam Ytaliam 
constitutis, dilectis fidclibus suis, gratiam suam et bonam voluntatem. 

(l) Post multas ac divcrsas imperii perturbationes, que ex obitu felicis memorie 

25 incliti patris nostri imperatoris Henrici usque ad tempora nostra in mutatione regum 
ubique locorum imperii procreverunt, per cius misericordiam, qui salvat sperantcs in 
sc. sedatis per totam Teotoniam scissionibus omnibus inter principes, pace quoque et 
quietc undique reformata, nobisque illius providentia, qui in sua dispositione non 
fallitur, cum omni regia sublimatione in soliis paternis pacifice constitutis, eccc iam 

30 ex paterna summi pontificis et venerabilium in Christo patrum dominorum cardinalium'' 
cum fideli principum instantia in procintu sumus Deo previo suscipiendi benediccionem 
imperialem. idem propositum reformande pacis et unitatis atque concordic nobis ct 
impcrio admodum^ necessario per Lonbardiam, Romaniolam et Tusciam seu totam 
Ytaliara firmiter habentes. Premittiraus autem a laterc*^ nostro legatum ad vos 

35 karissimum^ principem et familiarein nostrum Conradura Metcnsem episcopum im- 
perialis aule cancellariura. quera inter ceteros imperii principes invenimus fideliorcm 
et non inmerito habemus kariorem, ut ipse non soluramodo fidclitates et alia iura 
nostra a vobis requirat vice regia et rccipiat, immo etiam discordias omnes in Ytalia 
ct singulis partibus Ytalie ad pacem et concordiam revocando viam nobis preparet 

40 planam et securam. quo raagis expediti fcstinantius ad fclicera voti nostri consu- 
mationem valeamus accedcre. (2) Scire igitur volumus universitatem vcstrara, quod 
nos iamdicto cancellario et legato nostro plenara dediraus auctoritatem legationis et 

71. a) constitut c. ^) senper c. <=) capetan c. ^) cardenalium c. ®) amodum c. 

^) latore c. 8) karisiraum c. 

11* 



84 FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1220. Nr. 71. 72. 

potestatem subponondi civitates. burgos. castra seu villas, niarchiones, ooniites. capi- 
taneos, valvasores seu quoslibet per universam Ytaliam et partes eius constitutos'* 
banno nostro et extraliendi. faciendi quoque concessiones, penas etiam' exigendi, con- 
srituendi'' tabelliones, dandi possessiones et restituendi, habendi etiam ius anima- 
vertendi in facinorosos, nec non in omnibus agendis nostris et imperii per totam s 
Ytaham et partes eius pertractandis. in dictis et factis agendis et faciendis, prout 
viderit ad comodum et honorem nostrum et imperii expedire, ratum habentes et 
incomutabile quioquid in his statuendum' decreverit et faciendum, tamquam ab ore"" 
processerit regie magestatis. (3) Decernimus super onmia, ne ab legato nostro in 
aliquo casu ad nostram audientiam fiat appolhitio, sed quicquid ipse vice nostra per lo 
totam Ytahajn et partes eius dixerit vel fecerit, ratum ab omnibus observetur et in- 
comutabile: quod et nos in adventu nostro, sicut dignum est, promittimus regia firmi- 
tudine aprobare. (4) Mandamus idcoque universitati vestre firmiter precipientes, 
quatinus eidem principi et legato nostro in omnibus et per omnia tamquam nobis 
intendatis, scientes indubitanter, quod si quis ei in aliquo oviare presumpserit, banna i5 
ab ipso tamquam a nobis presentialiter inposita requiremus ab eodem, nec minus 
idem presumptuosus indignationem regiam se noverit gravius incurrisse. (5) Ad 
huius autem legationis nostre evidentiam nostrique mandati firmam observantiam sub 
testimonio subscriptorum hoc scriptum eidem legato nostro dedimus aurea regie mage- 
statis bulla roboratum. 20 

Interfuerunt testes: Sifridus° Magontinus archiepiscopus, Teodericus Treverensis, 
Hengelbertus Colloniensis, Albertus Maydeburgensis archiepiscopi ot Hecbertus° Baben- 
bergensisP episcopus, Lodoicus comes palatinus'» Reni et dux Bawerie, Hanricus dux 
Brabantie. Lodoycus lantigravius Turringie, Wernerius de Bolanda dapifer imperii et 
frater suus Ph., Anselmus de lustingen' marescalcus imperii, Beringerius pincerna 2.") 
imperii. et alii quam plures, 

Actum in Frankenfurt^ in curia solempni, anno Domini millesimo ducentesimo 
vigesimo. quinto decimo Kalendas Madii, indictione octava. 



72. CONSENSUS PRINpiPUM 
DE RECUPEPvATIONIBUS ROMANAE - 
ECCLESIAE ET REGNO SICILIAE. 

1220. Apr. 23. 

Per scriptum, qiiod propoaituri aumus, principes imperii consensum dederunt non 
solum ad privilegium novissimum Friderici II. regis (Hagenowiae a. 1219 m. Sept. datum, 
supra nr. 65), quod ad recuperationes Romanae ecclesiae spectahat, sed etiam ad scriptum 35 
eiusdem novissimum (Hagenowiae a. 1220 Febr. 10 datum, supra nr. 70), quo unio regni 
Siculi et imperii negahatur. Ergo prior maiorque eius pars niti non potest nisi scripto 
isfo consensiis deperdito et hic laudato, quod principes a. 1213 seu 1214 concessionihus 

71. hj Qstitutas c. ') et eam corr. etiam c. ^) gsititieiidi c. 1) statuendis c. >") hore c. 

°) Sifredus eadem rannu corr. Sifridus c. <*} hebtus c. P) Babengen c. 1) campts c. ') Ju- 40 

stigeu c. 8) Frankenfur c. 



FRIDERICI II. C0NSTITUT10NE.S. 1220. Nr. 72. 85 

Friclerici regis adiunxerunt^. Rcvera nonnulla dictaininis sapiunt scripfuni consensus 
simfularis a Ludcwico palatino Illicni a. 1214 datuin, supra nr. ftl. Ad edendum diphma 
suhsidia ministrata sunt a viris d. Kchr et Molinicr hacc: I) transsumtum saec. XIII. in. 
tahnlarii Vaticani Arm. I caps. IV nr. 7^; 2) transsumtum <d) codcm ut videtur notario 

5 exaratnm eiusdem tahularii Arni. I caps. IV nr. 8^; 3) auto<iraplion scrij)ti, (juo principes 
impcrii Luijduni a. 1274. lun. (i nostrum confirmaverunf, quod exstat in tahulario Vati- 
cano Arm. I caps. VIII nr. 5; cuius maiyo cum ahscissus cssct, vcrha quac dcj)ericrunt 
supplcnda crant e transsutnto a. ISolt ah lohannt; dc Ainclio facto, Arm. I caps. VIII 
nr.fi; 4) codex Parisinus lat. 8990 sacc. XVIII, aj)0(p-aj)ha Rotulonim Cluniaccnsium 

10 confincns (Rot. XIV.), foL 190'; 5) aprxirajihon ciusdcm Rofuli a. 141H facfuiii, quod 
asscrvatur in tahulurio Vaticano Instr. misc. C. Fasc. .97 nr. 1. I). I. 

Ad scriptnm nostrum neijuacjuam pertinei cpisfola Linpoldi dncis Austriac c. Scjif. 
c.r. — Nov. in. a. 1220 ad ILmorium IV. dafa, (/ua du.r .st.s^ cjccusaoit de eo quod instru- 
niento vestro apponere sigillum meum denegavi*; statuendum potius esf, pontificem, non 

\r, contcntum scripfo consensns Aj)r. 2S a jnincipihus Fiancofnrti jwacsentibus dato, j)rinci- 
jiihus iis, (jui ihi non adfucrant, scrijitum ah ipsis si(fillandum misisse, j)cr cuius tenorcm 
ipsi se asfrinfferent sub poena excommunicationis. ne rox et principes contra id veni- 
rent quod in eodem continebatur instrumento '', — Huillard-Richollcs I, 763. BOhiner, 
Reg. imp. V, 1112. , (P. 397.) 

20 Nos principes imperii universis presentem paginam inspecturis. Ut toUatur de 

medio omnis materia scandali. dissensionia* seu etiam rancoris occasio inter ecclesiam 
et imperium . et hii duo gladii in domo Domini constituti intime dilectionis federe 
copulati exurgant in reformationem universi'' populi christiani et morito mundo appa- 
reant in omnem exhibitionem iustitie et veritatis illa duo magna hmiinaria posita in 

25 medio firmamenti, et nos in opere et voluntate fiHi inveniamur omni tempore devo- 
tionis et pacis, qui tam ecclesiam quam imperium contbvere tenemur ac etiam unani- 
miter gubernare quicquid ipsi sancte Romane ecclesie matri'' nostre factum est per 
dominum nostrum Fridericum^ Dei gratia Romanorum regem semper augustum et 
regem Sicihe per privilegia seu etiam® scripta sua pro omni discordia sopienda et 

30 evitanda inposterum^ et pro pace totaliter reformanda pariter et observanda, ut sit in 
omnibus eisdem omni tempore idem velle et idem nolle, et nos bonorum operum secta- 
tores feliciter gaudeamus nostri nomine principatus, sicut olim ad petitiones et preces 
necnon et mandatum predicti domini nostri» regis Priderici'' tempore bone memorie 
domini Innocentii tertii* pape pro bono pacis ad omnia scandala evitanda^ ipsi sancte 

35 Romane ecclesie super privilegiis ipsius regis sibi datis nostram tunc voluntatem pre- 
buimus et consensum, sic nunc eandem voluntatem et consensum nostrum noviter inno- 
vamus et per omnia approbamus. Et ut hec nostra voluntas et approbatio sive 
renovatio a nobis ipsi sancte Romane ecclesie imperpetuum^ observentur™. et° liqueat 
in eifectu in testimonium illi et ad perpetuam memoriam nostri, hoc presens scriptum 

40 inde fieri fecimus, nostrorum sigiilorum munimine roboratum, super omnibus privilegiis 
ab ipso rege usque nunc sibi datis et etiam adhuc dandis. tam super facto imperii 

72. *) dissentionis 1. 2; disseucionis 5. '') deeat 4. ^) matri — est in rasura 2. ^) Fr. 1. 2; 
Fredericum 4. 5. ®) deest 4. 5. ^) imposterum 5. s) nostri deest 2. ^) Fr. 1. 2. ') IH. 4; 

III. m rasura 3. ^) mutanda 4. i) in perpetuum 3. ^) obfruantur 5. °) ut 3. 

45 1) V. supra ad nr. 51. 2) Cf. Kelir 'Neues Ardiiv' XIV, 376. 3) Cf. ibidem. 4) Edi- 

de\-unt Winkdmann in Actis impe^-ii ineditis I, 477 nr. 595 et Bodenberg in Epistolis saec. XIII. 
1, 102 nr. 142 (Bohmer, Beg. imp. V, 10868). 5) Cf etiam Winkelmann 'Jahrbiicher Friedrichs II.' 

I, 43 not. 2. 



S6 FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1220. Nr. 73. 

quam super facto vegni Sicilie, ita quod imperium nichil cum dicto rcgno habeat unionis 
vel alicuius iurisdictionis in ipso. 

Acta sunt hec anno dominice incarnationis MCCXX°. Dat.^ apud Frankenfort 
in sollempni curia VITII.'! Kal. Maii"", indictione Vlll^ 



73. PRIVILEGIUM IN FAVOREM 
PRINCIPUM ECCLESIASTICORUM. 

1220. Apr. 26. 

Arqnmenfa, quihus vir cl. PhiUppi 'Zur GeschicJite dcr Reichskan,dei ■untcr dcn 
letztcn Staufeni 106 sq. probare conatus est, privilegium hoc ccleherrimum numqunm a 
rege sancitum, scd cius tenoreni petitioncm piotius esse principum ecclcsiasticorum in curia lo 
Francofurtnna factam, quam nonnuUi eorum p)0stea in formam privilegii regii redigerent, 
uno codcmque tcmpore victoriosc, ut reor, refutata sunt a viro cl. Winkclmann 'Gottingische 
Gelehrte Anzeigen'' 1885, p. 795 sq. ct a nohis ipsis in lihro qui inscrihitur 'Historische 
Aufsdtze dcm Andenken an Georg Waits gcwidmef (Hannover 1885) p. 248 sq.^ Cum 
singuli principes ecclesiastici cxemplaria privilegii sibi facienda certe curaverint, miramur i5 
sane, quod autographa mdla, praeter unum Eichstadicnsis ecclesiae idque non perfectum, 
ad nos venerunt. Editio igitur apographis nitatur oportet; cuius suhsidia haec sunt: 

A, exemplar Vltraiectinum anno ndhuc 1643 Buchelius, qui sccundo Chronicon Wil- 
helmi Hedae edidit, 'integrum in archivis summi apud Ultraicctenses coUegii aurea hulla 
vel sigillo ornatuni' vidit^ eiusque monogramma et hidlae aureae imaginem delineari fecit 20 
;). 202. Buchelii affirmatio approhatur iis quae manus anni circitcr 1560 codici 1, in 
margine fol. 74, intulit: Est littera sub aureo sigillo in ecclesia Traiectensi, ut vir 
cl. Muller tahularii regii Traiectensis praefectus mecum communicavit. Apographa sunt 
haec 1) Liber donationum in tahidario archiepiscopali asservatus, parte II, saec. XIII. 
fol. 74, quem accuratissime exemplavit a. 1864 Karolus Pertz; hunc fundamentum editionis 25 
jwsuimus^; 2) cartnrium Ultraiecfinum saec. XIV. med. fahidarii regii Hannoverani 
sign. XII. 90 (oUm D. XIV. 1)^ fol. 45\ uhi inscriptum est privilegium Confederacio 
imperatoris cura ecclesiis Alemannie et episcopis earumdem; ipse denuo contidi; 3) editio 
Buchelii p. 193, quae, ■ quamvis se autographi vitia imifari quam a scripfurae veritate 
discedere nmluisse dicat, midfofies lectiones seu vifia principis editionis Hcdae assumpsit ''; 30 
4) editio Chronici Hedae ^^riwce/js, quam paravit Furmcrius a. 1612 (Francquerae 

in 4 V p. 332. 

B, exemplar Bremensc asscrvavif solus copiarius ecclesiae cathedralis niinc fahidarii 
Hannoverani sign. 11.40 (olim D. XVI. 1), uhi inscriptum est fol. 4' manu saec. XIII. in., 
quae aliquoties scripturam diplomattim imitatur. 35 

72. °) MCC vicesimo .'i. p) Datum 0. <i) iion. 1; nonas 2; iiono h. ^) Madii iJ. *) oc- 

tava 3. o. 

1) Cf. etiam Winkehnimu ' Jahrhiicher Friedrichs II.' I, 64 sq. - 2) V. erMtionem p.201 riot.o; 
cf. infra suh A 3. 3) Apocfraphon ldb)'i donationum est, mro cl. Muller docente, codex bihliothecae 

Lugduno - Batavae 67 A saec. XIV; v. 'Archiv' VIII, 570. 4) Cf 'Archiv' XI, 454; 'Neues Arehiv' 40 

V, 271; SS. XIII, 295. b) Ah editione Buchelii pendent editiones L/Hnig ' Reichsarchiv' IV, 145 et 

Mieris 'Charierboek der graven van Holland' I, 179. 



I 



FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1220. Nr. 7.S. 37 

C, exempkuis tlanilicnsis apoiitupliuH ferc intvi/nim lc<iHnr in I) codice diplomatico 
episcopatus Basiliensis saec. XIV. folSO', qui iam asservatur in tabulurio nipuhlicae 
Bernensis; contulcrunt cum cditione Trouillati 'Monuments dc lliistoire de 1'ancien evSche 
de Bdle' I, 460 nr. 310, quae ipso nititur, laffe b. m. nuperquc, mc fUuiitantc, tabularii 

.". praefectus vir d. Baijcr : cum apoijraphon cschatocollon aljbrcviarct, fausfo casu rontijit, 
ut laffe in tabulario episcopatus, quod Bruntruti adhuc exstat, alius apographi frafiminlum 
detcgeret: 2) diplomatarium B fabularii Bruntrutcnsis saee. XV. p. 31, quod posfrcmam 
modo partem privilciiii inde a capite 10, cschatocollon vero intcnrum continet. Excmplar 
Basiliense eo excellit, quod c. 1 scntentia caret minatoria (pariter atque exemplaria 
10 D. E. F; ct dutum est intMise Aprilis: in eo loci Frunkcnfurt non fit nienfio. Usque ad 
c. 10 apographon C l siijnuuimus modo Uttera C, abhinc dcmum distingucnfes intcr C 1 
et C 2. 

D, excmplar Eichstctensc aufoiiraphon exstat in tabulario rcgni Bawarici, Kaiser- 
Sclcct 049, cditum in Monumcntis Boicis XXX, 1, 96 nr. 649; imagincm heliographicam 

15 puhlicavit vir cl. Philippi 'Kaiserurkunden in Ahbildungen' VI, tab. 13. Dc cuius indole 
cf. quae disputacit Philippi 'Zur Geschichte dcr Reichskanzlei' p. 108. Eo praecipue excellit 
lioc autogruphon, cuius sigillum ^ depcrditum est, filis sericis tamcn relietis, quod monogranum. 
quidem prachet, attamen signi ut dicunt linea caret. Autographon igilur impcrfectum, 
regia corrohoratione carens nohis obvium esse, nemo infitietur. Cnius textum affinitatem 

20 intimam ostendcre cum innovatione Moguntina (E), iam pridem ('Historische Aufsdtze 
p. 260 sq.) censuimus. At qualis sit haec affinitas, nunc in mcdio relinquamus oportet. 

E, exemplaris Moguntini autographon deperiit; textus tamen insertus est innovationi, 
quam Sifridus III. archicpiscopus u. 1234 mense Novembri Fogine ab impcratorc impc- 
tracit, cuius tenorcm in adnoiatione proponimus'^. Et ipsius innovationis nonnisi apographa 

i'r> 1) /" Muniimeittis Boicis p. 'J'J not. a leyitar, scylptorcm cupiae mcc. XV III. lestari, biillam auream 

(liplomati appeiulisse; vir cl. Pkilippi tamen in filis fnufmenta cerac se invenisse contendit. 2) In nominc 
sancte et individue Trinitatis. Fridericus secundus divina favente cleniencia Kouianoruni ini|)erator 
aemper augustus, lerusalem et Sicilie» rex. Si grata fidelium nostroruni obsequia dignis retri- 

bucionibus conipensamus, tanto benivole dilectoruui principum nostrorum debemus peticiones admittere, 

30 quanto ipsi in partem nostre sollicitudinis et honoris assumpti nol)is erga promocionem imperialis 
excellencie tam fideliter quam efficaciter obsequuntur. Universis igitur imperii nostri fidelibus tam 
presentibus quam futuris volumus esse notum, quod constitutus in presencia nostra S. venerabilis 
Maguntinus archiepi.scopus dilectus princeps noster privilegium quoddam olim in Teutonia in favorem 
dilectorum prineipum nostrorum ecclesiasticorum a celsitudine nostra indultum nobis ostendit, supplicans 

35 ut privilegium ipsuiu innovari de nostra gracia mandaremus, ipsuni ct ea que in h-pao continentur expressius 
auctoritatis nostre muniniine confirmantes. Cuius privilegii talis est tenor: 'In nomine — indictione 
prescripta'. snpra nr.73. Nos igitur ipsius archiepiscopi precibus annuentes, consideratis gratis ipsiusb 
obsequiis, que nobis, karissimo filio nostro regi Romanorum illustri et imperio semper exhibuit et exhibere 
poterit in futurum, in favorem ip.sius predictum privilegium innovari precepimus, ea que in ipso conti- 

40 nentur in perpetuum confirmantes. Statuimus igitur et presentis privilegii auctoritate sancinius, quatinus 
amodo nulla persona ecclesiastica vel secularis, alta vel humilis huic nostre confinnacioni aliquatenus 
contraire presumat. Quod qui presumpserit, quinquaginta librarum auri pena plectatur, medietate parti 
ipsius archiepiscopi et altera medietate fisco nostro solvenda. Ad huius autem rei memoriam et robur 
perpetuo valiturum presens privilegium fieri et bulla aurea typario nostre maiestatis impressa iussimus 

45 communiri. Huius rei testes sunt: E. Babenbergensis et H. Eistetensis episcopi, marchio de Baden, 
comes H.c de Ortenburg<J et alii quam plures. Signume domini Fr. secundi Dei gi-acia invictissimi (M.)f 
Romanorum imperatoris seniper auguisti, lerusalem et Sicilie regis magnifici. Acta sunt hec anno 
dominice incarnacionis millesimo ducentesimo tricesimo quartoK, mense Novembr., ind. VIII, imperante 
domino nostro Fr. Dei gracia invictissimo Komanorum imperatore semper augusto, lerusalem et Sicilie 

50 rege, anno imperii eius quartodecimo^, regni lerusalem nono, regni vero Sicilie tricesimo sexto'; feli- 
citer amen. Dat. Fogie^ anno, mense et indictione prescriptis. Bohmer, Reg. imp. V, 2064. 

a) Sycilie 4. 5, et infra. ^) ipsius gratis 1. <=) Heinricus male 3. d) Ortenburch 2. 3; Orten- 

berc 4; Ortenberch b. e) Siguum — magnifici des. 2. ^) monogramma in solo 1. 8) MCCXXXIIII. 4. .5. 
h) XIIII. 3-5. i) XXXVI. 3-5. ^) Foge 4. 5. 



88 FKIDERICI II. OONSTITUTIONES. 1220. Nr. 73. 

ad nos venenmt: exemphiria, quihiis uti ticuit, haec sunt : 1) innovatio Eudolfi vcgis a. 1275. 
JJart. 13 data^, cuius autographon asservatur in iahulario rcgni Baivarici, Reichssachen 
F. 1; 2) Registri litterarum ecclesiae 31oguntinae, quod asservatur in tahidario regio Wirz- 
hurqensi, Jiher IV. saec. XIV. ea\ fol.76', qui textum meliorem praehet quam liher 1; 
3) transsunitum factum a. 1405 a iudicihus curiae episcopalis (ed. Wilrdtwein 'Suhsidia s 
diploniatica' IV, 398 — 416); cuius autographon cum deperditum esse videatur, adhihuimus 
apographon in Registri litterarum lihro IV. saec.XV. fol.32'; 4) Registri eiusdem liher I. 
saec.XIII. c.v. fol. 112', quod apographon'^ negligenter factum est, cuius tamen textus intime 
cohaeret cum 5) transsumto decani et cajnttdi Moguntini, quod c. a. 1247 — 1260 episcopo 
Argentinensi dedcrunt, cuius autographon sign. G. fasc. 46 asservatum in tahidario Alsatiae lo 
infcrioris Argentinensi contulit vir cl. Wicgand'^. 

F, e.vemplar Treverense antiquum an exstiterit, duhium videtur. Apographon enim 
privilegii nostri, quod legitur in Balduineo tahularii Berolinensis sacc. XIV, cuius cogni- 
tionem dehemus viro cl. Beyer h. m., textum praehet, qui cum traditione Moguntina et 
quidem cum codicihus E 4. 5 ita convenit, ut Balduinum archiepiscopum, qui etiam archiepi- n 
scopatum Moguntinum cdiquamdiu guhernahat, apograplion quoddam Mogunfimim in 
codice suo descrihendum curavisse putaverim. E Balduineo editio Hontheimii in Historia 
Trevirensi diplomatica I, 657 derivata est^. 

Gr, fragmentum exemplaris Stahulensis, initium quidem privilegii, e cartulario tnona- 
sterii, quod in tahulario Bruxellensi asservatur, 116 B fol. 78' ct 79 cruit vir cl. Arndt; 20 
fextus singidaris est, solus praeter textum D praehet vocem amen in invocatione. 

Et ecclesiam Bisuntinam exemplar privilegii sihi acquisivisse, docent apographa duo, 
quac iam nunc Bisuntiae exstant, et quidem 1) in cartularii ecclesiae Bisuntinae vol. II, 
nunc hihliothecae puhlicae Ms. nr. 33, quod diem YI. Kal. Mai praehere adnotavit Arndf 
'Neues Archiv' II, 282 et 2) in innovatione Karoli IV. a. 1356. Nov. 24, uhi privilegium 25 
in fine ahhreviatum legitur, v. Philippi 'Zur Geschichte der Reichskandei' p. 106. 

Exemplar antiquum Argentinense non exstitisse, textum, qui legitur in innovatione 
Friderici II. a. 1236 mense Martio Bertholdo episcopo data, quam 'ex veferi apographo 
tahidarii episcopalis' cdidif Grandidier 'Oeuvres historiques inedites' III, 334—341 (Bohmer 
V, 2144), derivafum pofius ex Vi f> et posfea in hanc anni 1236 innovationem intrusmn 30 
esse, exposui 'Historische Aufsdtze' p. 257. Neque vestigia exemplaris authentici ecclesiae 
Coloniensis ohvia sunt, quamcjiiam Hartzlieim 'Concilia Germaniae' III, 510 se privilegium 
'ex archivio mefropolitanae Coloniensis ecclesiae' deprompsissc confendif. Philippi enim 
I. c. p. 110 evicit, Hartzheimium nonnisi vdifionem Gelenii 'De sancto Engelherto' p. 202 
repetivisse et Gelenium codicem quendam Chronici Hedae adhihuisse. Neque vero ecclesia 35 
Wormatiensis exemplari authentico gavisa esse videtur; nam texfus, qui legifur in Schannati 
Hisforia episcopafus Wormafiensis II, 101, editionem Furmerii (A 4), quae in niargine 
laudatur, jilane repetivif, omissa famen mirum in modum signi linea. 

In lectione varia instruenda sic egimus, td apographorum et edifionum, imprimis 
traditionis Moguntinae, lectiones manifeste perversas ac scripfuras nominum varias haud- 40 
quaquam omnes adnotaremus, lectiones tamen A 1.2. B. C. D. G. omnes reciperemiis. — 
Huillard-BrehoIIes I, 765. Bohmer, Reg. imp. V, 1114. (P. 236.) 

1) V. infra tom. III. in Actis Budolfi regis. 2) ApograpJwn libri I. exstare in libro II. saec. XIV. 
fol. 107 persuasiim habeo. Praeterea innovatio Rudolfi regis legitur in libro I, fol. 156' et 208 atqiie in 
libro IV, fol. 83'. 3) Cf. quae exposui 'Historische Aufsdtze' p. 252, ubi etiam twt. 2 carta decani et 45 

capituli preJo data est. De editionibus, quae sequuntur traditionem Moguntinam, v. quae egi ibidetn 
p. 252. 255 — 257. 4) Hontheimius l. c. not. a dicit, se ea de causa privilegium recepisse, 'quia inter 

iHa, quae Trevirensibus archiepiscopis in consecutione imperialis investiturae a quovis imperatore inno- 
vantur et confirmantur, Jwc integro tenore semper recensetur et primum quidem inter reliqua locum 
occupat'. 50 



FKIDEKICI II. CONSTITUT10NE8. 122(1. Nr. 73. 89 

In* noininc sancte et individue Trinitatis''. Fridoricus*= secundus'' divina^ 
faventc clcnicntia Konianoruni rc.\ ct' scnipcr augustus (;t» rcx Sicilic''. Di^na rcco- 
lentes aniniadversione, (juanta efficatia et fide dilecti fideles' nostri principes ecdc- 
siastici nobis hactenus'' astitcrint'. ad culmcn"' iinpcrii nos pnnnovcndo", promotos" 
5 in ipso firmando ct demumi' filium nostrum Ilcinricum'' in rcgcm sibi ct dominum' 
benivole atque* concorditer eligendo, censuimus eos, pcr (juos promoti sumus, semper 
promovcndos, ct per quos firmati sumus'. una cum ipsorum" ccclesiis scmpcr for(! 
nostra dcfensione contra noxia quequc firmandos. Igitur^' quia in corum gravamina 
qucdam^'' consuetudinos, et ut verius dicamus abusiones, ex longa perturbatione im- 

10 perii, quc pcr gratiam Dci'^ nunc quicvit ct quicscct'', inolevcrant in novis theloneis'- 
et* monetis, quo sc invicem cx similitudinibus ymaginum'' dcstruorc consueverant, in 
guerris'' advocatorum ct aliis malis, quorum non est numcrus, statutis ([uibusdam cisdcni 
abusionibus obviavimus'^. 

1. Primo promittcntcs, quod numquam dcinccps" in mortc cuiusciuam principis 

t.'> ecclesiastici rcliquias suas fisco vcndicabimus : inhibcntes ctiam. iic laicus quisquam' 
aliquo pretextu sibi oas» vendicet, sed cedant successori , si antecessor intestatus 
dccesscrit: cuius testamentum, si quod '^ inde fccit'. volumus csso ratum. Si^ quis 
vero contra hanc constitutionem' roliquias sibi vendicaro presumpscrit, proscriptus ct 
exlex"* habeatur et° feodo sive" beneficio'', si quod habet, permaneat destitutus. 

•-'I' 2. Item'' nova'' thelonea^ et novas monetas in ipsorum torritoriis sivo iuris- 

dictionibus eis inconsultis seu nolentibus non statuemus de cetero, sed antiqua thelonea 
et iura monetarum , eorum ccclesiis concessa, inconvulsa et firnia conservabimus* et 
tucbimur, nec ipsi ea" infringemus nec ab aliis ledi permittemus modis aliquibus, 
utpotc moneto turbari ot vilificari solcnt' similitudinibus ymaginum^'', quod pcnitus 

ro prohibcmus ^ 

3. Itcm'' homincs quocumque genere'^ servitutis ipsis attinentes, quacumque causa 
se ab eorum obsequiis-^' alienaverint'', in nostris civitatibus non recipiemus" in corum 
preiudicium. Et idem ab ipsis inter se eisque a laicis omnibus univcrsaliter'' volumus 
observari. 

30 4. Itom'i statuimus. no quis occlcsiam aliquam in bonis'^ .suis dampnificct occasione 

advocati'' eorundem'^ bonorum; sed' si^ dampnificaverit, dampnum in duplo rcstitucf' 
et centum' marcas argenti camere nostre solvet''. 

73. ^) In — rex Sycilie onniibus in perpetuiini j^'"'^'^'^ linea lilteris elongalis scripta iJ; In — Trini- 
tatis (ies. 7). ^) a.m&n add. D.G. c) Fredericus ^l 3. 4. G; Frithericus i?; Fr. ^ 1. 3. 4. *i) secundu» 

3.^ deest B. G. ^) pro divina faveute clenieutia i> — F: Dei gratia. ^) et deest — G. t?) et rex Si- 
cilie (/64-. li, '•) omuihus Christi iidelihus lianc paginaui inspectnris in perpetuum ameii 
udd.B; omuihus salutem in perpetuum acid. C; omnibus iu ^qv \i Qiwnm add. D. E. F. G. ') fide- 
les deest E. F; principes add. G. ^) deest G. 1) astiteruut A 2. B. C. F. G. ™) cultum G. 

•») et add. A 3. ^) proraoto C. v) deinde C. i) Henricum A. F; H. G. ^) et dominum sihi G. 

40 8) ac A 1. 4. t) eos add. A 3. 4. ") eorum G. ^) Jinitur G. "^) quedam cousuetudines 

des. C. ^) Dei gratiani B — F. y) quiescit ^4 3. 4. A'4. 5. F; quiescet et quievit ..4 2. '^) theo- 

loneis hic A 1. ^) i\\ C—F. ''j imagiuuin I>. <=) gn?ibus C. <•) obviamus C. ^) deinceps 

deest C: in morte deiuceps B. ' ) quisquam laicus ^4 2. 8) eas sihi E. ^) quid /1 1. 3. 4. 

•) fecerit A 2—4. E. F. ^) .Si - perinaueat destitutus des. C—F. ') nostram add. B. ™) exlex 

45 et proscriptus B. ") ah omui add. B. ") seu B. '') beueficium .4 2. 'i) § in D. 

•") deest AS. ^) add. a manu recentiori C. '■) conserv. et firuia .4 2. ") etiam C. ^') solent 

deest D. E. F. "^) imaginum D. ^) genere deest A 1. 2. J) exsequiis .4 2. ^) alienaveruut A 3; 

alienaruut J^ 4. a) recepiemus D. ^) inv iolab ilit er Ei.b.F; uuiversaliter deest B. c) limiC B. 

<!) advocatie F. «=) eorum B. f) sed deest C. E. F. 8) si deest D. '') restituat B—F. 

50 ') C D. k) solvat B—F. 

I) Cf. privileyium reyis a. 1220. A})r.26 datum, quo vetat, ne de cetero aput Nurenberch moneta 
fiat que contineat iuiaginem similein imagini monete Ratisponensis; Mon. Boica XXX, 1, 94; Bolimer, 
Reg. imp. V, 111.5. 

I.L. CONSTITUTIONES II. 12 



90 FKIDERICI II. OONSTITUTIONES. 1220. Nr. 73. 

5. Item' si aliquis eoruni'" vassallum suum", qui tbrto eum" uiiendit. iure teudali 
eonvenerit et sic feodum evicerit, illud»' suis usibus tuebimur. Et si ipse feodum de 
bona et liberali sua voluntate nobis conferre voluerit, recipiemus, amore vel odio non 
obstante. Quocumque autem'i modo, sive etiam ex morte infeodati, principi eccle- 
siastioo feodum aliquod vacare contigerit^ illud auctoritate propria, immo violentia r. 
nullatenus invademus, uisi de bona voluntate liberalique conccssione sua potuerinms^ 
obtinere, sed cum etfectu suis usibus studebimus defensare. 

6. Item', sicut iustum est. excommunicatos eorum, dum tamen ab ipsis viva voce 
vel per litteras eorum vel per honestos nuntios* fide dignos nobis denuntiati" fuerint, 
vitabimus: et nisi prius absolvantur, non conccdemus eis personam standi'' iuditio"^, lo 
sio distinguentes, quod excommunicatio non eximat eos a respondendo impetentibus, 
sed sine advocatis": perimat autem^ in^ eis ius et potestatem" ferendi sententias et^' 
testimonia et alios impetendi'^. 

7. Et quia gladius materialis constitutus'' est in subsidium gladii spiritualis, ex- 
communicationem*'. si excommunicatos in ea ultra sex^ septimanas perstitisse predic- i5 
torum modorum aliquo nobis constiterit, nostra proscriptio» subsequatur'', non revo- 
canda. uisi prius excommunicatio revocetur'. 

S. Sic utique aliisque'' modis omnibus, iusto videlicet et efticaci iuditio, ipsis 
prodesse' atque preesse'" tirmiter compromisimus, et ipsi versa vice tide data pro- 
miserunt. quod contra omnem hominem, qui tali nostro iuditio ipsis exhibendo violenter 20 
restiterit. nobis pro viribus suis efticaciter assistent". 

9. Item°* constituimus°, ut nulla editicia, castra videlicet seu civitates, in fundis 
ecclesiarum, vel occasione advocatie vel alio^ quoquam pretextu, construantur. Et si 
qua^ forte sunt constructa contra'^ voluntatem eorum^ quibus fundi attinent^ diruantur 
regia potestate. 25 

10. Itern"' inhibenms ad imitationem avi nostri, felicis memorie imperatoris Fride- 
rici". ne' quis ofticialium nostrorum in civitatibus eorundem'' principum iurisdictionem 
ahquam sive in theloneis sive in monetis seu'' aliis ofticiis quibuscumquey sibi ven- 
dicet. nisi per octo'' dies ante'' curiam nostram ibidem pubhce indictam et per octo'' 
dies post eam'' tinitam*^. Nec etiam'' per eosdem dies in aliquo excedere presumant 30 
iurisdictionem principis et^ consuetudines civitatis. Quotienscumque autem ad aliquam 
civitatum eorum accesserimus sine nomine publice curie, nichil in ea*^ iuris habeant. 
sed^ princeps et dominus eius plena in ea'' gaudeat potestate. 

11. Sane''* quanto fidem ampliorem predictorum principum circa nos intelleximus', 
tanto excellentius eorum profectibus semper intendcinus'^ prospicere. Et quoniam 35 
acta hominum oblivio inimica' memorie per longam temporum evolutioncm™ sepeUre 
solet, diligentia vigilantiori adhibita, hec nostre gratie beneficia ecclesiis inpensa per- 
petuari volumus, Statuentes, ut heredes nostri et successores in° imperio" ea rata 

73. 1) § m D. '») eorum deest E b. F. ») suiinet B. °) euni tbrte C — F. v) illum 

A 3. 4. q) etiam C. ^) contingerit yl 2. **) poterimus^ 2. E. F. *) nuncios D. ") denun- 40 

ciati D. ^) in add. A 3. C. ^) iudicio D, similia semper. ^) advocato A 3. 4. y) auctoritas 

/7 4. 5. F; deest A '2. ^) duas lilteras erasas sequitur [t] in /11. ^) autem eius potestatem ^3; 

autem sic eius ius aut potestatem A 4. ^) deest E. F. <=) impeudi A 2; imputendi A 4; impetndi 

cum compendio obscuro super littera t 1) : impetrandi E. F. '>) institutus C. e) excommunicationum 

J. 3. 4. f) VI D. s) prescriptio C. E 5. '') subsequetur C — F. ') revoc. exc. B. ih 

k) aliis B. 1) preesse F. m) prodesse E i. b. F. ») assistant B. D. E. F. 1*) § in D. «) statui- 
mus ^ 3. 4; deest A2. P) al iquo J. 2. J5. D—F. q) quae A 3. F. r) contra — attinent des. B. 

8) deest A2. t) attinent fundi C. ") Frederici ^2—4; Fr, E l. •") inci^nt C'2. «) eorum C2. 

^) sive C; in add. B—F. y) qualibuscunque C. D. '■) VIII D. ») 2'ro ante curiam nostram Cl: 

in curia nostra. ^) postea E. F. <=) finita E S. '^) deest C. <■) per C. ^) illa C. D; iuris in so 

ea F. K) habebant si E 2. •») in ea plena A 3. ') intellexerimus A 2. B. ^) intendimus G—F. 

Ij immuta E i; immutat E b. ">) evolationera F. ") in deest A 2. B. D — F. ") imperii F, 



FRIDERICI IF. CONSTITUTIONES. 1220. Nr. 73. 91 

oonsorvont ot exoquantnr of fnoiant in sul)si(1i\ini ooclosiaruni a laiois univorsalitor 
observari. 

Et ut futuria innotescant et a presentium non oxcidant inomoria sivo nntitia. oa 
fecinius liuic pagino annotari ot paf^inani subnotatidiio noinimiin onrum <jiii intorfuorunl. 
5 principum videlicet, et siy;illi nostri munimino insigniri. 

Testos hii sunt: Sifridus Maguntinus'' archiepiscopus, Theodericus'» Treverensis 
archiopiscopus. En<^oIhortus Colonionsis archiopiscopus. Alhertus Ma^dohurgensis'" 
archiepisoopus*. llugo Loodionsis opiscopus, Otto Traioctonsis episcopus, Ficbertus' 
Babenbergensis* episcopus**, Oonradus Hatisbonensis episcoj)us, Hortwieus Egesto- 
10 donsis" oj)iscopus. 1'heodoricus Monastorionsis^ episcopus, ircinriciis WormationsiH 
episoopus, Engelhardus Nuwomburgonsis^' episcopus, Iloinricus liasiliensis episcopus, 
et alii quam plures. 

Signum'' domini Friderici> socundi llomanorum regis invictissimi' <!t rogis Sicilio'*. 

Fgo'' Oonradus'' Motonsis'' ot Spironsis'" episcopus imporialis aule cancellarius 
ir. vico domiiii Sifridi' Maguntino sedis^ archiopiscopi ot totius Gormanie arcjiicancollarii'' 
recognovi'. 

Acta sunt hec anno dominico incarnationis MCCXX'', indictione IX', regnante 
domino"' Fridorico" secundo Romanorum rog(! ot Sicilio" gloriosissimo'" ; anno *< regni 
eius in Germania YIII/, in Sicilia^ vero XXIII '. 
'.'0 Datum" apud'' Frankenvuurt, YT. Kalend.''' Maii''. 

'■* ) cibhinc series testinm in C: EkebertusJ' Baljenborgensis episcopus, Conradus RatisponenHJs cpi- 
scopus, Huwardus Leodicensis episcopus, Hertwicusz Eihstetensis episcopus, Otto Traiectensis 
episcopus. Theoderious Monasteriensis cpiscopus, Engelh.irdus Nuwenburj^ensis episcopus, Hein- 
ricus Worraaciensis^ electns, Heiniicus Basiliensis episcopus, Willelmus Havelbergensis electus*»; 

25 //( D. E. F: Cvnradusc Metensis et Spirensis episco))us iniperialis aulo (ancolliirius. Ekebertusi' 

Babonljergensis episcopus, Cvnradusc Ratisponensis episcopus, Hartwicus Eiiistotensise epi- 
scopus, Heinricus Wormatiensis episcopus*, Otto TraiectensisB episcopus, Theodoricus'' Mona- 
steriensis episcopus, Hwardus» Leodicensisic episcopus, Engelhardus Niwenburgensis' episcopus, 
Heinricusn» Basiliensis episcopus, H.° Habelbergensis episcopus, et alii quam plures. 

30 **) abhinc t&itium series in B: Theodericus Monasteriensis episcopus, Conradus Ratisponensis 

episcopus, Heinricus Wormacensis episcopus, Hardwicus Egestedensis episcopus, Engelhardus 
Nouenburgensis episcopus, Heinricus Basiliensis episcopus, et alii quam plures. 

73. P) Mogontiuus D. <i) Theodoricus l>. ^) Maidehiirgeusis /<': Medeljurgensis 6'; Meidc- 

burgensis l>. ») manu saec. XV. corr. in Egbertus A 1 : Egbertus A 2. B. *) maivi saec. XV. corr. 

35 in Bambergensis A\. ") corr. ex Egesdedensis A\. ") Manasteriensis A 1. ^j Engellierdns 

Nuwenburgeusis A2. x)Signum— etregis.Sicilie des. I>. E. F; des. etinm C \, qui ahhinc iextum 

reliquum abbreviavit hoc modo: Conradus Metensis simul et Spirensis episcopus. Anno dorainice iucarnationis 
MCC vicesimo, mense Apribs. .v) Frederici ^2—4; Fritherici B. '■) secundi illustrissi mi Roma- 

norum regis semper augusti C 2-, posl invictissimi positum est monogramma in J 3. ») aequitur 

40 monogramma male delineatum in H. ''i praecedif monofjramma in />, ad cuius latus laevum spatium 

ngni lineae aptum vacuum relictum est. '^) Chvnradus D; dei gratia add. C'2. *') Mettcnsis A 1: 

Methensis C2. e) Spyrensis D. f) Sifridi deest D. E. F; Syfridi dei gratia 6'2. 8) pro 

Maguntine sedis B. D. E. F: Mogontini. '') arcicaucellarii B. ') sequitur monogramma in E \. 

k) mense Aprilis add. C2. i) VIIII D: nona A^. 4. E. F; VIII B; octava C 2. ">) nostro 

45 add. C2. ») Fritherico B; Frederico ^3.4; Fr. E \. 4. 5. ") Kom. et Sycilie (SicUie E. F) 

rege D. E. F; Rom. rege semper augusto et rege Sicilie C 2. p) glorioso B. D. E. F; 

deest C2. i) vero Romani add. C2. ^) octavo et C 2. ») Sycilia D. t) XIIII. A4; 

vicesirao secundo C 2. ") Data J>; Dat. B. E 1: pro Datum — Maii C 2: leliciter amen. 

") aput Frankefurte D: Frankenwrt A \; Frankenvoerd A2; Frankenvorda B; Frankenfurte E\; al. al. 

m w) Kal. B. D. A .3. ^) deest J. 3; indictione prescripta add. D. E. F; sequitur monogramma in E 3. 

y) Erkeiahertus C\. '•) Heinricus C \. ») Warmaciensis C \. ^) episcopus C \. '') C. E. F. 

'l) E. E. F. e) Eistetensis E. F. f ) deest E 5. «) littera c supra lin. add. D. ^) Theodericus E. 
ij Huwardus E\; Huitardus E2; Huuardus E3\ Huicardus E ^. 5. F. ^) Leodiensis F. i) Nueu- 

burgensis E 1. 3. 4. F; Nuenborgensis E2. 5. ^) H. E\. 2. 4. .5. F: Heinr, E 'd. "i Heinr, E Z, 

ir. siglo male soluto. 

~~ 12* 



92 FRIDERICI 11. CONSTITUTIONES. 1220. Nr. 74. 75. 

U. 75. SENTENTIA CONTRA WARANDIAM 
TELONEI ET MONETAE. 

(1220.) Apr. 30. 

Sententiant in favorcm cpiscojyi Tmicctini et civium Davenfrienfiium latam Fricle- 
ricus II. a. 1223. lan. 4 innovavit mandatumquc prohihitorium comiti Gelrensi misif, s 
V. Hnillard-BrchoJlcs II 290. 291 (Bohmer V, 1431. 1432). Ciim quihus sentenfiis pug- 
nant privilcgia impcratoris data a. 1222 mense Axtrili et a. 1223 mense Martio, v. Huillard- 
BrchoHes II, 242. 334 (Bohmcr V, 1384. 1462) ct Heinrici regis a. 1224 mense Maio, 
r. ibidrm IL 797 (Bdhmcr F, 3921. 3922). 

74. SCBIPTUM SFNTENTIAF. lo 

E transsumto a. 1463 chartnlarii Davcnfriensis in codicc hihliofhecac Lugduno- 
Batavac nr. 72 A cxstanfis dedit Bcfhmann h. m. — HuiUard-Breholles I, 772. Bohmcr, 
Beg. imp. V, 1118. (P. 237.) 

Fredericus Dei gratia sccuudus Romanorum rex semper augustus et rex Sicilie 
omnibus ad quos presens scriptum pervenerit in perpotuum, Notum esse volumus, quod ir. 
nobis apud Frankenvoirt in curia solempniter indicta in iudicio presidentibus talis 
data est sententia et a principibus approbata, quod nullam auctoritatem seu warandiam 
thelonei vel monete in dampnum sive preiudicium alicuius prestare possimus. Cum 
igitur super tbeloneo et moneta, quam nobilis vir comes Gelrie se asserit tenere a 
nobis. querimoniam non modicam audiverimus, significamus universis, quod nullam 20 
warandiam thelonei vel monete ei facimus; regia maiestate firmiter inhibentes, ne 
vel theloneo apud Aernhem vel Oesterbeke sive Lobedde vei in quocumque loco super 
Renum. vel monota aliqua de cetero se intromittat, non obstante eo quod se waran- 
diam dicit habere. noc obviantibus literis aliquibus a nobis vel nostris antecessoribus 
impetratis, 26 

Datum apud Frankonvoirt in curia nostra solompnitor indicta, TI. Kal. Maii. 



75. LITTFRAF FXFCUTORIALFS. 

Adhibuimus 1) Librum donationum in tahidario archiepiscopali Traiccfino asscr- 
vatnm, parfc II, sacc. XIII. fnj.73', qnem cxcussif KaroJus Pcrtz b. m., ct 2) transsumtum 
a. 1463 charfuJarii Daventricnsis modo Jaudati. — Huillard- BrchoJJes I, 773. Bohmer, ••» 
licg. imp. V, 1119. (P. 238.) 

Fridericus'' secundus Dei gratia Romanorum rox semper augustus ct rex Sicilie 
fideli et dilecto principi suo E, sancte Coloniensis ecclesie archiepiscopo gratiam suam 
ot omne bonum. 

Nobis apud Frankenvordo'' in curia sollcmpniter indicta iudicio prcsidentibus. sr, 
talis data^ est sentcntia ct a principibus approbata: quod nullam auctoritatcm thelonei 
sive vvarandiam in dampnum vel preiudicium alicuius prestare possimus, Cum igitur 
super theloneo. quod nobilis vir comes Gelrensis se asserit tencre a nobis, queri- 
moniam non modicam audiverimus, regia maiestate tibi mandamus, quatinus auctori- 
tate nostra et sub optentu gratic nostre eidcm comiti firmiter precipias. ut nullum 40 

75. ^) Fredericus 2. ^) frankenvoirt 2. Cj dafa talis 2. 



FRIDERICl II. CONSTITUTIONES, 1220. Nr. 7G. 93 

theloneuni apud Arnheini vel Osterbeke^ scu Lobedde vel in quocumque loco super 
Rhenum deinceps accipiat. non obstante aliqua warandia, si quani se dicit habere, nec 
litteris aliquibus obviantibus a nobis vel antecessoribus nostris inipetratis. 

Datum apud Fraiikenvorde* in curia nostra sollempniter indicta. il. Kalcnd. Maii. 



76. PACTUM CUM VENETTS. 

1220. Sepl. 20. 

Lecfitur in 1) Lilni^ parlonini lih. I, fol. 10'; 2) Libris pactorum lib. II, foJ. 88' cf 
3) Libro blanco fol.iiO' nr. 24, ubi insrribitur: Privilegium Frederici secundi Romanorum 
regis factum domino Petro Ziani duci Yenetiarum occasione supradicta. Qui tres 

10 codices trxtum pacfi c.v nofarii insfrumento anni 12H8 (indictione XI, mense Septembris, 
in felici urbe Rivoalti, in palatio ducatus) cle mandato lacobi Teupuli Vcnetiarum dt(cis 
a frabricJr Scribano ronfecto, hodic, ut ridetnr, pcrdito sumpscrunt. Ex libris Parforum 
transscripttum cst in codiccm Trivisanum fol. 310, (juem Huillard- Breholles adhibuit. 
Pactnm nostrum illud Oftonis IV. (supra nr. 32) verbotenus repetit. Voces et regnum 

if> nostrum tcr insertae (c. 1. 10. 23) indicanf, pcr regnum etiam Siciliar hoc pacfum raluisse; 
cfr. Winkelmann 'Kaiser Fricdcrich ir I, p. 09 not. 3. — lIuHIard-BreholIes I, 830. 
BiJhmrr, Refi. imp. V, 1103. (P. deest.) 

(C)" I In nominc sancte ot individuc Trinitatis. Fridericus'' secundus divina favente 
clementia Romanorum rex et semper augustus. H Quoniam stabilem christianoruin prin- 

■M cipum karitatem operari plurima bona ad multorum utilitatem evidenter novimus et viros sapientes 
ac discretos rectores regnorum suorum notos habere et amicos semper curavimus, Petrum Ziani 
illustrem Yenecie, Chroacie, Dalmatie, quarte partis et dimidie totius Romanie ducem 
et dominatorem, quem luce sapientie et totius honestatis hubertate predipabiliter pollere mani- 
festum est, habere notum et amicissimura ad decus imperii Romani'^ stabilitate i)erpetua decre- 

25 vimus. Ad cuius rei evidentiam dilectionem ipsius toto cordis attectu intendentes amplectr, in 
confirmandis illis, que ab antecessoribus nostris suis sunt collata et confirmata antecessoribus, 
libenti animo voluntati ac petitioni ipsius, sicut karissimi amici nostri, per omiiia .'iatisfacere*' 
studuimus. Hac igitur ratione omnino uniti nostram utriusque dilectionem rationabiliter obser- 
vavimus et in multis magnisque negotiis publicis atque privatis eius sinceram dilectionem ac 

:;o preclaram sapientiam imperio nostro ac nobis nostrisque fideliUus utilem existere probavimus. Et 
quia ipsius rei efficatia et sapientum iudicio sapiens atque discretus regni Venetie rector extitit, 
et egregia fides et pure dilectionis exhibitio, quam semper erga nos habuit nostrumque 
imperium, eum in omnibus nobis comendabilem exhibuit, dignus eius et honestus interventus 
apud nostram regalem ma.gestatem locum utpote amici karissimi et viri sapientissimi obtinuit vene- 

sr, rabiliter. Igitur nuntios eiusdem viros nobiles et prudentes Marinum Dandolum'' et Bene- 
dictum Falletro*'. quos ad nostram destinavit presentiam, eo quo decuit honore suscipientes, ob 
sinceram et venerabilem eius dilectionem quicquid ipse dux et Venetici ducatus, ecclesie et populus 
ex antiquo per multos annos inS imperii nostri potestate secundum quod in preceptis nostrorum 
antecessorum, imperatorum et regum, continetur atque in pacto Ottonis, Hainrici'', Lotharii nec 

40 7."i. d) Arnhem vel Oesterbeke 2. e) frankeuvode 1; frankeuvoirt 2. 

76. a) om. 2. 3. ^) Fredericus 2. 3. <^) nostri in anterioribiis pactis. <1) lacere 1 — 3. 

e) Danduluin 3. f) Faletro 3. S) om. 3. ^) Heinrici 3. 



94 FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1220. Nr. 70. 

non intlitonim Fredoriei atquo Hainrici feliois nieiunrie avi atque patris nostri et con- 
san^uinei nostri Ottonis' divorum imperatorum lojjitur, iuste et legaliter tenuit et habuit, per 
liane nostram regalem pasjinaiu innovamus et confirmamus, ita quidem, ut pars parti nichil malignum 
aut iniustum, sed semper quod reetum est, in omnibus actionibus et rebus facere presumat; et si, 
quod absit, aliqua malicia vel lesio inter partes commissa fuerit, per huius federis decreta tergatur 5 
ac tacta satisfactione a rebelli et transgressore parte ad pactum observandum hec series federis 
per euneta inviolabiliter annorum curricula semper nvaueat, remota contradictione vel impugnatione 
tam nostra quam omninm sueeessorum nostrorum. 

Quia iniustum videtur. ut aliquis vel suis vel equis sanetionibns obpugnare nitatur, et ut 
maxime notentnr specialiter vieini populi tam ex regno' nostro quam ex predicto ducatu Venetie, lo 
a quibus omnimodo hanc pactionis institutionem observandam esse decerninius, hii sunt ex nostro 
scilicet iure: Papienses, Mediolanenses, Cremonenses, Lucenses, Pisani, Taiiuenses, Placentini, Floren- 
tini, Feri-arienses , Ravennenses, Comaclenses, Ariminenses, Pisaurienses, Cesenenses'', Fanenses, 
Senogalienses. Anconitani, Humani, Firmenses, Epinenses, Veronenses, Montesilienses, (lavellenses, 
Vincent^^nses. Paduani, Tarvisini\ Cenetenses, Foroiulienses, Hystrienses "', ct cuncti de nostro !'• 
Ytalico regno, sive qui modo sunt vel qui in posteruni'' futuri sunt; ex predicto vero Venecie ducatu" 
Runt RivoaltensesP, Metamaucenses , Torcellenses , Clugienses, Palestrinenses'J, Caputargelenses'', 
Brunduligenses , Lauretani, Murianenses ^, Amianenses , Burianenses, Equilenses *, Caprulanenses, 
Civitatinenses", Finenses, Gradenses'" et cuncta generalitas populi Venetici, sive qui modo sunt 
vel qni futuri sunt. 20 

(1) Contirmamus itaque Veneticorum ^' fiiies a nemine nostrorum inquititari, invadi vel mino- 
i-ari debere, sed libere et absque ullo impulsu que retro ab annis possederunt multis, deinceps quiete 
])Ossideant. Proprietates vero et predia, que habere videntur tam ipse dux quam suus patriarcha 
nec non episcopi, abbates et ecclesie sancte Dei et reliquus populus Venecie sibi subiectus infra 
potestatem imperii nostri, sive in campis sive in domibus, pratis, silvis, vineis, pahidibus, salictis"**^, 25 
sationibus, piscationibus ceterisque possessionibus, quiete possideant et absque cuiusquam insultantis " 
machinatione aut lesione sive sinistra quapiam tergiversatione, ita ut nemo contrarietatem eis 
facere inde presumat. Nec etiam venationes aut pabulationes sine eorum exerceat licentia neque 
molestiam ibi residentibus inferat neque aliquam navem ipsorum Veneticorum in aliqua nostri 
imperii et regni^" parte periclitantem predari seu hominibus naufragium patientibus aliquam 30 
controversiam infen-e * presumat ; quod qui fecerit, componat centum libras auri purissimi illis, 
quibus iniuriam intulerit, et res dominio possidentium mancipentur et quiete liceat possessoribus 
illas tenere ac frui. 

(2) Quodsi excursus inter partes factus fuerit, ipsa persona, que in capite fuerit ad eandem 
malitiam faciendam, infra LX dies tradatur, et omnia, que fuerint ablata, in duplum restituantur; 35 
quodsi ipsum duplum^ compositum non fuerit vel persona ipsa tradita non fuerit infra LX dies, 

ut dictum est, tunc per unamquamque personam, que ipsam malitiam perpetraverit, componantur 
aurei quingenti. 

(3) Si furtum inter partes fuerit factum, in quadi-uplum restituatur. 

(4) Si servi aut ancille inter partes confugerint, cum omnibus rebus, quas secum detu- 40 
lerint, reddantur; et iudex, qui ipsos fugitivos reddiderit, accipiat pro unoquoque singulos solidos 
auri, sic tamen, ut, si amplius requiritur*, per sacramentum dominis illorum ydonea fiat satis- 
factio. Si vero iudex aut aliquis ipsos fugitivos susceperit'^ et eos reddere'' negaverit, et ipsi 
exinde fugerint, tunc pro unoquoque fugitivo componat auri solidos LXXII. Quodsi dubium fuerit 

76. ') om. 2. 3. k) Cesanenses 1. 2. l) Tarvisi 3. ™) m cod. Trivisano nonuna crcl.taium 45 

per columnai disposila ordinem mutatum Huillardo suhdiderunt; cfr. supra p. 39 not. 1. ") postero 1. 

o) duc. Venetie 3. p) Rivoltenses 1. ^) Pelestrinenses 3. ') Cary^agelenses 1 ; Campargelenses 2. 3. 

8) Maurianenses 2. 3. ») Equilinenses 1.2. ») Civitatienses 1.2. '') Venetorum 1. «) salinis 1— 3. 
^) insnhanti 1. y) regni nostri et imperii 3. ^) om. 3. *) acquiritur 1—3. ^) suscepit 1. 

Cj cura add. I'0. IV. 50 






FRIDERICI II. CON.STITUTIONES. 122U. Nr. 7(i. 95 

ft denegavcrit iiule.x vel uiatur loci illius, in (^uo tugitivi requiruntur, tune iirelH-ant saoriuuentuni 
XII"™ electi, quod ibi suscepti non fuerint nec illos habeant nee in conseientia illorum sint nec 
aliquas res illorum secum habuerint. Si autem hoc distulerit facere, post primam et secundam 
contestationem presentia testium peractam'' per iuHsionem iudicis sui liceat pij^norare hominem de 
5 ipso loco, ubi causa requiritur, ita tamen, ut ipsuni pignus post peraetam iusticiaiii per inte<^rum 
reddatur. 

(5) Kt nullatenus lieeat alieui pignus aeciiiere per alia loca , iiisi ubi tu{,'itivi aut eause 
requiruntur; et si pignoratio pervenerit, non presumat aliqua pars pro pignore aliam pignorare, 
sed expectet usque ad audiendam cau.sam, ita sane ut cause in sex mensium spatio fiant et sint 

10 cause finite, reddens prius, quia" ex iudicio condempnatus fuit, et prius' suuni recipiat. Nam si 
quis de alio loco pignus tollere presumpserit aut sine causa tullerit aut aliquem pro i>ignore 
pignoraverit, in duijlum, qui tullerit, restituat. 

(6) Si vero equi aut eque seu annenta aut aliqua quadru^^edia furtim fuerint sublata, 
in duplum restituantur; si ipsa aberraverint, omnino reddantur. Quodsi post primam et^ secundam 

15 contestationem minime reddita fuerint, tunc pignoi-atio fiat de loco, ubi hec requiruntur, usque dum 
pars parti satisfaciat; et post satisfationem reddantur ipsa pignora. 

(7) Et hoc statutum est, ut^, si fugitivus seu res reddita fuerit vel si jier sacramenta 
satisfactio adimpleta fuerit, niodis omnibus pars pai-ti securitatem faciat. 

(8) Si quis vero extra memorata capitula pignorare presumpserit, causam perdat et quo<I 
20 tulit restituat. 

(9) Negotia autem inter partes' fiant, et liceat dare et accipere quicquid inter eos con- 
venerit sine aliqua violentia vel contrarietate, ita ut equa conditio utraruraque partiura negotia- 
toribus conservetur. 

(lO^ Ripaticum autem et quadragesimum'' Venetis detur secunduni antiquam consuetudinem. 

•J5 Ipsi vero Veneti per totum imperiuni et regnuni nostrum et per totam teri-am, quara vel nunc 

habemus vel in ijosterum auctore Deo habituri sumus, liberi sint ab omni exactione et datione; et 

licentiam habeant homines ipsius ducis ambulandi per terras seu per flumina totius imperii et 

regni nostri; similiter et nostri per mai-e usque ad eos et non amplius. 

(11) De hoc con,venit, ut, si qua lesio inter partes evenerit, legatarii' non detineantur; 
30 si vero detenti fuerint, relaxentur et componantur eis solidi trecenti; et si, quod absit, occisi 

fuerint, componantur parentibus eorum pro ipsis solidi mille, et ipsa persona tradatur in manus 
eorum. 

(12) Si quis inter partes causam habuerit, vadat semel aut bis cum epistola iudicis sui; 
si ei iusticia facta non fuerit infra dies XIIII, si ipse homo, unde iustitia requiritur, infra ipsum 

35 locum fuerit, infra dies VII licentiam habeat pignorare iudex, qui ipso temi)ore ordinatus fuerit, 
infra causam"' suam, quantum ipsuni debitum erit; et ipsum pignus usque lul determinationem 
cause teneatur. Quod si antesteterit pignus, componantur" solidi XII, causa manente, ut pro eo 
iterum pignoratio fiat, ubi potuerit in finibus, ubi causa requiritur. Si tamen, ubi° iudicium 
ambabus partibus^ annuntiatum fuerit, residentibus duobus de utraque parte, ubi causa requiritur, 

40 quod ipsi per ewangelium terrainaverint, pars parti satisfatiat. 

( 1 3) Addimus autem, ut, si quis homicidium perpetraverit, modis omnibus ipse et quanti 
mixti fuerint in ipso homicidio, ligati tradantur; riuod si factum non fuerit, pro unaquaque persona 
componantur auri solidi trecenti. 

(14) Simili pena decernimus dampnandum eum, qui in communibus mercatis tumultum 
45 populi excitans homicidium perpetraverit. Quodsi tumultus sine homicidio aut plaga sedatus 

fuerit, componat pro excitatione solidos auri trecentos. 

70. '•) paratam 1 — 0. «) que 1 — 3. ^) ila 1 — 3 pro pignus; cfr. Pactum Friderki I, tum. I, 

p.211n.q. g) vel 1. 2. ■') quod 3. ') ita correxi; pro inter partes 1 — 3: interiin. ^) quadra- 

gesimus 1. ') legatari 1. m) ita 1 — ^ j)ro casam; cfr. Pactum Lotharii III., tom. I, p. 173 n. u. 

50 ^) compouatur 1. ") ibi 1 — 3. P) si tam. amb. partibus ibi iudicium. 2. 3, 



96 FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1220. Nr. 7H. 

(15) 8i aliqiia pignonitio in silva fieri debuorit , sinc honiicidio fiat; ct si , (iiiod iil)sit, 
homicidium fi\ctun\ fuerit, pro libero homine componantur solidi auri CCC et pro servo L. Si plaga 
tacta fuerit, ut nou nioriatur, pro libero homine solidi L, pro servo XXX. 

(16") Statutum esfi, ut in rebus sanctarum ecclesiarum Dei nullus pignorationem faciat, 
excepto si cum sacerdotibus causam habcat; et ante conipellatio fiat semel veV bis; nam qui 5 
aliter* presumpserit, dupUim componat, ot si nescieus pignoraverit, prebeat sacramentum, et sit 
solutus pignusque salvum restituat. 

(17) Et hoc stetit de capulo, quod Rivoaltonses*, Metamaucenses, Albionenses, Torcellenses, 
Amianenses" fecerunt retro ab annis multis: habeant licentiam taciendi secundum antiquam con- 
suetudinem, sive per flumina sive per maro. ^^ 

(18) Equilenses vero capulari debent in ripa sancti Zenonis'' usque in fossam Metamauri''' 
et Gentionis secundum consuetudinem omnem arborem et vegere'' cuni carro aut ad collum, 
■ luantum sibi placuerit; et habeant licentiam pecudes in ipsis finibus pascere vel pabulari. 

(19) De finibus Civitatis nove statuimus, ut terminatio, que a tempore Liutprandiy regis 
facta est inter Paulucionem "■ ducem et Marcellum magistrum militum, deinceps manere debeat, i'' 
id est de Plave niaiore usque in PUivem siccam; pecudes quoque et greges cum securitate pas- 

core debent. 

(20) Caprulani vero in silva Foroiuliana, ubi semper capulaverunt, capulare debeant. 

(21) Similiter Gradenses secundum antiquam consuetudinem in silvis Foroiulii capuhim 

faciant. ^^ 

(22) Confirmamus quoque Lauretum, ut quantum aqua salsa continet, eorum subiaceat 

potestati. 

(23) Et nullus princeps vel pauper aliquem Veneticorum distringere aut legem facere de 
aliqua habita substantia aut ad phicitum ducere, nisi in presentia illorum ducis, aut fodrum toUcre 
de illorum terris, que in nostro sunt imperio et* regno, aut bannum mittere tam dominis habi- 2,1 
tantibus in Venetia quam de illorum hominibus ubicumque habitantibus iusticiam aliquam accipere 
presumat, nisi in presentia dominorum suorum. 

(24) Confirmamus, ut pars parti de causis ecclesiarum et monasteriorum omnimodo iusti- 
tiani faciat. 

(25) Volumus , ut pro una Ubra denariorum vel uno hominc sacramentum'^ ct si usque M 
ad XII libras denariorum Veneticorum XII electi iuratores addantur; nam si ultra XII libras 
questio facta fuerit, iuratores ultra XII non accedant. 

(26) Statuimus etiam de pignoribus, que inter partes facta fuerint, ut, si qua de eis con- 
tentio orta fuerit, illi tribuatur arbitrium iurandi, qui pignus habuerit, soli sine electis. 

( 27) De cautionibus vero simili modo agatur. 35 

(28) Promisit cunctus ducatus Veneticorum nobis ct successoribus nostris pro huius pac- 
tionis federe annualiter omni mense Martio persolvere libras suorum denariorum L et totidem 
libras piperis et unum pallium. 

Si quis igitur dux vel marchio, comes, vicecomes aut aliqua magna vel parva persona huius 
nostre regalis pagine violator extiterit. quod minime futurum credimus, sciat se pro pena compo- •*<> 
siturum auri oi»timi libras mille, medietatem fisco imperiali ct medietatem duci Veneticorum. 

Quod ut verius credatur et ab omnibus diligontius obsorvetur. hanc paginam <orroborantos 
sigilli nostri inpressiono iussimus insigniri, sub testimonio principum subscriptorum ot aliorum 
baronum nostrorum. scilicet Bertoldi'' Aquilegensis patriarclie, Vlrici Patauiensis cpi- 
scopi, Sifridi Augustensis episcopi, Hainrici Augensis abbatis, lacobi episcopi Astensis, ^^ 
lacobi Taurinensis episcopi, lordani Paduani episcopi, Loduuici palatini comitis Reni 

76. *)) enim add. 3. •■; et 1. ») mpplendum est facere; cfr. Pacluvi Otlonis II. lom. I, p. 42 n. i. 

*) Rivoltenses 1. ") Arainianenses 1. ^) Zeimonis 2. ") MetHrnauci 1. 2. ^) arburem evegere 1 — 8. 
y) Liutebrandi 1. 2. ^) Paulitionem 1. 2. ») aut 2. 3. ^) supplendum est fiat; cfr. Factum Uein- 

rici V. tom. I, p. 155 n. o. <=) Bartholdi 2. 3. 50 



l'KII>EHICI II. CUN.STITLTIUNE.S. 1220. Nr. 7G. 77. 97 

ducis Hawarii'. DiopoUli'' inaix-liionis do Yolicburch. Kbcrliardi coniitis dr llclffnstcin. 
Hartrnanni coniitis do Chorss, Alborti nobilis do .Nitto. Ansolnii do lustingon niarc- 
scalci, Wernheri dapifori imporii ct aiioruni multoruni. 

K Signuni donini Friderici" socundi Konianorum regis ot semper augusti invic- 
5 tissimi. | (M.) 

Ego Chunradus Mctensis et Spirensis episcopus impcrialis aulc canccllarius. 
totius Ytalio tunc logatus . vico domini Engelberti (N)Ionionsis'" archiopiscopi totius 
Ytalie archicancellarii recognovi. 

Acta sunt hec anno dominico incarnationis millosimo ducontesimo XX. rcgnantc 
10 gloriosissimo donmo nostro Friderico secuudo Komanorum roge semper augusto, anno 
regni ipsius octavo: data in castris in opiscopatu Mantuano", anno suprascripto. XII. Kal. 
Octobr.'', indictiono AIIII'*; foliciter amen'. 



77.78. PROMULGATIO 
NUNTil A LATERE IN TUS( lA. 

15 1220. Sept. i21. (1221.) Febr. 4. 

Duas lioc loco carfas conhmgi liccat, pcr quarum altcram rex Eherharclum de Lutra 
nuntium suum specialem a laterc per totam Tusciam promulgavit, per altcram Conradus Met- 
tcnsis episcoims totius Italiac lcgatus ip>si Ebcrhardo vices suas per Tusciam se commendasse 
declarat. Dedit eas Holder-Egger e Lihro ccnsuum civitatis Pistoriensis saec. XIII — XI V, 

20 qui asservatur in tahulario municipati, uhi transsumtac sunt a notario, anno cerfc 1221, 
qui in calcc cartae cancellarii hacc profcrt: (S. N.) Ego Rinforthatus apostolice sedis 
notarius et imperialis aule iudex ordinarius illud autenticum bulla domini cancellarii 
munitum. unde hoc exemplum fideiiter sumptum est, et aliud autonticum regali bulla 
munitum, unde aliud exemplum cx aiia parte Imius carte fideliter sumptuni est, ea 

25 ambo non canceliata, non vitiata vidi et legi et prout in utroque eorum inveni non 
addens verbum aliquod nec minuens de parabola suprascripti domini Euerardi fideiitcr 
transcripsi et exemplavi et ad maioris rei evidentiam signum mee manus apposui. 
E Lihro censuum editiones omnes derivatae sunf. 

77. EDICTUM EEaiS. 1220. Sept. 21. 
30 E Lihro censimm Pisforiensi saec. XIII. in. fol. 67. Quae litferis minoribus excusa 

siuit, ea e dictaminc edicti supra nr. 71 petifa sunt, ordine paidlisper inverso. — Huiltard- 
Breholles I, 847. Bohmer, Reg. imp. V, 1167. (P. deest.) 

ii Fridericus secundus % Dei gratia Romanorum rex semper augustus et rex 
Siciiic archiepiscopis, episcopis, abbatibus ceterisque ecclesiarum prelatis necnon mar- 
35 chionibus. comitibus. capitaneis, varvassoribus. nobilibus atque potostatibus, consulibus 
seu rectoribus et communitatibus^ omnium civitatum et oppidorum simul et rectoribus 
atque popuio et universis per totam Tusciam a Pontremulo superius constitutis, fide- 
libus suis, gratiam suani et bonam voluntatem. 

76. d) Diepoli 2. 3. ^) Frederici 3. ^) Colloniensis 3. 8) Mantwano 1. 2. 'v octo- 
40 brii 2. 3. i) om. 1. 

77. *) coitatibus c. 

LL. CONSTITUTIONES II. 13 



98 FKIDEKICI II. CONSTITUTIONES. 1220. Nr. 77. 

( I I Cuin iKist imiltas impoiii iiertiirliationes, quo ex ol)itu inclito meuiorie cxecllfntissimi 
L't iilustris patris nostri imperatoris Henrici usque ad tempora nostra in mutatione regum ubique 
locorum imperii procreverunt, divin.i clementia dignata sit in solio progenitorum nostrorum 
nos tani niirabiliter quam misoricorditer collocare^. decrevimus vestigiis" feliciter in- 
herendo mento intonta commodum et augmentum imperii promovere, et si qua inveniri & 
poterunt que in eius preiudicium perperam gesta sint, ad rectitudinis semitas revocarc 
ot specialiter ad bonum statum et tranquilitatom omnium subiectorum. Eapropter 
univorsitati vestrc presenti pagina duximus insinuandum, quod nos super rationibus 
imperii, quas preterite perturbationes nos investigare prohibuerunt, ac super omnibus 
aliis. que minus bene in oadem provincia disposita sunt, et propter multas discordias lo 
atque guerras. que inter vos diutius vigilarunt'* in detrimentum imperii et omniura 
subditoruni. sollicitudinem debitam nunc habentes, fidelem nostrum Everardum de Lutra*", 
viruni utique providum et discretum, et de cuius industria fiduciam gerimus specialem, 
provida consilii nostri deliberatione a latere nostro ad partes ipsas duximus trans- 
mittondum, ut ipse non solummodo fidelitates et alia iura nostra atque fodrum regale a vobis i5 
requirat vice regia et recipiat, immo etiam discordias omnes in ipsa provincia et partibus eius 
ad pacem et concordiam revocando, viam nobis preparet planam*" et securam, quo magis expediti 
lestinantius ad telicem voti nostri consummationem accedert; valeamus. (2) Scire igitur volumus 
universitatem vestram. quod nos iamdictum Everardum» in eadem provincia nuntium nostrum 
constituimus specialem et ei concessimus plenam et perfectam iurisdictionem atque 20 
liberam facultatem per se suosque iudices et vicarios cognoscendi'' et diffiniendi de 
omnibus causis. dandi possessiones et restituendi, supponendi etiam civitates, marchiones, 
comites, caijitaneos, varvassores, burgos, castra et villas et univorsalitor omnes per totam 
Tusciam constitutos banno nostro et absolvendi de banno, faciendi commissiones' et ius 
animadvertendi habere in facinorosos, penas ponendi et exigendi et in omnibus agendis nostris 25 
et imperii in tota Tuscia, secundum quod ipse ad honorem et commodum nostrum et imperii 
viderit expedire; et quod habitantes in predicta provincia, tam archiepiscopi, episcopi, 
abbates et ecclesiarum prelati quam etiam marchiones, comites, capitanei, varvassores 
et nobiles, civitates, castra, burgi et ville, teneantur ei respondere de omnibus rega- 
libus et aliis rationibus imperii hinc retro detentis et in futurum debendis tamquam 30 
nobis, et ut ea omnia ad nostrum et imperii'" opus recolligat diligenter, (3) Ideoque 
devotioni^ vestre mandamus rogantes et sub obtentu gratie nostre districte preci- 
pientes, quatenus dictum Everardum^ honorare et servire et ei obedire tamquam nobis 
curetis atque de omnibus aliis iustitiis et rationibus imperii et fodro regali respon- 
deatis eidem et ei fideliter intendatis, pro firmo habentes , quod quicquid ipse in 35 
omnibus agendis nostris per totam Tusciam et partes eius dixerit seu fecerit, ita 
ratum et tirmum habebimus, ac si ab ore processisset regie maiestatis. Et illam 
devotionem ac reverentiam, quam ei exhibueritis, nostre reputabimus exhibitam maie- 
stati. Si quis vero presumpserit ei rebellis existere, indignationem nostram se gravius 
noverit incursurum, et insuper bannum et penam pecuniariam™, quam sibi imponet, 40 
perinde ratam habebimus atque firmam et tollemus ac si nos eam posuissemus, (4) Ad 
huius nostre concessionis plenam notitiam presentem paginam inde conscribi iussimus 
et nostre maiestatis bulla communiri. 

Huius rei testes fuerunt: dominus" patriarcha Aquilegiensis , Sifridus episcopus 
Augustensis", Olricus episcopus Pataviensis, Homobonus episcopus Cremonensis, Lo- 4.s 

77. h) collare c. <=) supidendum videtur patris iiostri. <•) corriijendum videtur vigueruiit. 

e) lul (lutrij c. fj correxi; pleiiam corr. ead. manu plemam c. «) Ever c. ■') ggnoscendi c. 

i) legendum esse videtur concessiones. ^) IperiQ c. ') de|jtioi c. "^) pecuh c. °) diis c. 
o) Aug c. 



FKIDEKICI II. CON8T1TUTIUNES. 1-221. Nr. 78. 99 

(li)i<'»is (lu\ Jiawaric'', (iii:irin'iiu.s dc l)i>ll;iii(l:i (l:i|iif('i' iiii|>('iii. .\ iisclinu^ dc iiistiiij;tMr' 
niarescalcus, dux Spoleti, et alii nmlti. 

Dat. in castris in episcopatu Mantue j^rope Gode, |anno I)oniini| niillesinio CCXX, 
XI. Kal. Octob.. indictione VIII. 



5 78. MA:S1)ATUM LEGATl TOTIIS rJAJJAi:. (12^i1.) lub,: i. 

E Libro ccnsuum Pistoricnsi sacc. XITI. iii. /o/. .'>?'. — lIulllard-BrchoUcs II, 11-'>. 

(P. deest.J 

Conradus Dei gratia Metensis et Spirensis episcopus, iinperialis aulc (^ancellarius 
atque totius Ytalie lec^atus archiepiscopis , episcopis , abbatihus cetcrisque ecclesiaruni 

10 prelatis n(!cnon marchionibus. coniitibus. capitaneis. varvassoribus et nobilibus at(juc 
potestatibus, consulibus seu rectoribus et coinnuinitatibus-' oiniiiuiii civitatuin ct oppi- 
doruni simul et rectoribus atque populo et universis per Tusciam constitutis imperii 
fidehbus salutem et omne bonum. 

Universitati vestre presenti pagina facimus manifestum, (juod nos de Hdehtate 

i:, pariterque industria fidelis imperii et dilecti familiaris nostri Everardi de Lutra'" |)luri- 
mum confidentes, quia propter multa imperii nogotia in provincia Tuscia ad presens 
moram facere non valemus, ipsum Everardum' in tota eadem provincia nuntium 
nostrum constituimus specialem, committentes eidem in omnibus agendis imperii vices 
nostras secundum quod nobis commissa sunt a domino*^ nostro imperatore . eo modo 

20 ut omnia negotia imperii faciat et disponat, tamquam nos facere possumus. secundum 
quod ei videbitur expedire, et ut de omnibus rationibus imperii quilibet^ ei respondere 
debeat tamquam nobis. Concedimus etiam ipsi fideli nostro. ut ipse jier so et iudices 
suos possit cognoscere*^ dc omnibus causis civilibus et criminalibus ct appellationibus 
in ipsa provincia provenientibus, dare possessiones et restituere, supponere etiam 

2h civitates, castra et loca et personas banno imperii et absolvere de banno et cetera 
omnia facere, que nos facere possemus, secundum quod ad utilitatem imperii noverit 
pertinere; ita quod quicquid ipse ordinaverit seu preceperit, ita ratum et firmum 
habeatur, ac si nos ore proprio fecissemus. Banna autem et pene pecuniarie», quas 
ipse posuerit, firma sint, ac si nos posuissemus ea. Si quis autem ei presumpserit 

30 rebellis existere, imperialem indignationom nostrumque odium se noverit incursurum. 
Ad huius vero rei plenam notitiam hanc paginam conscribi nostroque sigillo iussimus 
communiri. 

Huius rei sunt testes : dominus prepositus de Tanne'', Ermannus de Caten.'. 
episcopus Lodiensis, magister Orrigus Preuide et Rufinus Placentini, lohannes de 

-.■i Regio et Robertus de Sancta Maria ad Montem, curie iudices, et alii plures. 
Data Laudi, pridie Non. Febr. 

77. P) bauiarie c. q) lustino c. 

78. a) coltatibus c »>) lut (lutra) Mc c. c) Ever c. ^) diKi c. «) qllibet c. ^) 9gno- 
scere c. s) penas pecun c. ^) Tan c. ') Caten c. 



13' 



5 



100 FRIDERlCl 11. OONSTITUTIONES. l-J-2(). 1221. Nr. 79. 80. 81. 

79. EDICTUM 

CONTRA STATUTA ECCLESIASTICAE 

LIBERTATI PRAEIUDICANTIA. 

1220. Sept. 24. 

Ohvinm csf \) iii transsumto Ltigdimcnsi a. 1245, Bot. XII, tahularii Vaticani, 
siijn. Arm. I c. X nr. 4, a viro d. Kchr excusso; 2) in codice Parisino 8990 saec. XVIII, 
apographa BotuJorum Cluniaccnsium continente (Bot. XII.) V, fol. 178, quem confidif vir 
rl. Jloliiiicr: 3) in codicc Ccncii camcrarii dicto Sancti Amfcli talndarii Vaticani Arm. III 
ord. 2 nr. 2526 saec. XIII. cx., quem descripsit h. m. Pcrfp:. — HuiUard-Brehollcs I, 855. 
BciJnner, Beg. imp. V, 1171. (P. 238.) lo 

Fredericus* Dei gratia Romanorum rex semper augustus et rex Sicilie pote- 
statibus, consulibus ac comunitatibus'' universarum civitatum et castrorum Ttalie. 

Cum dive memorie imperatores Romani'^ sacrosanctam ecclesiam multiplici liber- 
tate*^ dotarint^, nos disponente Deo, a quo est omnis^ potestas, ad fastigium culminis 
imperialis electi , que pie ab illis et^ a sanctissimis apostolice sedis presulibus pro is 
statu ecclesiarum et ecclesiasticorum virorum sunt edita'^, conservare volumus in- 
concussa et illis contraria, sicut ad nos spectare dignoscitur, amputare. Cum igitur 
ad aures celsitudinis nostre perveneritV nonnullos vestrum^ cupidine ceca seductos 
quedam detestanda edidisse statuta preiudicantia ecclesiastice' libertati ac divino et 
humano iuri obviantia"" manifeste, nos ea tanquam de radice pravitatis heretice pro- 20 
deuntia" presentium auctoritate cassamus, sub pena mille marcarum" districtius inhi- 
bentes. ne qui vestrum illis de cetero inhererei' presumant aut eorum pretextu ecclesias 
efi ecclesiasticos viros contra sanctiones canonicas et legitimas molestare, quin immo 
ea de" vestris* capitularibus seu breviariis tanquam iusto iudicio condempnata penitus 
abolentes, ecclesias et personas ecclesiasticas permittatis* indulta sibi libertate gaudere, 25 
si vultis penam effugere prenotatam et indignationem regiam evitare. 

Dat." in castris apud Sanctum Leonem anno Domini millesimo CCXX, indict. VIIII, 
oct. Kal. Octub. 



80.81. BANNITIO 
DETENTORUM CASTRI GONZAGAE. - 

1220. Sept. 30. 1221. lan. 

Chartam, quam Fridericiis rex ecclesiae Bomanae a. 1220. Sept. 80 ohtulcrat, ipsc 
imjyerafor facfus a. 1221. mense lan. innovavit. Cuius innovationis aufographon in fahu- 

79. a) Fridericus 2. ^) comitatibus 2. c) Eoniafi 1. '') In rasura 1. «) donaverint 1. 

') oranis est 2. «) deeat 3. '•) edicta 1. ') nerit non in rasnra 1. ' ^) nostrum 1. ') ecclesie 2. 35 
™) obviant in rasura 1; obvientia 2. ») prouidentia 3. <>) niarcb.iruni 2. P) inliibere 2. '\) vel 2. 
^) die 3. 8) nostris 1. *) promittatis 2. '^) Datum 2. 

1) Cf. Notices et extraits XXI, 2, 288 nr. 29. 



FRIDKKICI 11. CONSTITLTIONES. 12-JO. 1221. Nr. 80. 81. 10 1 

hirio Vaticmw Arni. I r. IV nr. .7 aascrvatuM contnJit rir cl. Kclir. i^ni routnt r<i, (/lair 
rir cl. Philippi 'Zur (rcscJi. <lrr Hcichslanzlci nntcr dcn lct.ztcn Stanfcrn p. 7<S' })rotn- 
lcrat, contrndit , nna radrtntjiir nuinn totnm jnivilciiinm ahsi/nc littcris rlonijatis cxara- 
tnm, hnllam anrram iani (lcitrrditam cssc , fdis scricis nonnnllis adhnc scrvatis. Auto- 
■' iiraphon adhibnit ctiam Thcincr in Codice diplomatico dominii trmporalis s. scdis I, 6'.V 
nr. 101. — llndlard-Brchollcs 1. sr>r,. //, yr.K Jiohmrr, Itni. imp. V,117:i. 127'). 

(V. Z^Hf.J 

Fredericus divina faYente elenientiii lioinanoruiii iinperator seinper augustus et 
rex Sicilie. Per presens scriptum notuni facimus tam prosentibus quain futuris, <jUod 

10 nohis existentibus in preterito inense Noveinbr. none indietionis in castris apud Sanctum 
Leonem. ad monitionem karissimi in Christo patris doinini IL sancte Koinane ecclesic 
sumini pontiH<ds et nuntiorum eius fieri feeimus quoddam scriptuin buila aurea rol)o- 
ratum, quod continebat: 

Fredericus Dei gratia Komanorum rex semper augustus et rex Sicilie. Pcr 

!• presens scriptum notum facimus universis tam presentibus quam futuris, quod cum ad 
resignationem comitatus terre et poderis quondam comitisse Mattildis faciendam sancte 
Ilomane ecclesie venerabili matri nostre, ad quam pertinet pleno iure, serenitas nostra 
contra quoslibet detentores speeialc mandatum dederit ac etiain generale, tam per 
litteras quam per dilectum fidelem C. venerabilem Metensem et Spirensem episcopum 

20 cancellarium nostrum sub pena mille mareharum argenti. et dictus cancoUarius castrum 
Gonzage cum pertinentiis suis, quod est de comitatu comitisse predicte, invenerit 
occupatum a filiis comitum Alberti de Casalod." et Neresii, quibus sub pena predicta 
iniuncxerit resignandum, et eidem super hoc parere contempserint ad non modicam 
iniuriam regie maiestatis, propter quod sine alia citacione in metum aliorum preter 

25 penam predictam animadvertendum erat in eos; tamen ut excellentia uostra pocius ad 
veniam quam ad vindictam pronior videretur, laboravimus per ipsorum amicos et con- 
sanguineos, cum citati non comparuerint coram nobis, ut sine metu pene nobis resigna- 
rent castrum ipsum, et mandatum nostrum contempserint in hac parte: de consilio 
venerabilium principum nostrorum, patriarche Aquilegensis, episcoporum Tridentinensis'', 

30 Brissinensis, Yicentinensis, Paduanensis'^, Feltrensis, Mantuanensis. Cremonensis, Berga- 
mensis'', Laudensis, Parmensis, Astensis et Taurincnsis, taliter contra eos duximus 
procedendum , confirmantes primo quod factum est contra eos de banno et pena in- 
iuncta per cancellariura memoratum, et ex nunc personas ipsorum poninms sub per- 
petuo banno imperii et orania bona eorum iubemus ubicumque fuerint confiscari sine 

35 aliqua spe remissionis seu revocationis, si usque ad diem dominicum proximo venturum 
dictum castrum cum oranibus pertinentiis detentis ab eis non resignaverint in manibus 
Alatrini et Raynaldi cappellanorum domini pape, vel eorum alterius , vel in nostras, 
sancte Romane ecclesie resignandum. Quod si non fecerint, quicumque de bonis 
ipsorum detineant vel extunc occupaverint sivc <|uocumque alio modo acquisierint, 

40 libere possideant et auctoritate nostra detineant. Et super hoc precipimus Cremo- 
nensibus, Parmensibus. Reginensibus'^, Mutinensibus. Bononiensibus et generaliter 
oranibus aliis fidelibus nostris. ut raemoratis nobilibus et aliis adiutoribus, fautoribus 
et detentoribus memorati castri faciant vivam guerram, firraiter inhibcntes Mantua- 
nensibus^, Yeronensibus, Ferrariensibus, Brissiensibus et oranibus aliis fidelibus nostris 

45 sub obtentu fidelitatis et gratie nostre, communitati predictarum cuilibet sub pena 
raille raarcharuni, raarchionibus, coraitibus, baronibus sub pena ducentarum marcharura, 
railitibus centum et aliis inferioribus quinquaginta, quod eis nullura prestent auxiliura, con- 

80. 81. =*) Casalo<i o?-. ^) Tridentin. or. •=) Vicentin. Paduan. or. ^) liergaui. or. 

^) Kegin. or. f) Mantuan. or. 



102 FRIDEKICI II. CONSTITUTIONEt^. 1-Ji\). 1221. Nr. SO. 81. 

siliiini. ndiutoriuin vel tavoreni. Et tani de castro predieto quani do aliis oastris. 
scilicet Pegugnag.s et Bonden.'' necnon de toto ipso comitatu, podero ac torris comi- 
tisse predicte. dictos cappoUanos nomine Eomane ecclesie investivinius et eos consti- 
tuinms possessores et mandavinuis de castris predictis per venerabilem episcopum 
Taurinensem vicarium nostrum in corporalem possessionem induci; precipientes tam & 
niilitibus et habitatoribus castrorum ipsorum quam omnibus aliis vassallis de ipso 
coinitatu seu terris et poderis coniitisse prefate, quos oinnes ad prcsens absolvimus 
ab onini iurameuto quo nobis tenontur ratione terrarum ipsarum, quod dictis nuntiis 
doinini pape vel alteri eorum seu cuilibet alii ab ecclesia Romana misso, abiuratis 
aliis iuramentis contrariis istis, prestent fidelitatis nomine Romane ecclesie iuramentum; lo 
quod si non fecerint, sciant se ex nunc omnibus bonis comitatus, poderis sive terrarum 
ab eisdem possessis hac nostra sententia in perpctuum fore privatos: et milites et 
habitatores ipsius castri Gonzage desuper ponimus in perpetuo banno nostro. Preterea 
iniungimus firmiter et mandamus potestatibus, consulibus seu rectoribus civitatum sub 
pena mille marcharum, ut omnes possessiones comitatus, predicti detentas ab ipsis sub is 
pena predicta mille marcharum sine difficultate ac mora restituant et absolvant omnes 
homines de comitatu et terris predictis ab omni iuramento, districtu et obligationibus, 
quibus ratione alicuius iurisdictionis, quam hactenus exercuerunt in eos, tenentur eisdem ; 
et removeant consules. rectores, baiulos et si quos officiales posuerint in eis, et extra- 
hant quoscumque posuerunt in banno de terris ipsis ; sub obtentu fidelitatis et gratie 20 
nostre ipsis nichilominus iniungentes, ut dictis cappellanis vel eorum alteri seu cuilibet 
alii ad hoc a sancta Romana ecclesia destinato ad retinendam possessionem terrarum, 
quas habent, et recuperandam, quam non habent, prestent auxilium, consilium et 
favorem. Verum quia ipsi filii dictorum comitum nostram contempserunt sententiam 
et mandatum. predictum castrum infra terminum sibi datum nequaquam ut superius 25 
legitur resignantes, nostram promulgatam sententiam contra ipsos et omnes alios deten- 
tores comitatus predicti poderis seu etiam terrarum in nostra publica curia publicari 
fecimus, et ut firma semper et inconvulsa permaneant^, maiestatis nostre aurea bulla 
iussiraus communiri. 

Principes autem imperii et prelati et nobilos Italie, quibus presentibus liec omnia 30 
acta sunt, [sunt] hii: patriarclia Aquilegensis, Conradus Metensis et Spirensis episcopus 
imperialis aule cancellarius et tocius Italio legatus, episcopus Patauiensis, Syfredus 
Augustensis episcopus, Albertus Tridentinensis'' episcopus, Bertoldus Brissinensis, 
abbas Augenensis, Lodowicus dux Bawarie et comes palatinus Reni, Ansehnus mari- 
scalcus imperii, ct Guarnerus de Bollandia senescalcus, episcopus Taurinensis et 35 
Italie vicarius. F. Papiensis episcopus, 0. Laudensis episcopus, M. Mutinensis epi- 
scopus, Henricus Bononiensis episcopus, Azo marchio Estensis, Matheus de Corrigia 
potestas Papiensis, Niger Marianus potestas Parmensis, Birrita potestas Reginensis', 
Egidius potestas Mutinensis, Tisus de Campo sancti Petri et alii plures. 

Dat. in castris apud Sanctum Leonem, octavo Kal. Octobr. et publicatum apud 40 
Spinlaberc™ pridio Kal. mensis eiusdem, anno domini millesimo ducentesimo vicesimo, 
indictione octava. 

N08 autem pro oculis habentes dilectionis et gratie puritatem, quam predictus 
pater noster summus pontifex in nostra promotione laudabilitor dignoscitur habuisse, 
et quod de bono in mehus ad exaltacionem nostram intendit, scriptum ipsum, sicut i:> 
continetur superius, confirmamus et volumus ab omnibus observari. Et ad maiorem 
securitatem presens scriptum fieri fecimus bulla aurea typario- nostre maiestatis inpressa 
firmatum. 

80. 81. dj Pegugnag, littera g ultima corr. ex u or. '') Bonden or., nbi et Bondeu hia sc.ripla siinl. 
'} sic or. ^) Tridentin. or. 1) Regin. or. "») Spinlabt or. 50 



FRIDERICI IF. CONSTITITIONES. V>>{). Nr. 82. |03 

Datuni rn|nit' post curiain sulleinpniter celcljratain anno dominico incarnationis 

mille.sini(j (luccntesimo vicesimo jtriiiiu. inense lanuarii. noiia indictione. et anno ini- 
perii nostri i»rimo: feliciter amcn. 



82-8). COROXATIO ROMANA. 

f, 1220. Apr. Nov. - Dec. 

82. LlTTEliAE ROiMANOEUM. (1220. Apr.) 
Littcras, (jtuis Fcrts cx Raynaldi Annalihus ecclcsiasticis a. 1220 § 8 pcticit, integras 
pruponi)iuis, coJlato Rcgistro Honorii III. lib. IV, 093 a viro d. Kuuffmann. Cf. Roden- 
herg 'Epistolac saeculi XIIF. I, nr. 113. — HuiUard- Brehollcs I, 747. (R. 241.) 

VI Gloriosissinio domino Frederico Dci gratia regi in Komanoruiii iinperatorem 

electo semper augusto et regi Sicilie Parentius eadeni gratia alme ac venerande 
Urbis illustris senator ct populus universus Romanus salutem et hostium , tam visi- 
bilium (juam invisibilium. celitus ac inimicorum crucis victoriam gloriosam, et post 
imperii terreni sceptra longeva ac felicissiraa gaudia regni celestis ineffabilia, vel 

i^ aliter salutem et Romani imperii monarchiam feliciter gubernare. 

[1 ) Dulcis et letabunda materia super receptione litterarum vestrarum, nobis a se- 
renitatc vestra transmissa publiceque in capitolio perlecta, corda nostra multimodis gaudiis 
exilaravit et gaudia, que se in corde totius rei publice non capiebant, cum iucundi- 
tate foras fccit patenter exire; nec immerito. Intellcximus enim tum ex ipsarum serie 

20 litterarum, tura per honorabilem, providum et discretura virum . . abbatem Fuldensem, 
legatum et nuntium ac principem vestre serenitatis , quod vas, qui ad Roraani imperii 
apices estis electi. alraificam Urbera , senatum populuraque Roraanum et totam reni 
publicam sincera diligitis affectione et eius augmento et promotioni efficaciter inten- 
dere disposuistis, ct ut nomine, ita et re Romana res publica imperiali celsitudine 

25 decorari. magnificari possit merito et augmentari. Ad quod raagnificentiam regiam in- 
vitant senatus et Romanorura circa vos stabilis et pura sinceritas et indefessa. et 
merita fructuosa in vcstris agendis a senatu et populo multifariam multisque modis 
ostensa, et in Urbe honorificentia presentialiter'' regic maiestati exhibita. Huper quo 
rerum omnium auctori quantas possuraus laudes referinius, qui vos ad fastigia Romani 

30 imperii sublimavit et raagnificentie vestre celitus inspiravit. quod talem circa nos et 
Romanam rem publicam geritis voluntatem, ipsum Altissimura raodis quibus possumus 
deprecantes, ut sublimitatem vestram in tali circa nos conscrvet sinceritate et vobis 
Romani imperii gubernacula concedat per longa temporura spatia feliciter gubernare. 
Nos ergo de tanta magnificentia indubitata fiducia confidentes, adventura vestrum tota 

35 mente cupimus et obtaraus, parati et expositi in oranibus et ad orania cum Romanc 
ecclesie et alme Urbis honore, que iraperiali debeant et possint celsitudini compla- 
cere. Et ille dies nobis iucundus et festivus occurret, quo serenitatem vestram tempore 
coronationis presentialiter poteriraus intueri et laudes tante raagnificentie debitas 
exhibere; et quicquid profectus poterinius et honoris, imperatorie niaiestati gratanter 

40 curabimus exhibere. 

(2) Super eo autem. quod per easdeni litteras et nuntium rogastis et monendo 

82. *) presentaliter c. 



104 FUIDEKICI II. OONST1TL'TIONE,S. 1220. Nr. 82. 83. 

t;ollioitiif<ti^. ut Ixoinaiioniin pontiticoni. connnunoin omniuin patrein, ct vestrum et 
nostiuni, sic propcnsius honorarc curaremus, ad ipsius bcnedictionem et gratiam 
redeuntes, quod ad instar nostre devotionis nationes cetere sint dovote, et vos, qui 
estis ecclesie lacte nutriti et obedientie filius et Romane ecclesic advocatus pariter 
et defensor. ad grates nobis reddondas sitis oinni tempore fortiter illigati, gratum s 
gerimus et acceptum; et regiam serenitatem dignis in Domino laudibus commendamus, 
et cum multa gratiarum prosequimur actione regie serenitatis sinceritatem, quam, ut 
ex ipsarum litterarum tenore perpcndimus evidenter, vos circa nos gerere plurimum 
gratulanmr. 

(3) Proinde presentibus litteris regiis sensibus innotescat, quod nos in eo proposito lo 
tirmi sumus et stabiles ac fuimus semper, ut ea facere velimus et operari, que Ro- 
mane ecclesie. que non ab homine, sed ab ipso lesu Christo est in Urbe fundata, 
honorem respiciant et incrementum: nec de iis, que possumus et debemus, quicquam 
aliquando pretermittere. quod ad conservandum inter nos et Romanam ecclesiam indis- 
solubile vinculuin dilectionis et pacis facere videatur; et a benedictione eius et latere 15 
nunquam discessimus nec dante Domino discedemus. Nam Romana ecclesia nostra 
specialis est mater, quam non offendimus, sed diligimus et veremur. locunda satis 
est. sicut nostis, matris Romanc ecclesie et liliorum dilectio, cum ipsa mater de nostro 
profectu, et nos filii versa vice de matris exaltatione, letetur''. Et inde est, quod inter 
alios dilectos filios et devotos, quos ubique terrarum mater sibi ecclesia generavit, nos 20 
speciales et proprios reputat et in nos affectum totius caritatis effundit; et nos inter 
alios et pre aliis semper habuit et habebit, dante Domino, suuin propugnaculum 
speciale, et nos ad depressionem illorum, qui contra ecclesiam matrem et dominam 
nostram superbie calcaneum erexerunt, quicquid favoris et auxilii potuimus, curavimus 
indulgere, utpote qui honorem eius non alienum, sed proprium reputamus. Verum si 25 
que est vel erit, quod absit, discordia inter ipsam et nos, sic ad eam sedandam pro- 
pensius intendemus, quod in adventu vestro in pace et quiete vestre coronationis 
solemnitas in Urbe per summum pontificem peragetur. 

(4) Rogamus itaque maiestatem regiam, quatinus ecclesie Romane exaltationi ac 
nostre prout convenit intendatis, ut de fidelibus fideliores regie magnitudini semper 30 
assurgere teneamur, quia quicquid comodi vel lionoris ipsi feceritis, nobis, qui sumus 
ecclesie catholici filii, reputabimus esse collatuni. 



83. INSTRUCTIO LEGATORUM PONTIFICIS. Nov. W. 
Et ipsam, quam Pcrts e Raynaldo l. c. § 19 dedit ct Rodenherg l. c. I, nr. 144 ex 
editione Pcrt.iii transsumpsit , rcccnsuimus collato Rcgistro Honorii III. lih. V, 184 a 35 
viro d. Kauffniann. — Potthast, Regcsta pont. Roman. 6395. Bohmcr, Reg. imp. V, 6403. 

(P. 242.) 

N(icolao) episcopo Tusculano apostolice sedis legato et dilecto filio Alatrino 
subdiacono et capellano nostro. 

De communi fratrum nostrorum consilio presentium vobis auctoritato mandamus, ^» 
quatenus efficaciter studeatis, ut capitularia, que vobis mittimus prcsentibus interclusa, 
sub competentibus verbis, servata sententia, sub nomine regio in leges publicas redi- 
gantur nobisque mittantur regie buUe roborata munimine, in die coronationis sub im- 
periali nomine in basilica principis apostolorum solemniter publicanda^ Ad hec pru- 

82. l>) sic c. 45 

1) Est constitutio in/ra nr. 85 edenda. 



FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. im Nr. 83. «4. 105 

denter ct caute studoatis invosti^are ac porspieoro roy^iuni aniniuiii ot [iroposiiuni tam 
super vitanda regni atque iniperii uniono quam super subsidio Torre Sanctc, oxpresse 
rogiis auribus inculoantos, quod vidotnr contra promissa ot privilogia sua manifeste 
venisse, cum ct filium suum coronatum in rogcm Sicilie in Komanorum regom eligi 

5 procurarit et prelatos et magnates regni ad coronam vocarit imperii et ab eis dc novo 
fidclitatis cxegerit et exigat iuramenta, per quc in sedis apostolicc nccnon postcri- 
tatis suc dispcndium vidotur profata unio procurari ; undo niulti non iminorito ad- 
mirantur. 

Neccssitatcm vcro Tcrre Sanctc exaggerctis, sicut res ipsa dcposcit, insinuantes 

10 regie celsitudini. quomodo fiducia ot spes illius nogotii in oo post Dcum quasi tota 
dependet, sicut por nuntios ot littoras logati, prolatorum ot baronuin oxorcitus cliristiani 
evidentor apparct, ct quomodo ipsnin ita instantcr ad coronam vocavimus spccialitcr 
hac do causa: ot addatis, quod nisi in instanti passagio oxcrcitui christiano magnifice 
succurratur, cst procul dubio formidandura, nc prcdictum ncgotium Torro Sancte 

15 pcnitus dissolvatur. Quicquid autcm supcr liiis poteritis intclligerc, nobis curctis quam 
citius fidelitor intimarc. 

Dat. Lateran. lY. Id. Novemb. an. V. 



84. DECLARATIO EEGIS DE REGNO SICILIAE. Nov. 

Adhibuimns 1) editionem Huillardi 'Notices et extraits' XXI, 2, S')S nr. XXVI 

20 profluam e codice Parisino lat. 8990 saec. XVIII, apographa Rotulorum Chmiacensium 

(Rof. XIV.) continenfe^; 2) apographon eorundem Rofulorum a. 1413 facfum fabidarii 

Vaficani Insfr. misc. C. Fasc. S7 nr. 1 D. I, quod cjxmplavit Kehr. — Buhmcr, Reg. 

imp. V, 1201. (P. deest.) 

Fredcricus socundus divina favento clemcntia Romanorum rex scmper augustus 

25 et rex Sicilie. Quia nonnunquam ea, que sunt certa ct clara presentibus, lapsu 
temporis redduntur* dubia et obscura futuris, satis utiliter contra oblivionis dispendium 
ad publicc utilitatis suffragium scriptura memorie coaccessit, Ilinc cst quod nos per 
hoc scriptum authenticum'' profiteniur, imporium nichil*^ prorsus iuris haberc in regno 
Sicilic nec nos raciono imporii obtinere aliquid iuris in ipso, cum ad nos non racionc 

30 patris aut predecessorum'^ ipsius, sed ex matris tantum successione pervenerit, quo 
a regum Sicilie stirpe descendit, qui regnum ipsuni ab ecclesia Romana tcnebant, et 
nos ipsi teneraus, eius'' regni proprietatem eidem recognoscentes ecclesie. Ad tollen- 
dam omncra prcsumptioncm et suspicionem unionis eiusdera regni ad impcrium provi- 
dimus et proraittimus, quod tara in regno quam in^ imperio pro regni negotiis officiales 

35 de regno ipso habebimus ot uteraur sigillo ad oxpedionda ipsius rcgni nogotia speciali. 
Preterca proraittimus et iuramento firmaraus, quod non eriraus in dicto, consilio, facto 
vcl assensu, quo regnura ipsura proprietati subtrahatur ecclesie vel aliquo tempore 
imperio uniatur. Ad cuius rei raeraoriara et perpetuara firraitatem presens privilegium 
fieri feciraus sigillo nostro raunitura, anno, raensc ct indictionc subscriptis. 

40 Datura in castris apud Montom Gaudii, anno doniinice incarnationis MCCXX, 

mense Novembris», indictione nona, regnante domino nostro Frederico'' sccundo Dei 
gratia invictissimo Romanorura rege semper augusto et rege Sicilie, anno Romani 
regni eius in Germania octavo et in Sicilia vicesimo tertio; feliciter amen. 

84. a) reddumtur 2. ^) auteuticuin 2. c) uihii 1. J) predeccessoruni 2. ^) cuius 2. 

45 deent 2. g) novenibr. 2. ii) Fr. 2, 



1) Cf. ibid. p. 296 nr. 64. 

LL. CONSTITUTIONES U. 



14 



IQg FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1220. Nr. 85. 

85. CONSTITUTIO IN BASILICA BEATI PETRL Nov. 22. 

Supcrstcs cst in trlplki forma. Quarum prima A ahsquc si(jno chronolofjico initio 
invocationc cxccUit, nominc aufcm impcratoris cf cxordio hisforico carcf; autographon 
sigillo imperatoris munitiint olim cxstabat in tabulario pontiflcio; cuitis apographis nos 
uti licuit his 1) transsumfo Lugiluncnsi a. 1245 facto iam fabularii Vaticani Arni. I s 
c. X )ir. 1, linca 5 — 22, <juod confulif cir cl. Sickcl; 2) franssumto ciusdcm tabularii 
Arm. I c. X nr. 13 ab lohannc dc Amclio a. 1339 facto, qui clc aufographo haec verba 
facit: Inter alia vcro elegimus ac vidimus et diligentcr inspeximus litteras infrascriptas 
seu privilegium quondam Frederici Romanorum imperatoris cum sigillo fracto de cera 
alba cum cordula de sirico nigri coloris pendenti sigillatas. In quo quidem sigillo lo 
fracto erat totum corpus excepto capite cuiusdam Romanorum imperatoris in solio 
more Romanorum imperatorum scdentis ct tenentis in manu sinistra pomum cum 
quadam cruce dcsupcr posita, in cuius circumferentia scriptum crat: dericus dei gfa 
impator Ro. Contulif vir d. Kchr. Exstabaf hacc forma in Bofulis quoque Clunia- 
censibus Bof. XII, testanfe apographo codicis Barisini lat. 8990 ^. is 

Forma B, quae invocatione ef exordio historico caref, nomen imperaforis pracbct ef 
dafa cst anno 1221, mcnse Decembri, indicfione nona, i. e. infcr dies Dec. 25 — 31 anni 
nostri 1220. Et ipsius aufographon cxsfabat olim iu fabulario pjonfificio, idquc bulla 
aurca insignifum, uf fcstatur Grcgorius X. papa a. 1274 in conjirmafionc sua infra cdle- 
ganda^. Apographa formae B adhibuimus haec: 1) franssumtum Lugdunense a. 1245 20 
supra laudafum, linea 23 — 40, quod contidif Kclir^; 2) apographon insertum bullae Gre- 
gorii X. a. 1274. Aug. 18 Lugduni dafae^, cuius exempla praesto eranf tria: 2a) carfu- 
larii codicis Admontensis nr. 475 saec. XIII, fol. 1, quod iam olim descripsit vir cl. Watten- 
hach; 2b) franssuDdum bidlac facfum a. 1276. Dec. 10 ab archiepiscopo Salzburgcnsi 
ciusque suffraganeis, quod cx aidographo fabidarii Bassavicnsis ediderunt Monmnenta 25 
Boica XXXI, 1, 501; 2c) transsumfum eorundem a. 1276. Dec. 1 facfum, quod editum 
est in periodico 'Oberbayerisches Archiv' III, 136 e libro tradifionum Frisingensium parvo 
ruhro, quinto, fol.23^; 3) franssumtum archiepiscopi Salzburgcnsis a. 1294. Oct. 1, quod 
ediclit Bied 'Codex diplomaticus Batisbonensis' I, nr. 351. 

Tcrfia forma C, quae pariter afcjue A caret signo chronologico, sed excellif exordio 30 
historico, cst mandafum promulgationis , quo imperator subdifis suis praccipit, id lcges 
ab ipso publicafae ab omnibus in perpetuum servenfur. Iluius formae aufographon in 
tahularium pontificium illatum esse, negandum cst. Af Begisfro suo Honorius III. 
eam inserendam curavit: 1) Begisfrum Honorii III. fabularii Vaficani vol. III, 95. 96, 
lib. V, 483, quod deseripsit Berfz b. m.; ubi inscrihifur Littere imperatoris ef in maryine 35 
adduntur haec: Diligens diligentcr nota. Hec est nova sanctio Friderici secundi im- 
peratoris Romanorum edictaliter edita et publicata in basilica principis apostolorum in 
die qua imperiali diadema coronavit eum Romana ccclesia mater sua. Lex siquidem 
constitututa (sic) de abrogatione et destructione omnium statutorum et consuetudinum 
adversus ecclesias, clericos vel ecclesiasticam libertatcm ct de abolitione omnium 40 

1) V. 'Notices et extraits' XXI, 2, 289 nr. :il. 2) Ad hullam aweam lyrovocat etiam Homrius III. 
a. 1221. Mart. 25 (Rodenberg I, nr. 169), at non elucet, cuinam formae constitutionis Imlla aurea vitidi- 
cetur. 3) Bottd. Cluniac. XII, i: 'Notices' etc. XXI, 2, 289 nr. 32. 4) Cuius tenor talis est: 

Gregorius episcopus servus servoruni Dei universis presentes litteras inspecturis salutem et apostolicam 
benedictionem. Tenorem privilegii quondam Fi-iderici olim Romanorum imperatoris, prout est in 45 
archivis ecclesie Romane, ipsius Friderici aurea bulla bullatum, in prima sui facie non cancellatum, 
non abolitum nec in aliqua sui parte viciatum ad futuram rei memoriam presentibus de verbo ad 
verbum fecimus annotari; qui talis est: 'Fridericus — indictionis none'. Dat. Lugduni, XV. Kal. 
Septembris, pontificatus nostri anno tertio. — Potthast, Eeg. pont. Bom. 20901. 5) Transsumtum 

Gregorii X. legitur etiam in cod. Vindobonensi 2227, lus can. 127, saec. XIV, fol.62; v. 'Archiv' X, 490. 50 



FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1220. Nr. 85. 107 

lieresum ot lioreticoruin (lif'iidatii)ne et banno. — 2) codix hihliothcraa unirr.rsitatis 
Jlcidelhcrciensis Salcm 9, 2'> mcmhr. in foUo, fol. ]8.'i manu saer. XIII. in., quac scripturam 
diplomatum imitatnr; sintjuhi capita ruhra praeccdunt; contuUt Iloldrr-Eggcr; 3) codex 
nescio cuius patriac ct tcmporis, fortasse Parisinus^, qurm olim rontulit Waitz , cuius 

5 textus propius acecdit ad 2 ct ipse ruhris cxccllit. Fundamvnto cditionis usi sunius 
textu C, discrejjantiis formarum A c^ B in adnotationcs reicctis. 

Cum impcrator ipsc in cxordio historiro formae C protcstctnr, ronsfifufionrm rdifam 
ri puhliratam csse in dic coronationis imprriaits Nor. 22'^, ftnma aidrm B trmpus jtrarhcat 
1220. Dec. 2:j—31, vir cl. Ficker ccnsuit, constittUioneni dic Nov. 22 legendo solum j)id)li- 

10 rafam cf dcmum cxeuntc mcnsc Dccctnhri in formam srrijdi redactam rssc. Cuius opinionem 
quoad formas B c^ C ccrfe rectam esse, roncrdo; formam vcro A eam fuissc, quac in 
curia pontificis concepta ct intcr legatos papae cf rrgrm antc coronationem constitida ct 
forfassr rliam sigillo rrgio rohorala ^ promnltjfdioni dle Nov. 22 farlar inserviverif rl hor 
ipso die sigillo impericdi insignita sit, contcndcrim. 

15 Constitutionis capita 6 et 7 de haereticis agentia sententias canonis 3 concilii Latera- 

nensis a. 1215 iisurpavcrunt, quas littcris minorihus cxcudenda curavimus. Etiam caput 1 
ad huius cmicilii canonem 44 provor.are videtur. Capita 6 ct 7 primum a. 1232. Fehr. 22, 
deinde saepius a. 1238. Mai. 14, a. 1238. luni. 26, 1239. Fehr. 22 ah imperafore confir- 
mata sunt; v. infra. — IIuiUard-Breholles II, 3. BiJhmer, Bcg. imp. V, 1203. 1263. 

(P. 243.) 

Fridericus* Dei gratia Romanorum imperator et semper augustus ducibus, 
marchionibus , comitibus cunctisque populis, quos clementie nostre regit imperium, 
salutem et gratiam. 

In^ die, qua de manu sacratissimi patris nostri summi pontificis recepimus im- 

25 perii diadema, curavimus ad Dei et ecclesie sue honorem edere quasdam leges, quus 
presenti pagine iussimus annotari per totum nostrum imperium publicandas, per'' im- 
perialia vobis scripta precipiendo mandantes, quatinus eas quisque in suo districtu 
irrefragabiliter et inconcusse servetis. Sunt autem hee leges: 

I. Ad decus et decorem imperii*^ et ad laudem Romani principis nichil magis 

30 videtur accedere^ quam ut, expurgatis quorundam erroribus et iniquis quorundam 
statutis penitus destitutis, de cetero*' ecclesia Dei» plena quiete vigeat et secura 
gaudeat libertate. Sane adeo infidelium quorundam et perversorum iniquitas habun- 
davit, ut non dubitent contra apostolicam disciplinam et sacros canones sua'' statuta 
confingere adversus ecclesiasticas personas et ecclesie libertatem. Cum ergo ecclesia, 

35 que nichil debet preter bonum appetere, dispositione divina faciente' nichil velit quod 
nobis eodem concursu'^ voluntatum non placeat, nos' Fridericus™ Dei gratia Roma- 
norum imperator et semper augustus hac edictali" lego irritamus et° precipimus irrita 
nuntiari* omnia statuta et consuetudines, que civitates vel'' loca, potestates, consules vel 

85. ^) loco Fridericus — salutem etgratiam^: In nomine domini; B: Fridericus (Fredericus 1) 
*o secundus divina favente clementia Konianorum imperator semper augustus et rex Sicilie. 
l>) In — autem hee leges des. A. B. c) per imperialia vobis scripta cles. C 2. 3. ^) loco iniperii 

priucipis ^: christianitatis. e) cedere C'2. 3. ^) AQCQiovo A2. g) Dei rfees< 6' 1. l') rfees< C 2. 3. 
i) faciente divina ^ 1. 3; fauente divina B^hc. ^) cursu C 1. iJ 1. 2; consensu B 'i. l) nos — 

semper augustus des. B. '«) Fredericus A 1. i) editali A2. B\. °) atque B 1. P) et A. 

45 1) Neciue tamen latinus 4169, neque 10197. 2. 2, qnorum uterque formam B continet. 2) Cui 

eonsentiunt adnotcdio margincdis Begistri et Riccardus Sangermancnsis (SS. XXIX, 340): in sua coro- 
natione quasdam edidit sanctione.s cte. Honorius III. cpioque a. 1221. lan. 4, aUegatis constitutionis 
verbis, dicit, se die coroncitionis in ceJehratione missarum haereticos et constiiutionis Iransgressores excommum- 
casse; v. Bodenberg I, nr. 160. 3) V. instructionem legatarum papae supra nr. 83. 4) Einc fbixit 

50 Auth. I, 2, 12: Cassa. 

14* 



108 FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1220. Nr. «5. 

quecumque alie persone contra libertates ecclcsio ac personas ecclcsiasticas edere veli 
servare teniptarunt adversus canonicas'' vel imperiales sanctiones, et ea de capitula- 
ribus suis mandamus infra duos menses post huiusmodi publicationem edicti penitus 
aboleri: et si de cetero similia attemptaverint, ipso iure decernimus esse nulla et eos 
sua iurisditione privatos, necnon locum ubi deinceps talia presumpta fuerint banno ^ 
mille marcarum precipimus subiacere. Potestates vero, consules, rectores, statutarii 
et scriptores dictorum statutorum necnon consiliarii locorum ipsorum et^ qui secundum 
statuta vel consuetudines momoratas iudicaverint sint extunc ipso iure infames ; quorum 
sententias et* actus alias" legitimos statuimus aliquatenus non tenere. Qui^ si per 
annum huius^'" nostro constitutionis inventi fuorint contemptores, bona eorum per totum^ lo 
nostrum imperium mandamus^ impune ab omnibus occupari, salvis nichilominus aliis 
ponis contra tales in generali concilio promulgatis ^ 

2. Item- nulla comniunitas vcl pcrsona. publica vel privata, collectas sive''' exac- 
tiones. angarias vel parangarias ecclesiis aliisque piis locis aut ecclesiasticis personis 
imponant aut invadere ecclesiastica bona presumant; quod si fecerint et requisiti ab i^ 
ecclesia vel imperio emendare contempserint, triplum refundant, et nichilominus banno 
imperiali subiaceant, quod absque satisfactione debita nullatenus remittatur. 

3. Item*-^ quecumque communitas vel persoua per annum in excommunicatione 
propter libertatem ecclesie facta perstiterit, ipso iure imperiali banno'' subiaceat, a 
quo nuUatenus extrahatur, nisi prius ab ecclesia beneficio absolutionis obtento, 20 

4. Statuimus* autem. ut nullus ecclesiasticam personam in criminali questione vel 
civili trahere ad iudicium seculare presumat contra constitutiones imperiales et 
canonicas sanctiones'. Quod si fecerit^, actor a iure suo cadat, iudicatum non 
teneat, et iudex sit ex tunc iudicandi potestate privatus. 

5. Sanccimus*' etiam, ut si qui clericis vel personis ecclesiasticis iusticiam dene- 25 
gare presumpserint, tertio requisiti suam iurisditionem amittant'*. 

6. Chataros^'', Patarenos^, Leonistas, Speronistas, Arnaldistas, Circumcisos et omnes 
hereticos utriusque sexus , quocumque nomine censeantur, perpetua dampnamus infamia, 
diffidamus atque bannimus, censentes ut bona talium confiscentur nec ad eos ulterius^ 
revertantur. ita quod filii ad successionem eorum pervenire non possint, cum longe 30 
sit gravius eternam quam temporalem offendere maiestatem. Qui autem inventi fuerint 
sola susjjitione notabiles , nisi ad mandatum ecclesie iuxta considerationem suspitionis quali- 
tatemque persone propriam innocentiam congrua purgatione monstraverint, tamquam infames et 
banniti ab omnibus habeantur, ita quod si sic per annum permanserint, ex tunc eos 
sicut hereticos condempnamus. 35 

7. Statuimus'' etiam' hoc edicto in perpetuum valituro, ut potestates vel' consules 
seu rectores, quibuscumque fungantur officiis, pro defensione fidei"^ prestent publice im-amentum, 
quod de terris sue iurisditioni subiectis universos hereticos ab ecclesia denotatos bona fide pro 
viribus* exterminare studebunt, ita quod amodo quandocumque quis fuerit in potestatem sive"^ 

85. «1) et C'2. 3. r) canones A. s) deest C 1. *) vel C 2. 3. ^) alios ^ 1. 40 

^) Qaod A. C 2. 3. "") huiusmodi A.B 1.2. ^) pro totum nostrum iniperium B: cunctas pro- 

vincias. y) mandanuis per totuni n. imperium C'2. 3. ^) seu A 1. B 1. '^) Itcm deest C'2. 3; 

Item — beneficio absolutionis obtento des. B 3. ^) banno imperiali yl 2. B \. 2. '') factum fuerit C 2. 3. 
^) ScTmus A\. B\; Sancimus A2. ^) ummittant C \. ^) Porro Cliataros B. K) raterenos 6' 1. 

^) ultra 6'2. 3. i) deest 6'2. 3. ^) kathohce add. C 2. 3. i) iuribus A\. ^) seu C'2. 3. 45 

1) Haec spectare videntur ad Concilii Lateranensis a. 1215 canonem 44; v. Mansi XXII, p. 1027. 
2) Axith. I, 3, 2: Item nulla. Cf. Concilii Lateranensis c. 46 p. 1020. • 3) Auth. I, 3, 13: Item quae- 

cumque. 4) Auth. I, 3, 32: Statuimus. 5) Ad hanc normam provocat privileffium Heinrici regis 

a. 1225. lan. 23. Salemitunis datum; v. Winkelmann 'Acta iinperii' I, nr. 451 (Biihmer V, 3963). 6) Auth. 
I, 5, 19: Gazarenos. Capita 6 et 7 maximam partem e Concilii Lateranensis c. 3 p. 9S6sq. desumpta sunt. io 
7) Auth. I, 4, 19: Statuimus. 



FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1220. Nr. 85. lOU 

perpetuam vel"' temporalein assumptu.^, hoc teneatur caiiituluin iuranienlo firnuire. Alioquin 
nequc pro potestatibus neque pro consulibus habeantur, oorunique sententias decer- 
nimus extunc irritas et inanes. Si ^ vero dominus temporalifi requisitus et amonitus" al) 
eccle.sia" terram suam'' purgare neglexerit ab heretica pravitate, po.st annum a tenipore 

5 monitionis elapsuni terram ipsius exponimus catholicis occupandam; qui eam exterminatis 
hereticis absque ulla' contradictione possideant et*> in tidei puritate conservent, salvo iure domini 
principalis, dum modo super hoc nuUum prestet obstaculum nec aliquod impedimentum opponat; 
eadeni nichilominus lege servata contra eos qui non hal>ent dominos principales. Credentes ' 
preterea, receptatores ', defensores et' fautores hereticorum bannimus, firmiter statuentes, ut si 

10 postquam quilibet talium fuerit excommunicatione notatus, satisfacere * contempserit infra annum, 
extunc ipso iure sit factus infarais nec ad publica officia seu consilia vel ad eligendos aliquos ad 
huiusmodi nec ad testimonium admittatur. Sit etiam intestabilis , ut nec testamenti liberani 
habeat factionem nec ad hereditatis successionem accedat. Nullus preterea ei super quocuiiKiuc 
negotio, set ipso alii respondere cogatur. Quod si forte iudex extiterit, eius sententia nullam 

1.^ obtineat firmitatem, nec cause alique ad eius audientiam perferantur. Si fuerit advocatus, eius 
patrocinium nullatenus admittatur; si tabellio, instrumenta confecta per ipsum nullius penitus 
sint momenti. 

8. Navigia^ quocumque locorum perveniant*, si quo casu contingente rupta 
fuerint vel alias" ad terram perveniant^ tam navigia ipsa quam navigantium bona 

20 illis integre reserventur ad quos spectabant, antequam navigium huiusmodi periculum 
incurrisset, sublata pcnitus omni consuetudine locorum que huic adversatur'' sanctioni; 
nisi talia sint navigia que piraticam exerceant aut sint nobis vel Christiano nomini 
inimica. Transgressores autem huius'' nostre constitutionis bonorum publicationc mul- 
ctentur^, et" si res exegerit, eorum audacia^ iuxta mandatum nostrum modis aliis 

25 compescatur. 

9. Omnes''* peregrini et advene liberc hospitentur ubi voluerint; et hospitati, si 
testari'' voluerint, de rebus suis ordinandi liberam habeant facultatem; quorum ordinatio 
inconcussa servetur. Si vero intestati decesserint, ad hospitem nichil perveniat, set 
bona ipsorum'^ per manus episcopi loci tradantur si fieri potest hcredibus, vel in pias 

30 causas erogentur. Hospes vcro si aliquid de bonis talium contra hane nostram con- 
stitutionem habuerit, triplum episcopo restituat, quibus visum*^ fuerit assignandum. Non 
obstante statuto aliquo aut consuetudine seu etiam privilegio, que hactenus contrarium 
inducebant. Si qui autem contra presumpserint, eis*" de rebus suis testandi inter- 
dicimus facultatem, ut in eo puniantur in quo deliquerunt, alias prout culpe qualitas 

35 exegerit puniendi^. 

10. Agricultores^ et circa rem rusticam occupati dum villis insidcnt'', dum agros 
colunt, securi sint quacumquc parte terrarum, ita ut nullus invcuiatur tam audax, ut 
personam", boves, agrorum instrumenta, aut si quid aliud sit quod ad operam'' rusti- 
canam pertineat, invadere, capere' aut violentcr auferre presumat. Si quis autem 

40 statutum huiusmodi ausu temerario violare presumpserit, in quadruplum ablata restituat 
et™ infamie notam ipso iure incurrat, imperiali animadversione nichilominus puniendus". 

85. n) mouitus A. C2. 3. o) ab ecclesia cle». 2. 3. i') suam terram C 2. 3. <i) ut J 1. 

•■) receptores B 2h. C'2. 3. ^) ct satisfacere C'2. 3. ^) pervencruit 7i. ") aliter6'2. 3. ^) pei- 

venerint B 2. ^) adversantur B 1. 2«. 3. ^) huiusmodi A. B 1. 2b. i') multentur C'l. 

45 ') ut B l. a) eorum audacia des. C 2. 3. b) vero add. C 1. c) testare -4 1. C 1. 3. <^) eorum B. 

e) iustum A. C 2. 3, f ) deest C 2. 3. 8) puniendis A. C 2. 3. '') resident A 1 ; dum vineas in- 

cident C'2. 3. i) personas B. ^) operatus A 2. i) rapere A. C 2. m) deestA2. C1. ") Dat. 

.mno dominice incaruationis millesimo ducentesimo vicesimo primo, mense Decembri, 
indict. noii (indictione IX. 2b; indictionis none 2ac. 3) acld. B. 

50 1) Anth. 1,5,4: Si vero. 2) ibid.: Credentes. 3) Auth. VI, 2, 18: Navigia. 4) A^ith. 

VI, 59, 10: Oranes peregrini. 5) Auth. VIII, 16, 8: Agricultores. 



110 FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1220. Nr. 86. «7. 

8«. LITTEBAE IMFEBATOBIS AI) UNIVEBSITATEM BONONIENSEM. 
Littcms, qnihns impcmtor univcrsitati Bononicnsi consfitutioncm Nov. 22 editani 
codici iuris inserendam transmisit , proponimus e 1) codicc bihliofhecae lyuhlicae Senensis 
F. I, S, qui S. Bcmigii cxpositioncm in Mafhcum manu sacc. XII. continet, in cuius folio 
ultimo rccto p. 267 illata cst manu saec. XIII. epistola nostra, quam contuUt Holder- 5 
Einjcr; constitutionis sola capita ] — 4 epistolae inserta ihi Icguntur; 2) edifione Sarti in 
lihro 'Dc claris archifji/mnasii Bononicnsis professorihus'' I, ajipendix p». 60 (= Savioli, 
Annali Bologncsi II, 449), quac codice collcgii Ilispanici 27 ii sacc. XIII. usa est. Formam 
consfitutionis lifferis inserfae cam quam supra littera C signavimus fuisse, pafct cum e 
Icctionihus codicis Senensis tim ex eo quod narratio historica et ipsa verhis pauUisper lo 
mufafis ohria csf. Ilanc fcxfus formam Bononienses revera in Corpus iuris intulerunt, 
adircta confirmafionis lionorii III. formula^. — HuiUard-BrehoIIcs II, 7. Bohnier, Bcg. 
imp. V, 1204. (P. 245.) 

Fredericus Dei gratia Romanorum imperator ef* scmper augustus universis 
sacrarum^ legum doctoribus et scolaribus Bononie commorantibus salutem et gratiam i5 
suam. 

Ad honorem Dei omnipotentis" et ecclesie sancte sue in die , qua'' de manu 
sacratissirai patris nostri" summi pontificis suscepimus imperii* diadema, edidimus 
quasdam leges, quas presenti pagina^ fecimus adnotari, per imperialia vobis scripta 
mandantes. quatinus eas faciatis in vestris'^ scribi codicibus et de cetero legatis 20 
solenpniter tamquam perpetuis temporibus valituras. Sunt autem hee leges: 'Ad 
decus et decorem imperii — nichilominus puniendus'. supra nr. 85. 

87. DECLABATIO IMPEBATOBIS DE BEGNO SICILIAE. Dec. 
Declarationem , quae verha declarationis regiae (supra nr. 84) transscripsit, propo- 
nimus ex 1) editione Huillardi 'Notices et extraits' XXI, 2, 354 nr. XXVII proflua e 25 
codice Parisino laf. 8990 saec. XVIII, apographa Botidorum Cluniacensium (Bot. XIV.) 
contincnfe'^ ; 2) ex apographo eorundem Bofulorum a. 1413 facfo tahularii Vaticani Insfr. 
misc. C. Fasc. 37 nr. 1 D. I, quod descripsit Kehr. — Bohmer, Beg. imp. V, 1262. 

(P. deest.) 

Fredericus secundus divina favente clementia .Romanorum imperator semper 30 
augustus et rex Sicilie. Quia nonnunquam ea, que sunt certa et clara iiresentibus, lapsu 

temporis redduntur dubia et obscura futuris, satis utiliter contra oblivionis dispendium ad publice 
utilitati.s suffragium scriptura memorie coaccessit. Hinc est quod nos per hoc scriptum authen- 
ticum* profitemur, imperium nichil prorsus iuris habere in regno Sicilie, tam ultra Farum quam 
Cltra, nec nos racione imperii obtinere aUquid iui-is in ipso, cum ad nos non racione patris aut 35 
predecessorum ^ ipsius, sed ex matris tantum successione pervenerit'', que a regum Sicilie stirpe 
descendit. Quod regnum sicut predecessores*^ nostri a® Romana ecclesia tenuerunt, sic 

86. ^) Federicus Komanorum et 2. ^) sacrorum 1. c) omnip. Dei 2. •') quo 2. '^) H. add. 2. 
^) deest 1. 8) pagine 2. ^) in vestris des. 1. 

87. *) autenticum 2. 'J) predeccessorura 2. <=) provenerit 1. '^) predeccessores 2. ^) et 2. 40 

1) Qtiae sic audit: Nos vero Honorius episcopus servus servorum Dei has leges a Friderico Roma- 
norum imperatori filio nostro carissimo i^ro utilitate omnium christianorum editas laudamus et appro- 
bamus tamquam in eternum valituras. Et si quis ausu temerario inimico humani generis suadente 
quocumque modo has infringere temptaverit, indignationem Dei omnipotentis et beatorum Petri et 
Pauli apostoloruni se noverit incursurum. (Potthast, Beg. pont. 6408.) Editores BuUarii Bomani i^uJe *'^ 
a Oieruhinio (I, 4Sj usqm ad editm'es Taurinenses (III, 1, 217) e Coi'pa)'e iuris haurientes hanc confirmatio- 
nis formuJam constitutioni ipsi praeposuerunt, ut bullam pontificiam conficerent. 2) Cf. ibid. p. 296 nr. 65. 



FRIDErxICI II. CONSTITUTIONES. 1220. Nr. 87-80. | 1 i 

nos ipsi tenontes et sub eodeni censii, sicut ipsi tenehant. i>miiii(timu8*. qiiod n<.n erinius 
in cUcto, fcicto, consilio vel CODscnsu, quo regnum ipHum aliquo tempore vcl subdatur imperio 
vel aliquatenus uniatur. Ad cuius rei memoriam et firmitatem preaens scriptuni fieri et bulla 
aurea typario nostre maiestatis inipressa precepimus communiri. :inno, mense et indictione 
5 subscriptis. 

Datum Neapoli, anno dominico incarnationis MCCXXl, mense Deccmbris, indic- 
tionis nune^ 



88. MANDATUM DE PACE lURANDA. 

(12^20. post Nov. 22.) 

10 Mandatum hoc, quocl vulgavit Schannat in Vindemiis litcrariis I, 197 nr. 36 c codicc 

siio Mo(juntino i. e. copiario ccclesiae Hildesheimensis, intcr a. 1220. Nov. 22 et 1225. Nov. 
datum essc, titulo impcratoris, qui adhuc nomine regis Icrusalem caret, comprohatur. Curia 
crgo Frankcnfurlana, caias mentio ftt, ca, quae a. 1220. Apr. celehrahatur, censenda cst. 
Pertz et alii, imprimis ctiam Ficker et cgo ipsc, mandatum nostrum ad curiain Ilcinrici 

15 regis a. 1234. Fehr. ceJehratam spcctare arhitrati sunt. Scd textum scqucntes annum 1220 
iam praefcramus. — Huillard-Breholles I, 471. Bohmer, Beg. imp. V, 2043. 

(P. 302.) 

F. Dei gratia Romanoruni impcrator ct scmpcr augustus ct rcx Hicilic archi- 
episcopis, episcopis, abbatibus, ducibus, nobilibus, Hberis et ministerialibus omnibus 

20 in imperio constitutis gratiam suam et omne bonum. 

Scire debetis certissime et nullatenus dubitare, quod si status terre vestre malus 
est et turbatio est in partibus vestris, ut audivimus, supra modum nobis displicet, et 
ut emendetur in melius, omnem diligentiam quam poterimus intendimus adhibere. 
Mandannis orgo vobis sub obtentu gratie nostre, ut pacem firmatam in curia celebrata 

25 Frankenfurt infra IV ebdomadas iuretis, tam divitibus quam pauperibus vobis^ sub- 
iectis, ut similiter iurent et servent, iniungentes diligentius et mandantes. Quicunque 
enim non iuraverit et mandatum nostrum adimplere neglexerit, indignationem nostram 
indubitanter se noverit incurrisse. Et hoc etiam volumus, ut precepti nostri contemp- 
tores in proxima curia, quam cclebraturi sumus, manifcsto in nostra presentia nomincntur. 



89. PROMULGATIO 
LEGATI A LATERE IN ITALIA. 

1220. Nov. 27. 

Litterae, quihus Fridericus II. imperator factus Conradum episcojmm Mettcnsem 

denuo legatum a latcrc promulgavit, maximam partem textus littcrarum usurpaverunt, 

35 quibuscum ipse adhuc rex dic Apr. 17 Conradum legatum in Italiam praemiserat (supra 

87. f) decembr. indicon. uone 2. 

88. *) nobis ed. 



112 FKIDERICI II. OONSTITUTIONES. 1220. Nr. 89. 

nr. 71). Propoiiiiittifi cas opc \) ftanssttmti fcrc coacvi a Guidone Marcliisii notario 
cxarafi, iain iii fabidario rctjio Scnensi asscrrafi, Riformaijioiti nr. 111 sdo, qiiod dcscripsit 
Hcnuannns Pabst b. m.; 2) cditionis Miftarcllii in Annalibns Cainaldtdcnsibus IV, append. 
p. 411, (jui t(St(S csf 'cxcmjilo Classcnsi\ i. c. apograplio a. 1221. lan. 30 a Guidonc Faba 
facto, bibliothccae civifatis Bavcnnac. Editioncm aliain insfruefain a Rena ct Camicio s 
'Dclle scrie degli aiitichi dtici c marchcsi di Toscana' V,4,119^, cum hanc libri illius 
parfcm bibJiothfca nostra non pracstarcf, non curavimus; lluillardo fesfc carct hacc editio 
notis chroiiologiris. — Huillard-Brchollcs II, 54. Bijhmer, Rcg. imp. V, 1232. 

(P. deest.) 

(C.) Fredericus Dei gratia Romanorum imperator semper augustus archiepiscopis, lo 
epi?copis. aV»batilnis ceteiisqiic eclesiarum prolatis, nec non marchionibus^, comitibus, capitaneis, 
viivassoriVius et noliilibus atque potestutibus. consulibus seu rectorilius et coninuinitatibus'' oninium 
civitatum et oppidorum simul ct rectoribus atque populo et universis per Loniliardiam, Homa- 
niolam et Tusciam atque per totani Ytaliam constitutis, dilectis fidelibus suis, gratiam suam et 
bonam voluntatem. 15 

(I) Post multas ac diversas imperii perturbationes, que ex obitu felicis memorie incliti 
patris nosti-i imijeratoris Henrici usque ad tcmpora nostra in mutatione'^ regum ubique locorum 
imperii procreverunt, per eius misericordiam, qui salvat sperantes in se, sedatis '* per totam Teoto- 
niam scissionibus omnibus inter iirincipes, pace quoque et quiete undiquc reformata, nobisque illius 
providentia, qui in sui dispositione non fallitur, cum omni imperiali sublimatione in soliis paternis 20 
pacifice constitutis, ecce iam ex adiutorio Dei et ex paterno summi pontificis et venerabilium 
in Christo patrum dominorum cardinalium "^ assensu cum fideli principum famulatu culmen 
recepimus impcrialis consecrationis^, firmum propositum reformande pacis et unitatis atque 
concordie nobis et imperio admodum ncccssarie per Lombardiam, Romaniolam et Tusciam seu 
totara Ytaliam firmiter habentes. Rcmittimus autem a latere^ nostro legatum ad vos*^ carissimum 25 
Ijrincipem et familiarem nostrum Coni"adum Metensem episcopum imperialis aule cancellarium, 
quem inter ceteros imperii principes invenimus fideliorem et non inmerito habemus cariorem, ut 
non solummodo fidelitates et alia iura nostra a vobis requirat vice imperiali et recipiat, immo 
etiam discordias omnes in Ytalia et singulis partibus Ytalie ad pacem et concordiam revocando 
vices nostras suppleat in singulis, immo universis quc ad honorem et utilitatem nostram 3o 
ct imperii spectaverint adiniplendis. (2) Scire igitur volumus universitatem vestram, quod 
nos iam dicto cancellario et legato nostro plenam dedimus auctoritatem legationis' et potestatem 
supponendi civitates, burgos, castra seu villas, marchiones '^, comites, capitaneos, vavassores seu 
quoslibet per universam Ytaliam et partes eius constitutos banno nostro et extrahendi\ faciendi 
quoque concessiones, penas etiam exigendi, conficiendi tabelliones, dandi possessiones™ et resti- 35 
tuendi", habendi etiam ius animadvertendi in facinorosos, nec non in omnibus agendis nostris et 
imperii per totam Ytaliam et partes eius pertractandis , in dictis et factis agendis ct faciendis, 
prout videiit ad commodum et honorem nostrum et imperii expedire , ratum habentes et in- 
commutabile quicquid ipse in hiis statuendum** decreverit et faciendum, tamquam ab ore pro- 
cesserit imperialis maiestatis. (3) Decemimus super omnia, ne ab ipso legato nostro in 40 

aliquo casu ad nostram audientiam fiat appellatio, sct quicquid ipse vice nostra per totam Ytaliam 
et partes eius dixerit vel fecerit, ratum ab omnibus observetur et incommutabile; quod et nos*, 
sicut dignum est, promittimus impcriali firmitudinc approbare. Et quicquid ante adventum 
nostrum in Ytaliam nobisque in Ytalia constitutisi' iam dudum fecit et adhuc vice 
nostre fecerit maiestatis, approbamus et semper ratum habcri imperiali sancimus auctori- 45 

89. *) march 1. ^) coltatibus 1. c) nostra immutatione 1. ^) sedatam 1. e) diiorum 

cardinal 1. f) affectionis 2. S) alate \. •>) advos 1. ») legois 1. ^) niarches 1. ') con- 

trahendi 2. ^) poff 1. ") restituhendi 1. ") statuhendum 1. p) Ytaliam costitutis 1. 

1) Aut III, 119. 



KI,MI)Ki;i('I II. CON.STITIThiNRS. 12-JO. 1221. Nr. Hi». (»0. 1)3 

tate. (I) Mandainus idooiiuf uiiiviTHitati vi-slrr linuitrr iirrripjcnlfs, <|uatirius ciilt.iii iuiik ipi 

et iegato nostro in onmiluis et iier oninia taMuiuani noljis intt-ndaiis, scicntes'' induliitantcr, iiuod 
.siquis ei in aliquo'' obviare presumpHcrit, banna* ab ipso taimjuain a nobis iircscntialitcr' iiii- 
posita* requiremus ab eodem, nec niinus idcin presumptuosus indignationein iiiijicriiiliMU se 

s noverit gravius incurrisse. (5) Ad huius autem nostrc lcgationis" cvidcntiam nostri^iue mandati 
tinnam observantiain sub testiinonio subscriiitoruin hoc scriiituin cidcm lcgato nostro dcdiiiiiis 
auctoritate imperiali.s iiuiiustatis biille'' roboiatum; a<l maiorcni gratic iiustrc cviticiitiaiii 
concedentc.s eideni leyato nostro potestatein et libcrani plenamqnc 1'acnUatein iaeicndi 
iudices ofdinarios^'' et oninia ea instituenda" et peragenda que ad olHcium legationis" 

10 quocuinque modo largius videantur^ pertinere super eis omnibus, sicut superius aper- 
tius denotatur. 

Huius rei testes sunt: Uertoldus Aciuilcgensis patriarcha. SilVidu.s Magnntinns 
archiepiscopus, SitVidus Augustensis', Ulricus" l*ataviensis, fJertoldus liri,\inus'', 
llenricus Bononiensis, Henricus Mantuanus'^ episcopi, Albertus Tridentinus^ electus, 

i.s Lodovicus comes palatinus Reni dux Bawarie, Guillolmus inarchio Montis Ferrati"^, 
Anselmus do lustingen*^ mareschalcus imperii^, Wornherus de BoUanda'' dajiifcr iinpcrii. 
Everardus de Lutra', et alii quam plures. 

Dat.'' in castris prope Sutrium in pede Montis Rosi, anno Domiiii iniliesimo 
ducentesimo vigesimo, quinto Kal. Decemb., indict. nona; feliciter. 



00. CONFIRMATIO 
lURAMENTJ HAGENOWENSIS. 

122L lan. 

Friviletjiani, mi inscrtmii cst ipsiiui iiiramcnti scriptuin a. 121') mcnsc Scptcmbri 
datum (siijira nr. 60), scrvavcruiit I) codcx Parisinus tat. 8990 sacc. XVIII. fol. lo8, 

25 apographa Rottdorum Cluniacensium continens (Rot. VII.) ^ qncm rontidit Molinier; 
2) apociraphon eorundcm Rotidorum a. 1413 factum, quod exstat in tahulario Vaticano 
Instr. misc. C. Fasc. 37 nr. 2 D. I, quod conttdit Kehr; 3) codex Ottohonianus 2640 
saec. XIII. ex. apographa Rotidorum Luijduncnsium continens, quem excussit Donahaum; 
4) codcx Cencii camcrarii dictus S. Angcli sacc. XIII. cx., qui in tahulario Vaticano 

30 Arm. III ord. 2 nr. 2620 asscrvatur , fol. 102, queni iam olim excmptandum curavit 
Perfz. — Huitlard-Breholles II, 108. Bohmer, Rcg. imp. V, 1270. (P. 245.) 

Fredericus* divina favente clementia Romanorum impcrator semper augustus et 
rex Sicilie. Per presens scriptum notum facimus tam presentibus quam futuris, quod 
nobis existentibus anno preterito in mense Septembri'' octave indictionis<= apud Agenoue'' 

1 35 H\). 1) saucientes 2. r) iualiquo 1. ») banno — impusito 1. *) specialiter 2. ") legois 1. 

-^) bulla 1. 2. w) ordinar 1. ^) instituhenda 1. y) videntur 2. ^) Aug 1. ») Viricus 1. 

^) Brixiensis 2. c) Manf l. '^) Triden 1. ^) Ferr 1. f) iustin 1; lustin. 2. «) deest 1; 

Linibur. 2. 1») de Bollanda cUs. 2. ') Lutri 1. ■ '^) Datum 2. 

90. a) Fredr'. 1. 3. ^) Septembr. 2. c) Vlll. iudictioue 4. <1) sic 2; Agenone l. Age- 

fj 40 nouem 3; Agenov 1. 

1) Cf. 'Notices et extraits' XXI, 2, 289 nr. 33. 

LL. f:0NSTITUT10NES 11. 15 



114 FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1221. Nr. 90. 91. 

fieri fecimus quoddam seriptum ad mandatum karissimi in Christo patris domini H.« 
sanete Romane ecelesio summi pontifieis et nuntiorum eius, quod continebat: 

•In nomino sancte et individue Trinitatis. amen. Ego Fridericus secundus cic. 
tisqite indictione octava'. supra nr. 66. 

Nos autem pre oculis liabentes dilectionis et gratie puritatem, quam predictus 5 
pater noster summus pontifex in nostra promotione laudabiliter dignoscitur habuisse, 
et quod de bono in melius ad exaltationem nostram intendit, scriptum ipsum, sicut 
continetur superius, confirmamus et volumus ab omnibus observari, et ad maiorem 
securitatem presens scriptum fieri fecimus bulla aurea typario nostre maiestatis im- 
pressa firmatum. lo 

Datuni Capue post curiam' sollempniter celebratam, anno dominice incarnationis 
millesimo ducentesirao vicesimo primo», mense lanuarii, indictione nona'' ct anno 
imperii nostri primo': feliciter amen^. 



91-93. EPISTOLAE 
DE EXPEDITIONE TRANSMARmA. 

1221. Febr. 10. 

91. EPISTOLA AD HUGOLINUM EPISCOPUM OSTIENSEM. 

Aclhibuimus 1) Registrim Uonorii III. III, 89, lih. V, 447, qiiod pro parte cxcm- 
plavit Pertz, suppleto textu ex Annalibus Raynalcli a. 1221 §3; 2} codicem Parisinum 
laf. 5152 A (Colb. 1660), acta legationis Hiigolini cardinalis a. 1221 et 1222 exarata con- 20 
tinentem^, quem excussit Bethmann; e quo codice editio Bahmi in Miscellaneis ed. I. 
I, 446 (ed. II. III, 93) derivata esse videtur. — Huillard- BrehoIIes II, 124. Bohmer, 
Reg. imp. V, 1286. (P. 246.) 

Fridericus* Dei gratia Romanorum imperator semper augustus et rex Sicilie 
karissimo in Christo patri et amico suo H(ugolino) eadem gratia Ostiensi episcopo 25 
apostolice sedis legato salutem et sincere dilectionis affectum. 

locunde fame felicitas et felicis rumoris iocunditas, que dilecto tideli nostro . . 
lieginensi'' episcopo referente nostris auribus sonuerunt, immense prosperitatis gaudio 
fecerunt nos secundum utrumque hominem in Domino prosperari. Retulit namque 
nobis, venerabilem patrem nostrum Il(onorium) summum pontificem vos promotioni 30 
negotii crucis Chri.sti. immo totius populi christiani consulto consilio deputasse, vobis 
per Lombardiam et Tusciam concesso plene legationis officio propter hoc, sicut speramus, 
feliciter promovendum. Gaudeat igitur Romana ecclesia, quia negotium multis ini- 
tiatum laboribus. optatum*' finem indubitanter assumet. Gaudeamus et nos, quia vir 
fama integer, religione perspicuus, vita purus, facundia eloquentissimus et claris vir- 35 
tutum et scientie titulis circumspectus ad animandum eos, in quos exprobrantium 
nomen Christi obprobria ceciderunt, tam utiliter quam efficaciter destinatur, ut secu- 
laribus desideriis abnegatis vexillum salutifere crucis assumant, ipsum toto mentis 

90. e) Honorii 4. f ) jinitur 3. 8) MCCXXI. 2. 4. ^) IX. 4. i) I. 4. k) deest 1. 

91. a) Fredericus 2. b) Regiuo 1. ^) obtatum 1. ^" 

1) V. 'Archiv' VII, 888. 



FRIDERICI ir. CON.STlTrTIONES. 12-21. Xr. 91. 92. 115 

(Ifsidorid roquiront«^s. Ciaudoro (lol)ot of totus pnpulus ohristianus. (]uia torra, (|uain 
Christus nostra salus proprio sanguino dedicavit, a longo tonipore liorrendis Agare- 
norum'' spurcitiis non sua potentia set nostris peccatis exigentibus conculcata, ipsis 
ab hereditate Domini brachio virtutis divine reiectis, ad verum et inoffabiU'm Cliristi 

.'. cultum por vestrum ministerium reducetur. Et quidem licet ea simus devotione sub- 
iecti sancte Romane ecclesie matri nostre, ut crodamus quemlibet missum do latere 
summi pontificis patris nostri facere dignum fructum, tamen sicut stelle in firmamento 
a se invicem difforontius himen habent ot alia magis alia minus hicot, sic salva revc- 
rontia aliorum firmain spom gorimus ot indubitatam dante Domino fiduciam obtinonuis, 

10 quod pre cunctis, (lui huic essent ministerio deputati, vestrum verbum igne earitatis 
accensum gratuni tVuctum afferet nomini sancto Dei et toti popuh) Christi caractoro 
insignito. Nam ox rotroactis infallibilom do luturis elicimus coniccturam. Ut igitur 
efficatius ot expeditius possitis hoc tam pium et salubre negotium promovere, vobis 
imperialis celsitudinis auctoritate*" plonam concedimus potestatem, ut omnes illos. qui 

t^i per terram vestre legationis sunt suppositi nostro banno, dum tamen plcne super hoc 
nostris curaverint obedire mandatis, in favorem predicti negotii, quod magis humeris 
nostre maiestatis incumbit et ardentius quam aliquid aliud cupimus promoverc. ab 
ipso banno, cum cxpcdirc videritis, absolvcre valeatis. Quidquid enim super hoc 
duxeritis facicndum, firmitatem volumus inviolabilem obtinerc. Nos enim, qui a matre 

20 nostra Romana ecclesia culmina in hoc seculo summe felicitatis accepimus, quidquid 
sua in hoc ncgotio et aliis fuerit dcliberatione statutum. intemerata volumus stabilitatc 
vigere. 

Dat. Salerni, IIII. Idus Februar., indict. VIIII. 

92. ENCYCLICA AB OMNES FIDELES. 

25 Dedit Pcrtz c liegistro Bonorii III. III, 88, lib. V, 440 et ex Annalibus liaijnaldi 

a. 1221 § 4et 5. — Hiiillard-Breholles II, 123. Bohtner, Reg. imp. V, 1287. 

(P. 245.) 

Fridericus secundus Dei gratia Romanorum imperator et scmper augustus et 
rex Sicilic univcrsis eius fidelibus ad quos litterc iste pervcncrint suam gratiam et 

30 bonam voluntatcm. 

Post obtcntam dc multa ct varia hostilitatc facicnte Domino victoriam, post 
plurimos laboriosos agoncs, in quibus imperii virtus et gloria imperatorie maiestatis 
enituit, decet nos omnium creatorcm, per qucm vivimus, movemur et sumus, per quem 
impcrialis culminis optatis folicitatibus gubernamur, toto cordo, tota mcntc et omni 

3r. virtuto diligero ct ei dcvotissime omnibus viribus totaliter adherere; quia etsi successus 
nobis mundane prosperitatis arrideat, absit, ut favor transitorie fclicitatis nos a nostri 
conditoris amore pariter et timore deflectat. Considerantcs igitur ncc sine amaritudine 
amarissima rccolcntcs, salutiferc crucis triumphalc vexillum, dominicam sepulturam, 
civitatem sanctam, in qua salutem nostram cst Dominus operatus, et vcnerabilc 

40 templum et ccnaculum grande stratum, in quo Domino pascha discipuli paraverunt, 
conversa in theatrum ct seculare ridiculum, ubi Rachel plorat filiorum suorum iugulum, 
horrendum facinus et triste spectaculum, tacti dolore cordis intrinsecus ct ruborc, de 
succursu celcri diebus et noctibus cogitamus, galeas et naves, prout res cxigit, magni- 
ficc preparantes. In imperialibus itaquc huraeris in nomine Crucifixi vexillum crucis 

i-, patcntcr tempore nostre coronationis creximus, ut cunctis imperii nostri fidelibus inno- 
tcscat, quod sicut gratiam nostrara diligunt ct coronam, ad succursum Terre Sancte 
se virilitcr et potentcr accingant. Et licet multi principes, barones et milites vota 

91. ^) Aggareuorura 2. ^) auctoritatem 1. 

15* 



11(3 FRIDERTCI n. CONSTITUTIONES. 1221. Nr. 92. 03. 

nostra huniiliter prosequontos. insioiiiti sint sigiiieulo saneto erueis, pauei taraen sunt 
in articulo necossitatis instantis. Eia niilites fideles imperii, arripite velociter arma 
christiano militio, quia iam Romani imporii victrices aquile prodiere. Duplieis quidem 
retributionis donativa percipiunt qui eelsitudini nostre in proposito huius sancte pere- 
grinarionis assistunt, quia preter imperialem gratiam adipiscuntur felicitatem eternam. 5 
Quocirca universitati vestre per imperialia scripta mandamus. obsecramus in Domino, 
rogamus et hortamur omni affectione qua possumus exorantes, quatinus acconsi zolo 
illius. cuius sponsa ecclosia mater vestra in ea terra captiva miserabilitor detinetur, 
recolentes etiam qualiter a diebus antiquis et generationibus seculorum imperatores 
Romani mundum universum sue subdiderint ditioni auxilio suorum fidelium, qui eum lo 
eis usque ad eftusionem sanguinis hiborarunt, non patiamini in nostro pio proposito 
nos confundi. immo sicut umquam Deum diligitis et gratiam nostram caram habetis, 
ad succursum Terre Sancte vos sine dilatione pro presenti passagio viriliter accin- 
gatis. scientes quod nichil umquam aliquo tempore possetis efficero, per quod tahter 
omnibus vobis et singulis imperialem redderetis celsitudinem obligatam, maxime cum i5 
inimici crucis Christi et hostes nominis christiani pre timore Regis superni et mem- 
brorum suorum iam quasi totam quam querimus relinquant Terram Sanctam. Super 
hoc autem plene credatis et efficaeiter impleatis quecumquo vobis cx parte nostra 
karissimus in Christo pater H(ugolinus) Hostiensis et Yolletrensis episcopus apostolice 
sedis legatus duxerit proponenda, quem speciali diligentes affectu, ut personam nostram 20 
ab omnibus volumus et precipimus honorari. 

Dat. Salorni, IIII. Id. Fobr., indictione VIIII. 

93. ENCYCLICA AB CIVITATES LOMBARDIAE ET TUSCIAE. 

Sistimus ex l) autographo tahularii regii Senensis, Riformagioni nr. 163 sdo, trilms 
atramentis exarato et iam sigillo carente, quod descrij^sit Pahst; 2) Registro Honorii III. 25 
III, 89, lib. V, 448, quod exemplandum curavit Pertz; uhi Mediolanensihus epistola in- 
scripta est: 3) editione viri d. Salice 'Annali Tortonesi' 518, quae textum praehet mendis 
scatentcm et falso anni numero depravatum. — Huillard-Breholles II, 126. BoJmier, Reg. 
imp. V, 1288. (P. 247.) 

Fredericus* secundus^ Dei gratia Romanorum imperator ef' semper augustus et 30 
rex Sicilie diloctis fidelibus suis potestati et populo Senensi'^ gratiam suam et bonam 
voluntatera. 

Postquara universorum Dominus et creator multiplici hostilitate devicta nobis 
dignatus est facere nomen grande ultra noraen magnorum qui sunt in terra, inter filios 
suos nos enutriens multiplicatione successuum et. exaltans, decet omnimodis, ut pro 35 
immensis ab eo susceptis beneficiis non existentes ingrati, prerogativa fidei, sinceritate 
devotionis et caritatis ardore nos et imperium nostrum ei, qui focit utraque unum, 
totis studeamus viribus propensius inherere. Sublimis naraque honor et dignitas tam 
precelsa, qua nos omnipotens Dominus eterna sua providentia sublimavit'', diligenti 
nos facit consideratione perspicero. quantam" contrahamus creatoris offensam, si bene- 40 
ficiorum illius siraus^ ingrati, de cuius inextimabili» bonitate tanta*^ principatus arapH- 
tudine dilataraur. Considerantes igitur et non sine*^ maxima cordis amaritudine reco- 
lentes, civitatem et locum sanctum, templura Salvatoris, paganorum dominio et Agare- 
norura subici potestati, raatrera ecclesiara sponsara Christi apud' inimicos crucis Christi 
miserabiliter exulare. sepulchrum Domini esse prorsus inglorium, quod solebat existere 45 
gloriosura, doloribus iramensis affligimur, repleraur angustiis zelo crucis et caritatis 

93. a) Fridericus 2. ^) deest 2. '6. c) Mediolanensi 2; Terdonensi 3. d) ^eest 3. 

e) quantum 2. 3. f) sumus 2. 3. 8) inest. 2. 3. ^) non sine des. 3. ') apud — Christi des. 3. 



FRlDERirr II. CONSTITrTIONES. 1-J21. 1l>23. Nr. M. !)4. 117 

immense iaculo vulneraniur, ot preparando niagnifioo galeas ot navos. sieut decet iin- 
peratoriam maiestateni, do festino succursu dio ac nocto dispnnimus et sine intor- 
missiono'' aliqua cogitanms. IIou (piantum opprobrium'. quanta confusio, quantus 
pudor'": non compatiuntur menbra capiti suo, quod pio iiolds tot voluir opjirobria', tot 

5 sujiplicia sustinere, non coinj);itiuntur filii matri , a cuius sunt ubcribus satiati. (juam 
iniiiiici crucis percussam ot Hagollatam suis vestibus sjxiliarunt. In liumoris quidem 
j)ropriis vexillum suscepimus Crucifixi. (lui cruroni jtrojjtor nos cui affigondus fuerat 
suo corporo baiujlavi^ Quocirca univorsifati vostrc por imj)orialia scripta inandamus, 
obsecramus, rogamus ot hortamur. omni aliectione qua possumus exorantcs. (juatinus 

10 acccnsi zelo Christi et nominis christiani. recolentes etiam qualiter a diebus antiquis 
et generationibus soculorum fidclium suorum auxilio impcratores Romani de hostibus 
magnifico triumj)harunt. non jiatiamini nos, immo nomon christianum. in tam pio pro- 
posito iam confundi. (jui ad succurrendum in persona propria potontor accingimur" 
ot arma viriliter accipinius" militie christiane; imnio sicut umquam Deum'' diligitis'' 

ir. et gratiam nostram caram habetis. pro subsidio Terre Sancte sine dilationo in presenti 
passagio certum numeruni militum destinetis, preter retributionem divinam perpetuo 
vobis et civitati vestre imperatoriam celsitudinem obligantes; maxime cum filii per- 
ditionis pro tiinore illius, quo moriente torra mota ost. quo rosurgonto ad soj)uIchrum 
torriti sunt custodos, iam quasi totam roliquorint Torrain Sanctam. Supor Iiiis autom 

20 plene credatis** et efficaciter impleatis quecumque vobis'' ex parte nostra carissimus'' 
in Christo pater II.'' Ostiensis ef. Yelletrcnsis episcopus apostolice sedis legatus 
duxerit proponenda. quem speciali diligentes aifectu, ut personam nostram ab omnibus 
volumus et^ precipimus honorari. 

Dat.« Salerni. IIII. Idus Febr., indic. VIIIL* 

2.S jln oundem modum scriptum ost omnibus civitatibus Lombardic et Tuscio.]" 



94. SENTENTIA DE EEUDIS PRAELATORUM 
CLIPEUM MILITAREM NON TENENTIUM. 

1223. Febr. 5. 

Dcdit Watfenhach c cartidario monasterii Victring saec. XV. fol. 40, qiiod in tahu- 
30 lario societatis historicae Carinthicae Klagenfurti (cod. nr. 39) asseroatur. Eundcm codicem 
adhibait JBdhmcr in Actis imperii selectis p. 252 nr. 286. lohannem Victoriensem (Bohmer 
'Fontes' I, 277) hanc sententiam allegare, adnotavit Ficker. — Bohmer, Reg. imp. V, 1437. 

(P. deest.) 

Fredericus Dei gratia Romanorum imperator semper augustus et rex Sicilie 

H 35 universis per imperium constitutis fidelibus suis gratiam suam et omne bonum. Per 

presens scriptum notum vobis fieri volumus, quod dura feliciter essemus in civitate 

Capue, presentibus nobiscum nonnullis de principibus Alamanie. videlicet archiepiscopo 

Magdeburgensi, Hildesemensi, Brandeburgensi, Cicensi, Warmaciensi. Tridontinensi, 

93. ^) intromissione 2. l) obpropr. 2. ™) dolor 3. ^) accingimus 2. ") arripimus 2. 3. 

40 ,P) dilexistis 3. <i) karissimus 2 ; abhinc atramento nigrlori 1. "") vol. et des. 3. «) ahhinc atra- 

mento alio viridi 1. t) nona 1188. 3. ") add. 2. 



l|g FRTDERTCI TI. rONSTITUTIONES. 1223. Nr. 94. 95. 

Brixiensi, Yordunensi^ episcopis et aliis tam iniporii quam regni magnatibus, ab eisdem 
prinoipibus talis fuit lata sententia : quod nulli ccclesiarum prelato, qui insignia sua 
de nianu impcriali non receperit seu qui non teneat clippeum, qui vulgariter dicitur 
herschilt. liceat possessiones ecclesie cui preest alicui infeudare, ita quod ipsum 
feudum perpctuo sit apud feudatarium permansurum. Quam sententiam a memoratis 5 
prinoipibus latam ot eorum conscnsu approbatam scribi fccimus ac sigilli nostri muni- 
miiio roborari. distrioto mandantes et auctoritate imperiali precipientes, quatenus nullus 
sit qui contra huiusmodi sententic munimcntum ccclesias aut ecclesiarum prelatos super 
corum possessionibus prcsumat in aliquo pcrturbare aut occasione aliqua molestarc. 
Quod qui presumpserit, iudignationem nostri culminis noverit se gravitcr incursurum. lo 

Acta sunt hec anno ab incarnacione Domini millcsimo ducentesimo vicesimo 
tertio, presentibus prinoipibus supradictis. Datum Capue, nono Idus Februarii, in- 
diotionc undcoima. 



95. SENTENTIA 
CONTRA SUBOFFICIATOS ET ALIENATIONES ^^ 
BONORUM OFFICIATORUM. 

1223. Febr. 5. 

Autographon fahularii Hannoverani, Dotmtift Hildesheim 703, quod iam sigillo caret, 
deniio contidimus. Sententiae prior pars congruit cimi sententia sequenti, infra nr. 96, 
eodem tempore prmiuntiata. — Huillard-BrekoUes II, 297. Bohmer, Reg. imp. V, 1438. 20 

(P. 250.) 

Fr. Dei gratia Romanorum imperator semper augustus et rex Sicilie universis 
imperii fidelibus hanc paginam inspecturis gratiam suam et omne bonum. Consti- 
tutus in prcsentia nostra dilectus nobis imperii nostri princeps domnus Conradus 
Hildensemensis episcopus sentcntiara imperialis curie nostre sibi postulavit edici super 25 
eo: si officiatus aUquis principis cuiuscumque, dapifer videlicet, marscalcus, camerarius 
vel pincerna, posset principi domino suo ratione sui offitii quemquam ponere sub- 
ministrum vel aliquid de rebus eius mobilibus vel immobihbus preter assensum eius- 
dem principis et eius beneplacitum voluntatis ordinare. Super quo sententiam hanc 
imperialis curia nostra promulgavit: quod nisi dc assensu principis fuerit et eius libera 30 
voluntate. nullus talium offitiatorum suboffitiatum quemquam talcm domino suo dare 
potest nec aliquid de rebus principis disponere preter eius beneplacitum voluntatis. 
Data est hec sententia assidentibus et assentientibus ipsi sententie hiis imperii nostri 
principibus: domno A. Magdeburgensi arohicpiscopo, domno Warmaciensi, domno Ver- 
dunensi ^, domno Tridentino, domno Nuenburgcnsi, domno Brixicnsi, domno Ymolensi, 35 
domno Brandeburgensi episcopis, et domno abbate Morbacensi ; astantibus autem laicis 
eiusdem impcrii nostri nobilibus et eidem sententie acclamantibus, marchione de Yo- 
burch, Henrioo de AYaldenberch pincerna memorati episcopi Hildensemensis, Henrico 
de Euerstein comitibus; ministerialibus autem imperii Gunzelino de Wolferbotle, 
Wernero de Bonlant et quam pluribus aliis nobilibus et ministerialibus. 40; 

Data Capuc. anno Domini MCCXXHI, Xonas Febr., indiot. XI. 

1; j. e. Verdensi. 



FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1223. Nr. %. !»7. | 19 

96. SENTENTIA CONTRA SUBOEFK lATOS. 

1223. Febr. 

Sentcnfld, quae convcnit cimi priorc parfe scntcntiac antcecdoiiis, nr. !>.'>, scrrata cst in 
innomtiune iniperaforis cpiscopo Wurniaficnsi a. 1238. niensc luniu ilafa (BiJlimcr V, 23tii>j, 
quam cx autographo tahularii Dalhcrgcnsis, qnod in oppiclo Asehaffenhurg cxstat, ilcdit h. m. 
Kaufnmnn fahularii Wcrfheimcnsis ])raefccfus in pcriodico 'Zcitschrif/ fiir dic Geschichfc 
des Oherrhcins' XXV, 122 K — Biihmcr, licg. imp. V, 1139. (1\ deest.) 

Fridericus Dei graciii Ivonuinoruiii iniperator seniper augustus et rex Syeilie 
fidelibus impcrii, ad quos litterc iste pervenerint, graciani suam et omne bonum. In 

10 nostra audiencia et principum tam imperii quam regni fuit quesitum: utrum aliquis de 
quatuor officiatis principalibus possit aliquem in officio suo per se substituerc ])reter 
domini, a quo recognoscit officium, voluntatem. Quod nos de consensu principum im- 
pcriali scntentia diffinivimus: videlicet quod nullus, sivc fungatur officio dapiferi, pin- 
ccrnc, camerarii sive marescalci, per se potest in illo aliquem subrogare preter domini 

15 voluntatcm. Astantibus et assonsum prcbontibus in palacio Capue quorum nomiiia 
sunt inferius subarata: A. Magdeburgensi archiepiscopo, E. Nunburgensi, G. liranden- 
burgensi, H. Worraaciensi, C. Hildesemensi, B. Vrisingensi ^, A. Tridentino et . . Ycr- 
dunensi episcopis. abbate Morbacensi, B. Panormitano archiepiscopo, A. Tarantonsi 
archiepiscopo, I. Pacitanensi episcopo. Nullo ergo hominum hanc nostre maiestatis 

20 sentenciam infringere liceat vel ei ausu temerario contravenire. 

Datum in palacio Capue, aniio millesimo ducentesimo vicesimo tercio. mense 
Februario, indictione XI. 



97. CONSTITUTIO COMITIS RO^IANIOLAE. 

(1223. Apr. 20-29.) 

25 Adhihuimus 1) codicem Vindohonensem Philol. 411 saec. XIII. fol. 18', quem olim 

deseripsit Dolliner h. m.; 2) editionem profluam e codiec Monacensi 9083 saee. XIII, 
Summani prosarum dictaminis Saxonicam continente, quam instauravit vir el. Rockinger 
'Quellen iind Erorterungen zur hayerischen und deidschen Geschichfe' IX, 1, 271 (= Ficker 
'Forschungen' IV, 339 nr. 305).. Tempus consfitutionis diffinivit vir cl. Winkclmann 'Jahr- 

30 hiicher Friedrichs II.' I, 182 not. 4^. In adnotatione suhiungimus charfam, qua Albertus 

1) Towr innoL-ationis hic est: Fridei-ieus Dei gracia Komanoruui imiierator .semiDer augustus, 
lerusalem et Sicilie rex. Per presens scx-iptum notum facimus universis, quod dilectus princeps noster 
venerabilis episcopus Wormaciensis nostro culmini supplicavit, ut quasdam litteras renovare de nostra 
gracia dignaremur, quarum tenor per omnia talis erat: 'Fridericus — indictione XI'. Nos igitur supra- 

35 dicti lecti principis nostri supplicacionibus inclinati suprascriptas litteras transscribi et de nostra 

gracia iussimus renovari. Ad cuius renovacionis memoriam presens scriptum fieri iussimus et sigillo 
nostri culminis communiri. Anno, menso et indictione subscriptis. Datum Verone anno dominice 
incarnacionis millesimo ducentesimo tricesimo octavo, niense lunii, XI. indictione. Appendet sigillum 
filis sericis. 2) Geroldo ei nomen erat. 3) Ad Jianc diffinitionem quadrat vox Kalend. codicis 1. Cf. 

^o praeterea Ficker l. c. II, 161. 487. 



120 FRIDERICr II. CONSTITUTIONES. 1223. Nr. 97. 

afchiepiscopiis Maijclcburgensis a. 1226 m. lulio, sc Alvericum cle Darneburc ' lhcc sua 
comitcm Romaniolae constituisse, promulgat ex iisdem codicc fol. 19 et editione p. 271 
(== Ficker l. c. 353 nr. 322) desumptam'^. — Bohmer, Reg. imp. V, 1473. 

(P. deest.) 

Fridericiis''' Dei gratia Konianoiuin iniperator et'' sempcr augiistus ef rex Sicilie s 
dilecto principi suo A. Magdeburgensi archiepiscopo gratiam suani et omne bonum. 

Tunc princeps Romanus gloriatur in subditis, cum ipsorum devocionem ac fidei 
constancie*^ puritatem evidentibus indiciis experitur, sicque pulchre pariter ac decenter 
digne retribucionis premio ipsorum fidelitas coronatur, ut ubi fides per operis eviden- 
ciam declaratur, ibi merces per remuneracionis dignissime premium sit parata. Sane lo 
imperialis nostre magnificencie celsitudo fidelitatis tue servicia, expensas videlicet et 

97. *) Villielmus 1. ^) ^j/'o et — J^icilie 2: etc. *-') correxi; lerusaleni et Sicilie rex J. ^) pro 
constancie — relevare 2: etc. 

1) Ahericum de Arncbnrf) esse, qui a. 1228 obvius est, mdicamt Ficlcer l. e. III, 453. 2) Sicut 
serenissimus dominus noster Fridericusa- Romanorum imperator et semper augustus^, lerusalem et 15 
Sicilie rex circa celsitudinis sue culnien nostre devocionis desiderium accendi pariter et accingi fre- 
quenter considerat et ferventer, sic nimirum obsequii nostri operas pertrahit ad diversac, ibi maxime, 
ubi labor nostre devocionis'1 esse potest sibi et imperio multii^liciter fructuosus, presenciam nostram 
ordinans et disponens. Licet enim pro modoe possibilitatis nostre presencia nostra semper^ in par- 
tibus Ronianiole? fuerit et esse debeat imperio fructuosa, visum est tamen prenotato domino impera- 20 
tori et principibus imperii aliquantis, nos ad ea que magis urgent negocia ad presensii debere in 
Alemaniami proficiscii*, cooperante'^ multum huic imperatoris et principum consilio fidelitate et con- 
stancia vestra, utpote qui nunquam ab ipso imperio recessistis nec unquam auctore domino recedetis. 
Certi sunti etenim et per omnia"» securi, c^uod occasione nostre absencie defectum in nullo sentire 
debeat fides vestra. Cura igiturf lohannes de Wormacia fidelis noster in comitatu Romanioles nobis 25 
servierit iam secundo". ita quod ipsius famulatus devocio semper nobis placuerit tanquam viri providi 
et discreti, nullius male voluntatis pretextu, nuUius etiam occasione defectus, quin sciat et possit 
nobis et imperio obsequi et servire, ipsum ad presens aliis nostris serviciis duximuso applicandum. 
Substituimus etiam dicto lohanni nobilem virum fidelem imperiiP atcpie nostrum, de predictiP* domini 
nostri imperatoris beneplacito specialii et mandato, Aluericumi' de Darneburcr, comittentes eidem per 30 
totum Romanioles comitatums in oranibus et per omnia vices nostras cum omnibus iuribus* et hono- 
ribus, iurisdictione et potestate, imperio mero et mixto, auctoritatem etiam cognoscendi de causis tam 
civilibus quam criuiinaiibus et easdem causas prout ius dictaverit decidendi, pure et simpliciter 
secundum oranem fornuim et tenoreni privilegii quo ad nos ab excellencia iraperiali est eiusdeni coini- 
tatusii donacio devoluta. Auctoritatera etiam plenissimam^ damus ipsi inponendi banna, dandi tutores 35 
et curatores et orania totaliter faciendi que persone nostre competunt ex ipsius privilegio et officio 
comitatusu, non obstantibus commissionibus, quas'«' Oderico de Bononia^ et fratribus eius necnon et 
Nicolaoy de Aquisgrani, lohanni eciam de Wonnacia supradicto, cui^ ipsum commiseramus aliquociens 
comijatums, quandoque dedimus^', quorum commissionum privilegiab ex certa sciencia revocamus. Cum 
igitur .speremus, quod quantuni ad personara Aluerici nostri vicecoraitis antedicti sufficienter comitatui 40 
sitc provisum, fidelitatem vestrara rogaraus, monenius pariter et exhortaniur ^ sub debito fidelitatis quo 
tenemini iuiperio atque nobis. universitatie vestre firmiter precipiendo niandantes, ut ipsum recipiatis 
bonorifice et honorificencius pertractetis , honorantes et habentes ipsumf pro comite et domino vice 
nostris et de rationibus et reditibus nostris respondentes^ eidera. Inpendatis eciam persone eius 
omne id comodi et honoris, quod nobis velletis inpendere, si personaliter adessemus. Ut igitur con- 45 
stet vobis lucide de jjredictis, presens privilegiuui conscribi fecimus» et .sigilli nostri munimine robo- 
rari, eatinus valituruni, ilonec id ex certa^ scicncia duxerimus revocandum. 

*) W. 1. b) et add. 1. c) op. protraliit ad diver.sas 2. d) dev. uostre 2. e) niodulo 2. 

^) deest 2. e) Romanie 1. h) ad preseus des. 2. ') in Alemaniam des. 2. '*) profuisse 1. 

^) quo operante 2. l) sumus 1. ™) per omnia et 2. ") anno su2:)j>lendum censuit Ficker. °) duximus 50 
serviciis 2. P) imperio 2. p*) predicto 1. i) spec. ben. 2. r) h. de tali loco 2. s) comiciam 2. 

t) deest 1. ") comicie 2. v) plenissime 1. '•'') per quas 1. ^) Bauonia 1; pru Oderico de Bononia 2: 
tali. y) tali 2. ^) deest 1. ») quandoqvie dedimus des. 1. ^) conmissiones et privilegia 2. ^) sit 

comite 2. ^) hortamur 2. «) universitati — maudantes des. 2. *) ipsum et babentes 2. S) nostra 2. 
^) respondeatis 2. i) iussimus 2. ^) vera 2. 55 



FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1223. Nr. 97. 98. 121 

labores, que infatigabiliter ad honorem imperii pluries iam fecisti. gratuito intuitu 
adeo iam perspexit, *quod nostro iudicio videtur condecens et honestum fidei tue merituni 
aliqua retribucione respicere et inpendiorum tuorum onera aliquantis ad presens sub- 
sidiis relevare. Volentes igitur, ut fructus® tui obsequii aliquis appareat et laboris, 

s fidelitati tue damus et concedimus pleno iure ac iurisdictione perfecta comitatum*" 
Romaniole^ a Folia usque ad Renum'^, a mari usque ad Alpes, cum omnibus iuribus. 
placitis et bannisS aquis et piscacionibus, viis et inviis, nemoribus atque pratis. eultis 
pariter"^ et colendis, cum omni etiam racione^ fiscalium et nostrorum redituum lucris 
et annuis pensionibus nobis et imperio debitis , serviciis etiam, angariis et parangariis 

10 ac universali iure tam in causis civilibus quam in'" criminalibus iudiciis presidcndi. 
Concedimus etiam fidelitati tue, inperiali te per hoc magnificencia decorantes, auctori- 
tatem sive potestatem emancipandi, iudices delegatos et ordinarios, tabelliones etiani 
sive notarios publicos faciendi, dandi tutores et" curatores, animadvertendi in facino- 
rosos tam pena corporali quam pecuniaria secundum delicti vel" criminis qualitatem. 

1.1 Mandamus igitur et precipimus comitibusP, baronibus , nobilibus , communibus. pote- 
statibus, castellanis ac universis imperii fidelibus per Romaniolam^i constitutis. ut tibi 
vite tue temporibus obediant et obaudianf in hiis omnibus que ad iurisdictionem 
imperialem pertinent, sicut bannura tuum, quod imperiale censebitur^ voluerint evitare. 
Ut igitur huius'' nostre concessionis donacio' rata et inpermutabilis" perseveret, pre- 

20 sentem divalem paginara conscribi iussimus et bulla aurea typario nostre maiestatis 
inpressa^ fecimus consignari. Huius rei testes sunt etc. 

Datum"' per manum talis notarii. Anno et Kalend., indictione. 



98. CONVENTIO 
CUM COMITE SWERINENSI DE TRADENDIS 

REGIBUS DANIAE. 

1223. Sept. 24. 

RecoguovU accuratissme vir cL Grotefend ex autoyrapUo, qiiocl asservatur in tabu- 
lario Stverinensiy e quo editum prius est in libro 'MeUenhurgisches Urktindenhuch' I, 273 
nr. 290 et a viro cl. Hasse 'Schleswig-Holstein-Lauenburgische Regesten und Urhunden' 

30 I, 177 nr. 402. Annum incarnationis a lihrario post additum cssc in spatio vacuo prius 
relicto, perperam iudicavit Hasse. Membranae, quae a scriptore Germaniae superioris 
exarata est, appendent adhuc septcm sigilla, in medio Hcinrici rcgis, a laeva ejnscopi 
Wirsburgcnsis, Eberhardi dc Waldburg, Guncclini dapifcri, a dextcra marchionis de Hohen- 
hurg, comitis de Diez, Anselmi de lustingen. Aliud cxemplar a comite Heinrico eiusquc 

35 fideiussoribus sigillandum impcrio datum esse, recte iudicavit vir cl. Ficker. — Bohmer, 
Reg. imp. V, 3909. (P- deest.) 

97. e) deest 2. f) curaiciam 2. s) Romaii. 1; Rom 2. '') retin. 1. *) bannis et 

placitis 2. k) fieest 2. l) deest 1. '") etiam 2. ") etiara add. 2. ") sive 2. P) et add. 2. 

<i) Romaniam 1; Rorn 2. >•) obaudiant et obediant 2. s) conscribitur 2. ') donacionis concessio 2. 

40 ") inmutabilis 2. '*') inpresso 1. ^) reliqua des. 2. 



I.I,. CONHTITUTIONES 11. 



IG 



122 FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1223. Nr. 98. 

llec est forma conpositionis" seu conventionis facte inter doniinuni imperatorem 
et dominum regem filium suum ex parte una, et comitem Heinricum de Zwerin et 
aniicos suos ex altera parte. super captivitate regum Datie et representatione eorun- 
dem domino imperatori ot doniino rcgi tilio suo facienda. 

1. Dominus imperator et dominus rex dabunt comiti Heinrico de Zwerin boni s 
argenti quinquaginta milia marcarum et amicis suis, quibus ipse voluerit, duo milia 
marcarum. Insuper conferent eidem in feudo castrum unum cum redditibus ducen- 

luii". i.4. tarum marcarum antc festum beati lobannis baptiste primo venturum, et si in redditi- 
bus eisdem aliquis fuerit defeetus, supplebunt aliunde, cum primum redditus aliqui 
imperio vacabunt. Item castrum unum in terra, que Boizenburc vocatur, editicari lo 
debet comiti Heinrico de Zwerin de expensis imperii cum fossato et blancis. 

2. Item matri uxoris comitis H. de Zwerin, domine de Ziawin, dominus imperator 
et dominus rex bona et hereditatem suam ad ipsam de iure spectantia, que rex Datie 
hactenus per violentiam occupata detinuit, restitui facient aut pro ipsa hereditate in 
restaurum ei duo milia marcarum persolvent. is 

3. Predicta autem pecunia comiti H. de Zwerin promissa solvetur in terminis 
Oct."28. istis et in hunc modum: quingente marce quindecim diebus ante festum sancti Martini 
Xov. 25. proximum sine introitu alicuius civitatis; post fcstum sancti Martini ad quindecim dies 

iterum quingente marce solventur eidem et sine introitu fideiussorum; item in epi- 
ian*^.\ phania domini extunc primo subsequente mille marce ei persolventur et sine introitu; 20 
post epiphaniam eandem ad sex septimanas iterum mille marce solventur ei, que si 

Feb. 17. solute non fuerint, fideiussores subnotati in fine sex septimanarum earundem Nvrenberc 
intrabunt. abinde non exituri, nisi persolvantur mille marce : et alie mille marce infra 

Mjirt. 30. sex scptimanas subsequentes, ita quod duo milia marcarum infra XII septimanas procul 

dubio et sine protractione aliqua persolvautur ; deinde ad sex alias septimanas iterum 25 

M.-ii.ii. niille marce solventur eidem, vel fideiussores in fine sex septimanarum Nvrenberc in- 

Sept. 29. trabunt, inde non recessuri, nisi persolvantur ; deinde in festo Michahelis extunc primo 
subsequente solventur duo milia marcarum et quingente marce, que si iterum tunc 
solute non fuerint, fideiussores Nvrenberc intrabunt, inde non recessuri, nisi fuerint per- 
solute; iterum alia duo milia marcarum et quingente marce debent esse persolute in 30 

apt'.'6. octavis pasche primo extunc subsecuturis; quod si factum non fuerit, comes H. de 
Zwerin et amici sui de bona gratia et voluntate domini imperatoris et domini regis filii 
sui absoluti erunt a promisso istius negocii facto, perditis decem milibus marcarum pre- 
dictis, nisi de bona voluntate comitis H. de Zwerin et amicorum suorum aliud ordi- 
natum fuerit et obtentum. Veruntamen si aliquo casu, quod Deus avertat, pecunia 35 
vel pars pecunie prcdicte ad terminum vel ad terminos supradictos soluta non fuerit, 
propter hoc principalis contractus et principale laudamentum rescindi non debent, nisi 
forte fideiussores commoniti per dominum H. Roraanorum'' regem vel Erbipolensem 
episcopum vel comitem G. de Dieths vel E. dapiferum de "Walpurc infra sex septi- 
manas a tempore conraonitionis* solvere et satisfacere noluerint. Est autera predicta 40 
pecunia presentanda et persolvenda apud Northusam in terminis constitutis et in con- 
ductu et pcriculo domini imperatoris et domini regis transportanda Harttispurc aut 
Werningerode vel Blankinburc vel lleginsteine vel Asseburc. 

4. Si contingat, quod rex Datie pro captivitate sua et filii sui conponat" et 
pecuniam dare proraittat vel aliquid pro honesta et coraraoda custodia erogaverit, pri- 4.1 
mum argentum cedet in solutionera decera railiura niarcarura , pro quibus fideiussores 
dati sunt, residuum in solutionem superstiti^s] debiti comitis H. de Zwerin cedere 
debet, deductis taraen expensis regura Datie ct custodum. 

08. *j ^jro sijllaba cou hic compendium 9 in ur. '•) Rom or. 



FRIDEKICI II. CONSTITUTIONKS. 122.1. Nr. 98. 12:i 

5. Item quocunque teinpore dominus imjKTator ot dominus rex filius suus totam 
summam pecunie aupradicte, videlicet quinquaf^inta duo milia marearum, persolverint, 
sive de pecunia, que extorta fuerit a regibus Datie, sive per propriam pecuniam 
domini imperatoris et domini regis, seu per obsides, seu quocunque alio modo comiti 

:. H. de Zwerin fuerit satisfactum, tunc presentabit regos Datie domino iniperatori ct 
domino regi libere et absolute et sine malo ingenio ad faciendum et disponendum 
quicquid cis placuerit, ita tamen quod cautio fiat comiti II. de Zwerin et amicia suis 
ad arbitrium venerabilis Colonionsis archiopiscopi ot comitum do Ilurttispurc ot 
comitis C. de Regensteine et comitis Volradi de Tannenberc, Bernhardi de Ilorst- 

10 maria et Gvnzelini dapiferi, ut priusquam reges Datie a captivitate imporii dimittan- 

tur, fiat securitas, que vrphcido vocatur. comiti II. de Zwcrin ot amicis suis. ot (juod 

prius rex Datie dimittat et resignet torram. quo est citra fiumon quod Eidra nominatur. 

(). Itom iunior rex Datio datus ost in potostatom imporii dotinendus iii castro 

llarttispurc sul) custodia et fidolitatc coniitis Ilcrmaiini do Ilarttispurc ot comitis 

i.'. Heinrici fratris sui, comitis Adolfi de Schowenburc et domini Livthardi de Meinhers- 
heim et aliorum .castrcnsium, ministerialium imperii ibidem conmorantium. Item 
senior rex Datie remanebit in potestate imperii et in manibus et in custodia comitis 
H. do Zwerin, quousque dominus Coloniensis archiepiscopjis et sepedictus comes do 
Zwerin intolligant et exporgiantur, si possint reges Datie inducerc ad domini impera- 

20 toris et domini regis gratiam, acquirendam tum pcr pecuniam , tum pcr restitutionem 
terrarum, quas imperio abstulerunt, et aliis quibuscunque modis. Quod si efficere 
non possunt, tunc relictum est arbitrio et fidei domini Coloniensis archiepiscopi et 
comitis H. de Zwerin et comitis Yolradi de Tannenberc. utrum ot quando expediat 
domino imperatori et domino rcgi ac etiam comiti II. do Zwerin, quod senior rex 

25 Datie ducatur Ilarttispurc sub custodiam predictorum et ad mandatum imperatoris et 
regis, ut predictum est, et filius reducatr.r sub custodiam comitis H. de Zwerin. 
Super quo si concordare non possunt archiepiscopus Coloniensis et comes de Zwerin, 
tunc cum ipsis duobus deputati sunt Bernhardus de Horstmaria, comes Hermannus de 
Harttispurc. comes Yolradus de Tannenberc. comes Cvnradus de Regenstein ot 

.10 Gvnzelinus dapifer, et quicquid illi septem decreverint vel sex ex illis domino impera- 
tori et domino regi et etiam comiti H. de Zwerin magis expedire super illa transla- 
tione et locatione regum Datie, hoc servari debet. 

7. Item de auxilio conquirendo domino imperatori et domino regi et etiam comiti 
H. de Zwerin et amicis suis super predicto negocio contra reges Datie sic est con- 

35 ventum, quod dorainus Coloniensis archiepiscopus et comes H. de Zwerin et comes 
Y. de Tannenberc et comes C. de Resrenstein, dominus B. do Horstmaria et Dictho 
de Rauinspurc acquirent auxiliatores et fautores ad hoc negocium cxpedientcs, sive 
sint illi de Brvnswic, sive puer de Lvneburc, sive pueri de Brandenburc, sive qui- 
cunque alii. qui expediant ad hoc factum: si autem illi, qui acquirendi sunt auxilia- 

40 tores et fautores ad hoc negocium secundum consilium predictorum, ut predictum ost, 
nimis se reddant difficiles et caros, tunc arbitrio eorundem septem relictum est, in 
quem modum loco eiusdem auxilii comiti H. de Zwerin aliter satisfiat. 

8. Demum si dominus imperator et dominus rex terras imperii recuperaverint a 
regibus Datie per guerram vel per pactum sive quocunque alio modo, tunc precipue 

45 ipsi comiti de Zwerin, pueris de Brandenburc, comiti Adolfo de Dasle, comiti Adolfo 
de Schowenburc et aliis consanguineis comitis H. de Zwerin et eorum heredibus ea, 
que antecessores eorum habuerunt et in quibus ipsi ius habent, restituentur ad con- 
silium sepedicti comitis H. de Zwerin, ea condicione, ut e converso ipsi, quibus terre 
eorum recuperabuntur et restituentur, imperio subserviant ad ipsam terram recupe- 

50 randam, sicut propriura diligant coraraodura et profectum. 

16* 



124 FRIDEUIOI 11. CONSTlTUTlONEy. 1223. Nr. 1)8. 

9. 8i hoo. quo prodicta smit, sorvata iion fuorint ot soluta eomiti IF. de Zwerin 
ex parte doniiiii iniporatoris ot filii sui domini regis, oustodes, quoruni fidei rex vel 
reges Datie sunt coninissi'^, regem vel reges Datie, qui pro tempore sub eorum custodia 
fuerint, oomiti H. de Zwerin rostituere tenebuntur; et e converso si ea, que promissa 
sunt domino imperatori et filio suo ex parte comitis H. de Zwerin et amicorum suorum, 5 
servata non fuorint et soluta, tuno illi, sub quorum custodia rex vel reges Datie tene- 
buntur. doinino imporatori ot regi assignabunt, ita quod ox utraque parte dolus malus 

ot niahun ingonium oxcludatur, soeundum quod continetur in illo articulo: 'Verun- 
tamen si aliquo c' et cetera, superius ^ prenotato. 

10. Si autom comes H. de Zwerin medio tempore decesserit, uxori sue et filiis 10 
suis et heredibus suis et aliis consanguincis et amicis suis, quibus ipse voluerit, hec 
omnia persolvantur. et e contrario uxor et filii et lieredes et consanguinei et amici 
sui et nominatim comes Yolradus de 1\inneiiborc domiiio imperatori et domino regi 

et imporio hec omiiia observare tenebuntur sino malo ingonio. 

11. Hec omnia, que predicta sunt, debent esse completa et soluta a festo pasche 15 
1224. proximo venturo ad annum et octo dies; quod si factum non fuerit, comes H. de 

' '"^' ' ■ Zwerin et amici sui debent esse absoluti cum bona gratia et voluntate domini impera- 
toris et regis et imperii ab omni pacto et promisso in hac litera conprehenso**, nisi 
aliter de comitis voluntate fuerit ordinatum. 

12. Item si super predictis articulis inter dominum imperatorem et dominum 20 
regem et comitem H. de Zwerin et suos amicos aliqua oriatur disceptatio, ita ut una 
partium asserat aliquod pactum vel promissum sibi non esse observatum vel solutum, 
istius dissensionis determinatio domini Bernhardi de Horstmaria, Hermanni et Hein- 
rici de Harttispurc, Adolfi de Schowenburc comitum et Livthardi de Meinhersheim 
arbitrio est commissa. 25 

13. Hii sunt qui ex parte domini imperatoris et domini regis filii sui iuraverunt 
et data fide promiserunt: dominus H. Romanorum rex tantum data fide promisit sine 
introitu, dominus Herbipolensis episcopus , comes Gerhardus de Dieths, Diepoldus 
marchio de Hohinburc, Ebirhardus dapifer de Walpurc, Cvnradus pincerna de Clingen- 
burc , Cvnradus pincerna de Winterstetin, Eberhardus frater suus, Anshelmus mar- 30 
scalcus de lustingen, Dietho de Rauinspurc, Hermannus prepositus de Werda, Thegen- 
hardus maior scolasticus Herbipolensis , magister Marquardus notarius , Fridericus 
camerarius de Bienburc, Cvnradus de Werda, Heinricus magister coquine de Rotem- 
burc, Gotefridus, Haemeradus, Heinricus Qusenzelin de Bominburc, Dietricus came- 
rarius, Cvnradus Schiuerstein de Mvlhusen, Cvnradus de Widense. 35 

14. Hii sunt qui ex parte comitis Heinrici de Zwerin iuraverunt et data fide 
promiserunt: ipse comes Heinricus de Zwerin, dominus Fridericus frater suus, Bern- 
hardus de Horstmaria, Waltherus de Baldensel, comes Voh-adus de Tannenberc, comes 
Cvnradus de Regenstein, Hermannus et Heinricus comites de Harttispurc, comes 
Lvdegerus de Insula, comes Adolfus de Schowenburc, comes Cvnradus de Werningrode, 40 
Livthardus de Meinhersheim, Livdolfus et Adolfus de Dasle, Eigebertus fihus Gvnzelini 
dapiferi, Burchardus de Lvchowe, Diethardus de Wstrowe. 

15. Fideiussores comitis Heinrici de Zwerin, qui prenominati sunt, Goslariam in- 
trabunt. si hec termino condicto servata non fuorint et sohita, abinde non exituri, 
nisi de gratia domini regis Romanorum fuerit et voluntate; fideiussores domini 45 
imperatoris et domini regis quidam Nvrenberc intrabunt, quidam Mvlhusam, quidam 

98. c) pfQ sijllahu con hic conipendium 9 in or. ^) coprehenso ur. 

1) Cf. in c. :i. 



1 



FlUDEltlCl II. CONSTITUTI0NE«. 1223. Nr. 98. 99. 125 

Northusam ot quidani irnllis , aldndo non oxituri nisi dc vnluntat»* (oniiti.s 11. de 
Zworin ot suoruin aniicoruni. 

Actum apud Northusam. anno iniarnationis Doinini MCCXXIII. \lll. Kal. ( )c- 
tobris, indictiono XII. 



1)!). FOEDUS CUM l.rDOVKM) \|||. 
REGE FRANCIAR 

1223. Nov. 

Profcrimus c 1) codicc Uibi(h(rit l^arisini JJ 2i) , fol. ^, nhi inscribitur Confedc- 
ratio imperatoris Frederici Alemannie et domini regis Ludovici Franc. ; contidit vir d. 
lu Molinier; 2) paucas lectiones varias editionis HuiUardi adnotavimus, qui codicem biblio- 
thccac Parisinac fonds francais 8408, 2. 2, B (Colbcrt) sacc. XIII. cx. adldbtdt, lic(ji- 
strum PJiiHpin Augusti nyis a viro cl. Dclislc ^ E nuncupatum contincntcm. Focderis 
istius verba usurpavenmt foedus, quod Ileinricus rex a. 1220. lun. 11 cum rege FrancioA'. 
condidit, itcmque pacta, qiuic ab ipso imperatore a. 1227. m. Awj. et 1232. m. Maio cum 
15 Ludovico IX. icta sunt. — Huillard-Breholles II, 462. Bohmer, Rcg. imp. V, 1509. 

(P. 253.) 

Fr." Dei gratia Romanorum imperator semper augustus et rex Sicilie universis 
prescntem paginani inspecturis salutem. Noveritis quod propter diloctionom. quam 
nos et progonitores nostri habuimus et habemus erga karissimum amicum nostrum ot 

20 fratrem Ludovicum illustrem regem Francorum et ipsius progenitores et antecessores, 
hanc confederationem cum eodem rege bomi fide duximus iniendam : quod nos homines 
regni sui vel ad regnum suum pertinentes contumaces et'' eidem rebellantes seu 
moventes guerram contra ipsum regem vel forisbannitos regni sui non receptabimus 
nec receptari sustinebimus in imperio nostro, ubi potestatom habeamus, neque aliquam 

•j:> confederationem cum eis faciemus, postquam id ipsum ab eodem rege nobis fuerit in- 
timatura. Et hanc similiter confederationem fecit bona fide nobiscum idem rex Ludovi- 
cus: quod homines imperii nostri vel pertinentes ad imperium nostrum contumaces et 
nobis rebellantes seu moventes nobis guerram et forisbannitos regni nostri non recep- 
tabit vel receptari permittet bona fide in regno suo, ubi potestatem habeat, nec ali- 

30 quam confederationem cum eis faciet, postquam id ipsum fuerit significatum eidom 
regi. De rege Anglie sic erit: quod nullam cum eo faciemus confederationom ncc 
cum heredibus suis nec a nostris fieri permittemus , ubicumque impediendi habeamus 
potestatem. Hanc autem confederationem precepimus*= et iniunximus iurandam pro 
nobis et in anima nostra a Renaldo duce Spoleti dilecto familiari et lohanne de 

35 Traiecto curie nostre notario, fidelibus nostris, coram magistro Simone'' de Domibus 
clerico et Guillielmo de Balneolis, dicti regis legatis. 

Actum Cathene^ anno incarnationis dominice MCCXXIII, mense Novembr. 

99. a) Fridericus 2. ^) vel 2. *=) precipimus 2. dj Si„,. 2. ^) Cathane 2. 

1) 'Catalogue des actes de Philippe-Auguste, prefae^. 



126 FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1224. Nr. 100. 

100. CONSTITUTIO 
COXTRA HAERETICOS LOMBARDIAE. 

1224. Mari. 

Legifur iti l) Rcfiii^fro CTregorii IX. lihr. IV, 103 ^ e qiio infegram eam exhibuit 
Huillardus: Prrfzius Baynaldum a. 1231 § IS secutus imrtem omisit, quam a. 1840 5 
cremplamf h. m. Bohmer ; quorum discrepantias lectionum adnotavimus suh siglis H et B ; 
2) in Sfafufis civifafis VcrccUcnsis saec. XIII. in tahulario civitatis asservatis , quarum, 
cdifioncm in Monumcnfis pafriac hisforiac XVI, 1234 insfaurafam adhihuimus, adnofafis 
fanfummodo praecipuis Jccfionihus. — IIuiUard-Brehollcs II, 421. Bohmer, Beg. imp. 
V, 1523. (P. 252.) 10 

Frodericus Dci gratia Eoinanorum imperator'* semper augustus et rex Sicilie 
venerabili . . Mngdeburgensi archiepiscopo, comiti Romaniole et totius Lombardie 
legato. dilecto principi suo, gratiam suam et omne bonum, 

Cum ad conservandum pariter et fovendum ecclesiastice tranquillitatis statum ex 
commisso nobis imperii regimine defensores simus a Domino constituti, non"' absque i5 
iusta cordis admiratione*^ perpendimus, quod hostilis invaleat heresis, proh pudor, in 
partibus Lombardie, que plures inficiat et per ora blasphemantium contra decus 
ecclesie'* et catholice fidei documenta ex impunitate sumat audaciam insultandi. Nec 
possumus merito non moveri, qui tam® ex urgenti causa turbari^ compellimur non 
iniuste, quod ante sedem principis apostolorum et doctoris ecclesie, per quem ad 20 
remotos populos fluenta vere scientie derivantur, tam vicina provincia mendicatis ini- 
quorum adinventionibus inquinetur in parte, ut in ea dicantur esse® quamplures, 
qui prevaricantes legem Domini et abeuntes post scientiam seductricem, decipiunt ad 
invicem semetipsos et velut aliorum saluti nequiter invidentes, quotquot possunt 
seductoriis verbis alliciunt et eorum dampnationi conncctere^ moliuntur, ut per hec 25 
verba^' putrida corpus ledatur ecclesie ac maior pars gregis fidelium per oves has 
morbidas maculentur. Erit' igitur dissimulandum a nobis, aut sic negligenter agemus, 
ut contra Christum et fidem catholicam ore blasphemo insultent impii, et nos sub 
silentio transearaus? Certe ingratitudinis et negligentie nos arguet^ Dominus, qui 
contra inimicos sue fidei nobis gladium materialem indulsit et plenitudinem contulit 30 
potestatis. Quapropter in exterminium et vindictam auctorum^ sceleris tam nefandi, 
complicum et sequacium heretice pravitatis, quocumque nomine censeantur, utriusque 
iuris auctoritate muniti, dignos motus nostri animi exercentes, presenti edictali con- 
stitutione nostra in tota Lombardia"" inviolabiliter de cetero valitura duximus sancien- 
dum; ut quicumque per civitatis antistitem vel diocesis", in qua degit, post condignam" 35 
examinationem fuerit de heresi raanifeste convictus et hereticus iudicatus, per pote- 
statem''. consllium et catholicos viros civitatis et diocesis earumdem ad requisitionem 
antistitis illico capiatur, auctoritate nostra ignis iudicio concremandus, ut veH ultrici- 
bus flammis pereat auf", si miserabili vite ad coercitionem aliorum elegerint reser- 

100. a) et 2. b; nec 2. «=) adm. cordis 2. <!) eccl. decus 2. e) deest 2. *") moveri B. ^o 

8) convertere 11. ^) sic B. H; leuendiim esse videtur membra. ') Eritnc //. ^) argneret 2. 1) acto- 

rum 1. n») per totam Lombardiam 2. ") dioccsanuni 1. ") dignam 2. i') ct add. 2. 'i) ut 
vel des. 2. >■) aut — blasphemare des. 2. 

1) Cf. Bodenherg I, 174 nr. 246. 



FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1221. Nr. KX). loi. 127 

vanduii). uum linguu plectro dcprivont, quu non cst Vfritus (■tiutiii (.'rclcsiasticam Htlcm 
invehi ot uomen Domiui blasphcmare. Ut autem j)resens hec edictalis constitutin 
nostra debeat iu hereticorum extermiuium lirmiter obscrvari, circumspcctioni tue coni- 
mittimus et mandamus", <[uatenus liaiic fonstitutittucm utistram pcr totam Iioml)ardiam 
5 facias publicari, amodt» per imj)erialis banni ctmsuram' ab omuibus uuiversalitcr t)b- 
aervandam. 

Datum Cathanie. anno dominice incarnationis MCCXXIIII. mense Martii . tluo- 
decimc indictionis. 



101. CONVENTK) PIJAKX lA 
- DE LIBERATIONE REGLTM DAXIAi:. 

1224. lul. 4. 

K.i; antvgraplio tahnlarii Sircrinvnsls acmratissimc rcco(jHovit vir cl. Grotcftnd ciusdan 
tabularii pracfccfits. Mcmbranac olim appcndcbant sigilla undccim , quorum modo fran- 
menta siipersunt, ita id sola sigillu comitis de Swerin, comitis dc Dannenherg, Guncelini 
15 dapifcri, nccnon dapifcri, marscalci, pinccrnae rcgis Danorum rognosci possint. Auto- 
graphon adhihucrunt etiam editiones priorcs, c. g. novissimac 'Meldenhnrgischcs IJrkunden- 
huch' I, 290 nr. 305 et Hasse 'Schlesivig-Holstein-Lauenhurgischc liegesten und Urkunden' 
I, 100 nr. 419. — Bohmer, Reg. imp. V, 10922. (P. dcest.) 

Ilec est forma liberationis domini regis Woldemari et filii eius, prescntibus 
20 niagistro Hermanno domus Teutonicorum et aliis nunctiis imperii. 

1. Dominus rex promisit, quod accipiet crucem iturus in subsidium Terre Sancte, 

et cgredietur de regno suo a mense Augusto proximo venturo post duos annos , et 1226. Aug. 
ibit ducens secum centum naves, cockonibus ct sneccis computatis, ut prima yeme 
post exitum suum, si Dominus dcderit, sit in Yspania et estate proxima subsequente i--?- 

25 veniat in Terram Sanctam, ibi secundum consilium regis Iherosolomitani et aliorum 
magnatum per annum integrum moraturus. Si vero morte preventus fuerit vel alia 
causa legitima prepeditus. dabit viginti quiiique milia marcarum argcnti in subsidium 
Tcrre Sancte, presentaturus oas a die'', quo iter pcregrinationis arripere debcret, ad 
annum in civitate Lubeke nunctiis rcgis Iherosolomitani ct fratribus domus Teutoni- 

30 corum, ita videlicet, quod nichil de supradicta pecunia in usus proprios convertere 
dcbeant, sed in aniraarum suarum pcriculo expendant ad opus Terrc Sancte, prout 
vidcrint melius cxpedire. De itinere vel de pecunia, si personaliter rex ire non 
potuerit, pro itinere persolvenda prcstabit rex et sui omnem cautionem preter obsides 
et pignora, quam pecierint domini legatUs, archicpiscopus Coloniensis, episcopus Hildcn- 

35 semensis^, magister domus Teutonicorum, comes Sifridus de Blankenburch, et eam 
secundum eorum consilium et mandatum inviolabilitcr ratam habebit. Si aliquis pre- 
dictorum interesse non poterit, nichilominus'^ procedatur. 

2. Item rex terram Transalbinam integralitcr rcstituet imperio et ea privilegia, 
que super eadem terra ei data fuerunt, imperio in gwerra pendente, restituct universa, 

40 et catenus predictc terrc renunctiabit, ut nec ipse nec filii sui super cadcm tcrra de 

100. 5) et mandamus des. 1. ') censuras 2. 

101. ^) sequitur lltera p or. ^) liildm or. "^) nictlomin' or. 



J28 FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1224. Nr. 101. 

cetero habeant aotioneni, Terrani otiam illam, quam eomes Albertus de Orlamunde 
a rege in pheudo tenuit. et alia bona. que in eadem terra regi vacabant, dictus comes 
Albertus in pheudo ab impcrio recipiet, et impcrium prestabit ei super eis contra 
quemlibet warandiam. Episcopi quoque in cadem terra constituti, scilicet Lubecensis, 
Kacesburgensis. Zuerinensis, regalia sua ab imperio recipient. Preterea rex liberos ^ 
dimittet omnes illos ubicunque constitutos, qui in predicta terra ei hominio vel iura- 
mento fuerunt astricti, et ipsi iurabunt imperio et comiti Alberto ad suam iusticiam 
utrobique, et bona. que a rege tcnebant, a comite A. recipiont. 

3. Item rex et comes Albertus terram Boicenburch et terram Zuerin cum omni- 
bus rationabiliter attinentibus comiti Heinrico de Zuerin libere dimittent, quas ab lo 
imperio recipiet: et reedificabitur ei castrum Wotmunde, prout erat quando destru- 
ctum fuit. Preterea omnia bona, que comes Heinricus a coraite Alberto tenebat, ubi- 
cunque sita sint, iterum tenebit et vassalli eius. Item bona, que Thidericus Scacman 

a comite Alberto cum filio matertere sue debet habere de iure, tenebit. Item rex 
matri uxoris comitis Heinrici terram eius restituet vel duo milia** marcarum dabit. is 

4. De dicta terra Transalbina non repetenda secundum consilium principum imperii 
prestabit rex omnem cautionera quam poterit et quara principes voluerint, preter ob- 
sides et pignora. 

5. Cum rex fuerit in curia Barduwic principibus presentatus, omnem , quam 
poterit et quam principes requisierint, faciet cautionem preter obsides et pignora, quod 20 
terras Slavie, super quibus causa vertitur inter imperium et regnum Datie, die 
convenienti sibi a principibus prefixo imperio diraittet vel secundum iusticiam vel 
secundum gratiam retinebit. 

6. Item dominus rex accipiet regnum Datie de manu imperii et ei horaagium 
faciet, secundum quod alii principes facere solent, et fidelitatem bona fide aervabit. 25 

7. Item rex et comes Albertus firmam facient cautionera, que oruede dicitur, 
comiti Heinrico pro se et pro omnibus suis amicis et cognatis ; et ut ista oruede rata 
habeatur et firma, dabit rex obsides unum de filiis suis legitirais et decem alios, 
quinque de Dacia et quinque de Holsatia. Isti dabuntur ad decem annos et muta- 
buntur pro temporis oportunitate, cum opus fuerit; isti obsides dabuntur imperio vel 30 
principibus imperii, et ipsi comraittent eos quibus ipsi voluerint. 

S. Item rex dabit pro redemptione sua quadraginta milia marcarum argcnti 
comiti Heinrico, que presentabuntur iraperio et principibus. Ista pecunia dabitur in 
pondere Coloniensi, uno lothone minus valente in unaquaque raarca exarainato argento. 
In eadem valoris quantitate pecunia, que ad opus Terre Sancte dabitur, persolvetur. »5 
De pecunia quadraginta milium marcarum dabit rex viginti milia marcarum , tam in 
pecunia quam in pignoribus, ut ipse et filius suus simul egrediantur. Quodsi in 
egressu suo viginti milia marcarura solvere non possit, solutis decera miUbus raar- 
carum, egredietur ipse, filio suo seniore pro decem milibus remanente; que decem 
milia cum primura soluta fuerint. filius senior liber egredietur. Pro residuis autera 4u 
viginti milibus marcarum dabit rex triginta obsides adultos et unum de filiis suis; 
quodsi triginta obsides adultos habcre non potuerit, dabit quindecim adultos et totidem 
iuvenes cum duobus filiis suis : et si quindecim adultos habere non potuerit, dabit 
triginta pueros cum tribus filiis suis. Isti obsides presentabuntur imperio sicut priores. 
Pro hiis duobus articulis tantum, videlicet pro oruede et pro pecunia redemptionis, 45 
dabuntur obsides. De possessionibus, quas rex in terra Transalbina pecunia compa- 
ravit, pro sue voluntatis arbitrio ordinabit. Itera si in cufia Barduwic pars predicte 
pecunie propter temporis brevitatem persolvi non poterit, secunduni consilium principum 

•') atipra lin. add. eadem manu or. 



FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 12-Jl. 1225. Nr. lUl. 102. 129 

imperii prestiibunt rex et sui cautioneni, (juod liie bibi a prineipihus pretij^endo resi- 
duum pecunio pcrsolvant, ct rex ibi sccundum consiiium princijtuni suis restituetur 
hominibus. 

9. Item in festo nativitatis bcatc virc^inis proximo venruro duniinus rex Koma- sopt. 8. 
5 norum et prineipes imperii Bardvvic curiam celebrabunt ad ea liiHinienda que superius 

dicta 8unt. 

10. Et ut hec rata habeantur et inviolabiliter obsorventur. sul)s('rij»ti iuraverunt 
et in fide promiserunt: comes Albertus. Wicpertus dapifer suus. UcintVidus'' (!(.' Scor- 
lemere, Heinricus pincerna et alii (luam plures homines sui : liii J)ani doniini: IWiro 

10 pincerna. Scorio marscalcus, lohannes marscaicus. Druf^illus dajjifcr et alii (juam 
plures: ex parte altera: comes lleinricus de Zuerin, comcs Ilermannus de Wolden- 
berch , comes Ilcinricus de Sladen, comes Heinricus de Danneberch et duo filii sui, 
comes Heinrieus de Luohowe, comes Conradus de Kegensten, Lupoidus Ursus, Jiur- 
chardus advocatus de Lucliowe, Thidericus Scacman et alii quam j)lures. 

15 II. Hee promissiones et iuramenta sub tali conditione facta sunt. ut si dominus 

rex Romanorum et principes imperii ea que supra dicta sunt voluerint adimplere, 
supradicti promissores ad hec omnia tencantur: si vero principes noluerint adimplere, 
iamdicti promissores ad hec observanda minime tenebuntur, ita quod a iuramentis 
et promissionibus sint penitus absoluti. Nunctii iraperii: dominus Bernardus de IJorst- 

20 mare, comes Ilermannus de Woldenberch, Guncelinus imperialis aule daj)ifer, daj)ifer 
de Waltpurch, dapifer domini Coloniensis archiepiscopi, promiserunt in tide, quod modis 
omnibus et bona fide studebunt, ut ea que supra dicta sunt principes proscquantur, 
et hoc idem magister domus Teutonicorum facturum se dixit. 

Acta sunt*^ hec anno incarnationis dominice MCCXXIIII, mense lulio, IJII. Non. 

25 lulii, indictione XII. 



102. 103. PROMISSIO DE EXPEDITIONE 
IN TERRAM SANCTAM. 

1225. luL 

102. PR03IISSI0 FER LITTEBAS FATENTES FACTA. lul. 

30 Adhibnimus 1) Rcgisfruin Urbani IV. tom. IV, fol. 163, anno III, quod cxscripsit 

Perts, qui tamen iu cditionc siia RapKddnm sccutiis cst; 2) cditioncm Wiirdtweinii 
in Novis suhsidiis diplomaticis XI, , (jul tisus est codice Vaticano 62^3 chart., Librum 
censuum Cencii continente; 3) editionem Raynaldi in Annalihus ecclesiasticis a. 122') 
§4, quae e Registro Honorii III. lib. X, 8a fluxitK — Huillard-Breholles 11,501. 

35 Rohmcr, Reg. imp. V, 1569. (P- 255.) 

Fridericus Dei gratia Romanorum imperator semper augustus et rex Sicilie. 
(1) Per presens scriptura notum facimus universis, quod nos transibiraus in subsidium 
Terre Sancte ab instanti Augusto presentis XIII. indictionis ad duos annos et per 1227. Aug. 
biennium tenebimus ibi mille milites ad minus'*; ita quod si aliquos de ipso numero 

40 lOL e) Reiiilrd' or. f j sut suut ur. 

102. *) nostrum 1; numerum 3. 

1) Cf. Bodenberg 1, 199 nr. 278. 



LL. CONSTITUTIONES II. 



17 



130 FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1225. Nr. 102. 

statuto tempore deesse contigerit, in quinquaginta niarchis argenti per annum defectum 
militis redimemus. (2) Pecuniam autem de liuiusmodi redemptione collectam nos, si 
ibi fuerimus, ad testimonium et consilium regis et patriarche lerosoHmitanorum ac 
magistri domus Teotonicorum et aliorum proborum hominum de terra, ibidem ad 
servitium lesu Christi expondenuis in^' usus eosdem vel ahos, ubi eis magis visum s 
fuerit expedire. Quod'^ si aliquo casu nos acciderit tunc abesse, memorata pccunia 
in predictorum regis et patriarchc ac magistri domus sanctc Marie Teotonicorum 
manibus deponetur, per ipsos in Tcrrc Sancte negotio cxpendenda. • (3) Passagium 
dabimus. si venerint in primo passagio vel in duobus subsequentibus*^ passagiis, duobus 
milibus militum et familiis eorundcm et pro milite tribus equis. (4) Ducemus lo 

nobiscum centum caUindras et tencbimus quinquaginta galeas similiter^ per totum 
biennium, si necesse fuerit, bona fide armatas. Quod si aliquo tempore illius biennii 
non esset necesse ilhis teneri vel si forsitan non posscnt inveniri liomines necessarii 
apparatui carundem, extimabuntur fideliter sumptus iUi, qui in eis tenendis necessarii 
haberentur, si*^ tenerentur armate eo modo quo debuissent armari, ct tantundem^ in is 
pecunia numerata persolvemus in ipsius terre negotio expendendum''. Eo modo per 
omnia. quo superius de quinquaginta raarchis railitum est expressum'. (5) Preterea 
deponemus in manibus predictorum regis et patriarche ac raagistri et fratrum domus 
Teotonicorum centum milia unciarum auri vel equivalentiam'' in argento hiis terminis 
persolvenda: in instanti passagio^ Augusti huius tertiedecimc indictionis viginti miha, 20 
[sequenti passagio Marcii XIIII. indictionis alia viginti milia]'", sequenti" passagio 
subsequentis Augusti eiusdem XIIII. indictionis viginti milia, alia quadraginta milia 
in duobus subsequentibus passagiis Martii et Augusti anni secundi; ita quod partes 
memorate pccunic persohite per terminos antedictos ultra mare in singulis passagiis 
deportentur. Si vero in aliquo" termino plus persolverinius, quara superius est ex- 25 
pressura. tantuni minus solverc tenebiraur passagio subsequenti. (6) Quando autera 
nos in fine biennii ad passagiuni assignatum transfretare continget, reddentur nobis 
dicta centum railia unciarura ad expendendum in servitio Dei et Terre Sancte. Et si 
nos. quod Deus avertat, in terra illa vel citra ante passagium memoratura obire con- 
tigerit vel aha quacunque de causa forsitan non transieriraus, rex et patriarcha et 30 
magister domus Teotonicorum predicti ad laudera et consilium magistrorum Hospitalis 
et Templi ac ahorum proborum horainum de terra expendent eandem pecuniam bona 
fide, sicut mehus viderint expedire utiUtati Terre Sancte, in servitio lesu Christi et 
terre pro salute anime nostre et antecessorum nostrorum, (7) Si vero, quod absit, 
infra prescriptura terrainum passagio assignatum quicquam humanitus de nobis acci- 35 
derit, vel si ahquid vel aliqua forte defecerint de hiis que superius expressa'' sunt et 
promissa, regnum nostrura Sicilic rcraanebit ad ea orania obligatum, ita quod quicunique 
illud tenebit, ea integre tenebitur adimplere. (8) Nos autem personaliter iuravimus, 
quod transibiraus ultra raare in subsidium Terre Sancte in passagio suprascripto, et 
Raynaldum ducem'i Spoleti iurare fccimus in anima nostra, nos firraiter et fideliter 40 j 
servaturos reliqua orania, sicut superius sunt expressa; et predicta orania observabimus 
bona fide, lata ex nunc cxcoraniunicationis sententia, in quara incidemus, si non transi- 
verimus'' in passagio suprascripto vel non duxeriraus ef^ tenuerimus nobiscum raille 
milites vel non raiserimus prescriptam pecuniam, sicut superius est expressum, (9) Si 
autem defeceriraus in aliquibus vel in aliquo ceterorum, ecclesia Roraana sententiabit ^s 

102. •>) in — alios des. 2. «) Quod — negotio expendenda des. 2: d) sequentibus 2. ^) simi- 
literque 2. f) et 1. 2. 8) correxi; tandem 1 — 3. l') expendenda 1; expendendo 2; expendendam 3. 

') expresum 1. ^) equivallentiam 1 ; equipollentia 2. ^) subsequentis add. 2. '") sequeuti — 

milia des. 1—3; recte supplevU Pertz. °) sequenti — milia des.2. °) alio 1. 2. P) expresa 1. 

<i;uatumquondamducis3. ') transfretaverimus 3. ») vel 3. 50 



FRIDEUICI II. CONSTITUTIONES. 122:'). 1226. Nr. U)2— 1()4. 13| 

in nns et in torram nostnini do spontanen et iani prestito eonsensu nostro. Quod' si 
in alicuius termini solutione defecerimus, lata sentontia toneamur astricti ; ita quod, si 
poat terminum elapsum per testimoniales litteras illorum , qui pro rege ac patriarcha 
et magistro liospitalis Teotonicorum ad rocipiondum stututis torminis ipsam pecuniam 

5 statuentur, ecclesie liomane constitorit, nos do iiuiusmodi satislccisse dofoctu. statim 
super illo articulo absolvemur nec super aliis occasione illius sententie gravabimur 
ullo modo. (10) Ad huius autom rei maiorem ovidontiam presens scriptum fiori 
fecimus et bulla aurea nostro tipario inpressa iussimus insigniri. 

Datum apud Sanctum Germanum, anno dominice incarnationis MCCXXV, mense 

10 Tuhi. XIII. indictionis". 

103. EPISTOLA AD PONTIFICEM. Iiil. 28. 
Damus e 1) codice Cencii dicto S. Angeli in tahidario Vaticano asservato Arm. III 
ord. 2 nr. 2526, sacc. XIII. cx. fol. 16.3, qiiem cxcmplavit Pcrtz; 2) codicc Parisino 
lat. 4188 saec. XV, cf ipso Cencii ojms continente, quem adhihuit Iluillard ct conttdit 
15 Molinier. — Huillard-BrchoUes II, 500. Biihmer, Reg. imp. V, 1570. (P. deest.) 

Beatissimo patri domino Ilonorio J)oi gratia sacrosancte Romano ecclosie summo 
pontifici Fredericus eadem gratia Romanorum imperator aempor augustus et rox 
Sicilie'* salutem ot reverenciam filialcm. 

Venerabiles fratres vestros dominum Albanensem episcopum et dominum G. 
20 tituli Sancti Martini venerabilem presbyterum cardinalem affectione sincera et honore 
condecenti suscepimus et ipsos ilariter vidimus et audivimus diligenter. Super hiis 
autem. que per"^ illustreni regem et venerabilom patriarcham lerosolimitanum'' et 
magistrum domus Thootonicorum coram paternitate vestra fuere ti-actata ot per vos 
et venerabiles cardinales consulta deliberatione provisa, iuxta beneplacitum processimus, 
25 singula executioni mandantes, prout in patentibus litteris bulla aurea insignitis pro- 
fusius continetur. 

Dat. apud Sanctum Germanum, XXVill. dio'^ lulii, XITI. indiot. 



104. PROMULGATIO 
VICARII m LEGATIONE TUSCIAE. 

30 122G. Mai. 20. 

Dedit Hermannus Pabst b. m. e copiario civitatis Senensis dicfo 'Caleffo vecchio', in 
fahidario rcgio nunc asscrvato, uhi his legitur inscripfa 1) fol. 171' a Buonfdio notario 
a. 1227. lun. 26 et 2) fol. 195' ah lohannc notario a. 1229. Dcc. 15. — HuiUard-Bre- 
hoUes II, 570. Bohmer, Eeg. imp. V, 1607. (P. decst.) 

35 Fridericus Dei gratia Romanorum imperator semper augustus, lerusalem et Sicilie 

rex universis prelatis ecclesiarum, marchionibus, comitibus, baronibus, potestatibus, 
rectoribus, consiliis et comunibus civitatum, villarum et castrorum per Tusciam con- 

102. t) Quod — ullo modo des. 2. ") iudictione 1. 

103. ^) semper augustus sequuntur hic 2. ^) deest 1. 2. c) lerosolimitarum 2. '^) deest 2. 

17* 



132 FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 122G. Nr. 104. 105. 

stitutis quibus presentes littere ostense fuerint, fidelibus suis, gratiani suam et bonam 
voluntatem. 

Eoce quod nos mittimus in Tusciam fidelem nostrum Bertoldum'' fratrem Rainaldi'' 
duois Spoleti et Tuscie legati, ut rationes omnes inperii loco eiusdcm legati diligenter 
inquirens recipiat fideliter et procuret. Quare universitati vestre firmiter et districte 5 
sub optcntu gratie nostre precipiendo mandamus, quatinus predicto Bertoldo*^ tamquam 
vioario predicti legati tVatris sui a nostra maiestate transmisso dc omnibus rationibus 
inperii ad honorem et fidelitatem nostram parere et intendere studeatis, adversus"^ 
contradictores, si qui*^ fuerint, auxilium et consilium efficaciter impensuri, ubi expe- 
dierit et ab universis vestris et singulis duxerit requirenda; mandatum nostrum taliter lo 
impleturi. ut universitatem vestram possimus merito commendare. Nos enim eidem 
Bertoldo*^ dedimus in mandatis, ut auctoritate nostra et vice dicti legati, si opus fuerit, 
banna et penas imponat^ pro rationibus nostris inperii optinendis. Que banna et 
penas. sicut imposuerit, rata et firma pcnitus haberi volumus et teneri. 

Dat. Parmes, XX. mensis Madii, XIIII. indict. is 



105. EPISCOPORUM DE EXCOMMUNICATIONE 
LOMBARDORUM DECLARATIO. 

1226. Inn. 10. 

Damus e Copiario HildesJieimensis capituli saec. XV. in tahulario Hannoverano 
asservato VI. 11, p. 642 nr. 1228, quem etiam adhihiiit Sudendorf 'Registrum' I, 89 20 
nr. 42. — Huillard- BreJiolles II, 609. BoJimer, Reg. imp. V, 1624. (P. deest.) 

G. Dei gratia patriarcha lerosolimitanus, A. Magdeburgensis , Burdegalensis, 
Mediolanensis, L. Reginus archiepiscopi, lacobus Acconensis, E. Merseburgensis, 
H. Wormatiensis, Curiensis, Nuenburcensis, Basiliensis et Brixinensis, G. Parmensis, 
Imolensis. Brixiensis, Pergamensis^, Vercellensis, Novariensis'', Astensis, Terdonensis, 25 
Aretinus et Thaurinensis'^ episcopi, Morbacensis, Prumiensis, Fabariensis et Nonan- 
tulanus^ abbates. Notum facimus universis presens scriptum perspicientibus, quod cum 
dominus Fridericus*' illustris Romanorum imperator semper augustus, Iherusalem et 
Cicilie rex sibi assumeret onus ad negocium Terre Sancte divinitus inspiratus, in 
Ytaliam venire proposuit de consilio sapientum pro dicto negotio promovendo, filio 30 
suo illustri Romanorum regi semper augusto ac principibus Alemannie die et loco 
ad hoc specialiter assignatis, sicut ex litteris ipsius imperatoris, quibus vocavit eosdem, 
evidenter apparet. Porro cum ad locum secundum propositum statuto termino decli- 
naret transiretque pacificus per civitates et stratas, nemini iniuriam inferens vel 
gravamen, prout tam sancto proposito noverat plenius expedire, dictus filius cum prin- 35 
cipibus antedictis a quibusdam civitatibus Lombardie, videlicet Mediolanum, Brixia, 
Mantua, Verona, Tervisium, Padua, Vercelle*", Bononia, Faiencia, Placencia et Alexan- 

104. aj bertuldum 2. ^) ranaldi 2. <=) bertuldo 2. ^) ad usus 1. ^) siqui 1. 2. 
') im ponat 1. «) Parm 1. 2. 

105. ^) pargamensis c. ^) nauarien c. '^) thauren c. '') nonentnlanus c. ^) Fr. c, 40 
^) Vercell c. 



FRIDERICl II. CONSTITLTIONES. V2M. Xr. 105. t33 

(Iria, aperfn fuif ot officacitor iinpoditiis. ita (pHMl ;nl patroiii voiiii-o ikim ]t(itiii(. silii 
ot suis transitu penitus denegato, lioet doininus iinperator in(ioiiii»iiitati oivitatuiii 
ipsarum cavere offerret et disponoro us(pio(iua(|Uo. Sod ipsi oivos oaucionos liuius- 
inodi inter ceteras exigebant: videlioot (piod (luamdiu ipso dominus imporator esset in 

;, Lombardia, Marchia vel Romagnola, ipsos supponoro baiiiio imporiali iioii posset, 
volentes astringero ipsuin filium ao prinoipos memorafos. ut millo ot duoonforum 
equorum numerum non excodoronf ad oollo^iuium voiiiontos, victuaba (luoque , (juo 
dominus imperator ad idem colbHiuium deforri pro suis ot suorum noces.sitafibus faciebat, 
specialiter inliibendo: et si aliquos soouin habobaf armatos, ijj.sos ad propria remitteret, 

10 antequain ad ipsum filius perveniref. (Jum igitur indccens esset ac penitus inhonestum, 
dominum imperatorem taliter coartari, ut ad instantiam queruhancium non posset iuati- 
ciam exercere , cum legis dator non debeat legis execucione privari ac iurisdictio 
debeat comitom cohorcioncm liabere, regem Ahnnannie, Aquilegens(;m pafriarcham, 
Maguntinum, Treuerensem, Salceburgensem archiopiscopos, llorbipolensem , lialjcn- 

15 bergensem, llaluerstadensem, Pattaviensem, Augustensem et Tergestinensem episcopos. 
Austrie, Bawarie^', Carinthie, Meranie et Limburc duces, marchionem de Andest ac 
alios nobiles et barones quamplures, qui cum eis erant, ad tam modice numerum quan- 
titatis astringi, quod venire non possent ad colloquium aliqua ratione, nisi quilibet 
eorum maiorem parfem proprie familie remitforet predicta necessitate ooactus ac talifer 

20 ipsi colloquio interesset sine serviforibus indecenter — quamvis dominus imporafor non 
habens animum aliquem offendendi'' — ut romissis destrariis atque armis, dummodo 
sub numero qui deceret venirent ad colloquium nominatum. Mirumque pluribus vide- 
batur, quod prohiberetur propriis victualibus sustentari, cum predocessores sui satis 
aliter se habuerint transitum per imperium facientes. Quod autem ad instanciam civi- 

25 tatum, armatos quos socum habebat, antequam ipse filius cum principibus perveniret 
ad ipsum, remittere teneretur, suspicionis scrupulo non carebat, quia cum adhuc 
dubium esset, utrum ad ipsum filius venire deberet, si sic remitteret quos habebat, 
certa relinqueret pro incertis, sicque solus inter eos utique remaneret, qui iam ei certis 
indiciis reddiderant se suspectos. Requirebant preterea, quod dominus imperator, filius 

30 eius ac principes eorumdem se iurisdictioni domini legati supponerent in liac parte, 
qui terras interdicere teneretur ex pacto et excommunicarc personas , ai , quamdiu in 
Ytalia morarefur, civitates predictas bollo vel modo quolibet molestaret, ac personam 
domini imperatoris, precipue si preter molestationes reliquas vellet statum eorum etiam 
iuris ordine aggravare , et dominus papa has sententias confirmaret. Quod quidem 

35 hilariter admisisset, si iuris equitas et honestas fieri talia paterentur. Cum aufem 
admittere supradicta imperialem excellentiam penitus dedeceret, maluit sibi illatas 
iniurias sustinere, quam ad inconveniencia obligari, que superius sunt expressa. Inter 
hec venerabilis Hildesemensis episcopus ad domini imporatoris instanciam produxif in 
publicum domini pape literas, in quibus continebatur expresse, quod in favorem ac 

40 reverenciam crucis Christi dominus papa suscipiebat sub beati Petri protectione et 
sua ipsum dominum imperatorem ac filium eius, honores, iura imperii atque regni, 
eidemque domino episcopo firmiter iniungebat, ut quocienscumque foret super hoc 
requisifus. monicione premissa, censura ecclesiastica coherceret perturbatores imperia- 
lium iurium et honorum. Unde a nobis, tamquam vir providus et discretus, consilium 

45 postulabat instanter, utrum propter precedentes iniurias et offensas in prefatos Lom- 
bardos animadvertere teneretur de iure, interdicendo terras et personas- eorum ex- 
communicacionis vinculo innodando. Ad quod ei duximus unanimiter consulendum, 
quod cum ipsorum Lombardorum immoderatus excessus liquido deraonstraret evidentem 

105. g) bowarie c. ^) hic aliqua deesse videntur, quae siiuul apodosin incipiebant, e. <j. neminem 

SO laeserat, tamen praecepit. 



134 FKIDERICI II. CONSTITUTIONES. im. Nr. 105. lUG. 

contumaciani et iniurias oorumdein. seoundum formani mandati apostolici sentenciando 
procedere fontra eos de iure poterat et debebat. Ea propter ad ipsius episcopi in- 
stanciam et excusacionem ac processus firmitatem eiusdem, duximus hec nostra con- 
silia sigillis presentibus solempniter communire. 

Actuni aput Parmam. anno dominice incarnacionis millesimo ducentesimo XXVI, s 
X. lunii. XIII I. iiidictionis. 



lOG. CASSATIO CO:\IMUNIAE CIYIUM 
CAMERACENSIUM. 

1226. lun. 

Dcdit vir d. Arndt e duohus autographis, quae iam asservantur in tahut.ario puhlico lo 
Insutano. ct quidon 1) fonds Bclattre nr. 24, cuius hidla aurea, quae saecuJo xiracterito 
ndhuc appcndehat^, nunc dcpcrdita cst, filis sericis ruhri et flavi coloris supcrstitihus; et 
2) fonds de Camhraij, cui appendct adhuc sigiUum impcriale cereum filis sericis ruhri et 
flavi coloris. — nuiUard-Brehoncs II, G29. Bohmer, Rcg. imp. V, 1638. 

(P. deest.) 15 

(C.) I In nomine sancte et individue Trinitatis. Fridericus secundus divina favente 
clementia Romanorura imperator semper augustus, lerusalem et Sicilie rex. « Cum 
imperatoriam deceat maiestatem, merita suorum fidelium diligenter attendere et sub- 
iectorum postulationibus iustis adesse, tanto pocius ad sacrosanctas ecclesias oculos 
tenetur reducere pietatis . quanto regi regura gracius residet, cum et sue pietatis 20 
operibus noster adhibeatur assensus. Eapropter notum fieri volumus universis fide- 
libus nostris tam presentibus quam futuris, quod accedens ad presentiam nostram 
Godefridus venerabilis Cameracensis episcopus, dilectus princeps et fidelis noster. nobis 
exposuit. qualiter inter ipsum ex parte una et cives Cameracenses ex altera conpositum 
extitit et firmatum, ut privilegia. que utraque pars ab antecessoribus nostris Roma- 25 
norum imperatoribus seu regibus se habere dicebat, ad curiam Alemannie deferre 
deberent et ea in ipsa curia presentare, ut per iudicium eiusdem curie videretur, que 
pocius ex ipsis, cassatis aliis. deberent firmitatem roboris obtinere''. Yerum quia dictus 
episcopus ad curiam pretaxatam accessit, et nemine pro parte predictorum civium in 
ipsa curia conparente. licet quidam ex civibus ipsis accederent ad eandem, qui nec 30 
mandatum nec procurationis litteras ostendebant et coram dilectis principibus nostris 
venerabilibus Basiliensi et Lausanensi episcopis ac Morbacensi abbate, quos ipsis 
dedimus auditores, exciperent, quod privilegia raemorata non nisi in curia Alemannie 
ostendere tenebantur. dicentes non esse curiani Alemannic ubi nostra esset persona, 
dictus episcopus maiestati nostre tam devote quam humiliter supplicavit, ut cassatis so 
penitus et irritatis omnino privilegiis civium predictorura, sicut alias in sollerapnibus 
Aleraannie curiis contra ea extitit iudicatura. prout in scriptis inde confectis noscitur 
contineri . ecclesie sue privilegia benignius acceptare nostra serenitas dignaretur et ea 
in statu suo firraitate perpetua consistere iubereraus. Xos autera supplicationibus suis, 
quas consentaneas vidiraus rationi. benignius inclinati. quia dicti cives nec venerunt 40 

106. a) optinere 2. 

1) V. Mntte 'Memoire pour Varcheveque de Cambrai' (Paris 1772) pieces jmtif. p. .35 nr. 21. 



FRIDEKICI II. CONSTITUTIONES. 122»;. Nr. KX;. 135 

nec privilcgiii siiii . sicut iiitcr rcis convciu-rat. ;i(l dictiiin (iiriam tran^inisi-ruiit. vcrbis 
tamcn illoruni civiuni prcclictoruni. qui nec niiindatum nec littoras procurjitionis ut 
dictum est ostendebant. frivolis penitus repututis, cum ibi sit Alemannie curia ulii 
persona nostra et principes imperii nostri consistunt, de consilio et providentia prin- 
5 cipum tunc existentium nobiscum in curia memorata sententialiter decrevimus privi- 
legia dietorum civium cassa dc cetcro et inania reputari. privilejijiis memorati episcopi 
et ecclesic sue Camcracensis in suo roboro perpetuo duraturis. I)e liberali quoque 
nostrc munificentia maiestatis volentes Cameracensem ecclcsiam a dictorun» civium 
molestiis et gravaminibus de cetero respirare quibus actenus'' ab eisdem civibus multi- 

10 pliciter voxabatur, firmitcr inhibcmus, nc sono campano ad iiliquam convocationem 
civium faciendam ammodo prcdicti*^ civcs utantur vel ad sonum ipsum convenire {)re- 
sumant. De mera libcralitatis nostre clcmentiii statuentcs, ut pretcr iiliii iuiii iiim 
dicte Ciimeracensis ccclesie competcntia mcmorato e[)isco{)o suisque successoribus in 
predicta civitiite Cameraccnsi liberc pro sua voluntatc prepositos suos instituerc liceat 

1'' et scabinos, et cum cis placuerit, qucrclas civitatis audient et tcrminabunt vel prepo- 
sitis suis audiendas ct decidendas relinquent. nulla iurisdictione prcdictis'' civibus 
nominc comunie vcl consuetudinum quas paccni nominant rcscrvata, sicut in privilcgiis 
predccessorum nostrorum, quas** eadem Camcracensis ccclesia habere dignoscitur. aper- 
tius continetur. Statucntes et prescntis privilcgii autoritiitc*^ firmiter iniungentes, ut 

20 nulla omnino pcrsona magna vcl parva, sccularis vcl ccclcsiastica*^ contra prcscripta 
omnia tcmporc aliquo temcrario ausu venirc prcsumat vel dictum episcopum ct succes- 
sores suos ac ecclesiam supradictam exinde molcstare. Quod qui prcsumpserit. in sue 
temeritatis vindictam indignationem nostram ct pcnam quingentarum librarum auri 
puri se novcrit incursurum, quarum mcdictas camcrc nostrc, iiltera vcro passis iniuriam 

p persolvatur. Vt autem hec omnia rata scmpcr ct inconvulsa permaneant, presens 

privilegium fieri ct bulla'' aurca typario nos^^rc maiestatis imprcssii iussimus communiri. 

Huius vero rei testcs sunt: Albertus Magdcburgensis, H. Mcdiolancnsis ct J^ando 

Reginus archiepiscopi, , . Curensis et abbas Sancti Galli, . . Cicensis, . . Basiiiensis. 

. . Lausanensis, . . Warmaticnsis, C' Yldesemensis, lacobus Taurinensis, Maynardinus 

30 Ymolensis et A."* Ccnetcnsis cpiscopi, L. lantgravius Tliuringie, . . dux Saxonic, Kay- 
naldus dux Spoleti, comes S.' de Vienna, et alii quam plures. 

I Signum domini Fridcri secundi Dei gratia invictissirai Romanorum imperatoris 
semper augusti (M.) lerusalem et Sicilie regis. ^ 

Acta sunt hec anno dominice incarnationis MCCXXVI, mense lunii, quartedecimc 

35 indictionis, impcrante domino nostro Friderico secundo Dei gratia invictissimo Roma- 
norum imperatore semper augusto, lerusalem et Sicilie rege, anno Romani imperii 
eius sexto, regni lerusalcm primo et regni Sicilic vicesimo nono: felicitcr amcn. 
Dat. apud™ Burgum sancti Donini, anno, mcnse ct irjdictionc prescriptis. 

106. ^) hactenus 2. c) predicti ammodo 2. 'l) prefatis 2. ^) sic 1. 2. ^) auctoritate 2. 

40 8) eccl. vel secularis 2. ^) pro bulla — impressa 2: sigillo maiestatis iiostre. ') . . 2. '') Al- 

bertus 2. 1) Syfridus 2. m) aput 2. 



J36 FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1226. Nr. 107. 

107. ENCYCLICA 
DE BANNITIONE LOMBARDORUM. 

1226. lul. (12.) 

Stqjcrsinit i\vcnii)hiria haec: J) autographon Cremoncnsibus missuni, ctianmmic asser- 
latum in tahulario civitatis sign. 19:25 (olim YY), iam pro parte vix legihile, quod in s 
nostros usus cxemplavit vir d. Laurentiiis Astegiano professor Cremonensis ; in ima mem- 
hra)ia fo)-a)uina flis apta adspiciuntur'^ ; 2) cxc})iplar Cumanis missum, quod legitnr in 
Bcgistro fahufarii civifatis saec. XIV. in. inscripto Vetera monumenta civitatis Novocomi, 
fom. I, fol. 01, uhi inscrtum est transsumto, cuius tenorem v. infra"^; contulit Holder-Egger ; 
cxouplari Cuuhdio usus cst Schiavina historiographus Alexandrinus, cuius annaliuni lo 
codicon qucnda)n in tisus suos verfit prinius cncyclicac cditor Ghilini 'Annali di Alessan- 
dria 31 (= Huiflard-Breholles); legitur etia))i in cditio)ie operis Schiavinae in Monu- 
))ie)itis historiac patriae XI (Scr. IV.), 188 et in ciusdem collectionis tomo XVI, 1, 418 ex 
ipso Ilegistro Cuma)io edita; 3) exe))iplar Astensibus missum legitur in Cartario seu 
Codice Astensi saec. XIV, qui asservatur in bibliotheca publica Taurinensi , F. II. 9 is 
parte II, fof. 9 nr. 22, e quo editum cst a Bohnero in Actis i^nperii sefcctis 254 nr. 290; 
qui nioidas codicis tacite e))iendavisse videtur, cimi editor 2)roxi7nus Quintinus Seffa 'Atti 
deffa rcale accadonia dei Lincei, anno CCLXXIII, serie seconda\ vof. V. (Ro))ia 1880), 
p. 91 caruni co))iplures adnotaverit. Codicum 2 et 3 paucas tantuni lectiones adnotari necesse 
erat; disoxpantias editio)ium codicis 3 sigfis 3 B e^ 3 S adnotaviinus. 20 

Exc))ipfar Imofoisibus niissum, cuius apographon cxstat in tabufario civitatis sign. 1. 64, 
die lufii 12 datwn esse, adnotavit vir cf. FicJcer^. — Huiffard-Breholles II, 642. Bohmer, 
Reg. i))ip. V, 1658. (P. deest.) 

F.^ Dei gratia Romanorum imperator semper augustus, lerusalem et Sicilie rex 
potestati'', consilio totique comuni Cremone'^, fidelibus suis, gratiam suam et bonam 25 
voluntatem. (Ij Expectavimus hactenus, ut Lombardi coniurationis ef* societatis 
illicite, qui contra nostrum® et imperii honorem quodam elationis spiritu conspirarunt 
et desipuerunt nequiter in insipientia cordis sui, resipiscerent^ ab errore ac resumentes 
animum fidci viam perfidie non tenerent. Set ecce, quod dolentes dicimus, adeo per- 
tinaciter hostinati» sunt in reprobis viis suis, quod nec verba salutis accipere nec 30 
conversionis tramitem agnoscere voluerunt, quin manifeste contra Deum et Romanam 
matrem ecclesiam |in] fidei catholice'' et totius christiani nominis lesionem, contumeliam 
crucis et ignominiam imperii graviorem, ad impediendum generalem curiam pro retbr- 
matione pacis, extirpanda heretica pravitate et Terre Sancte negotio celebrandam 

107. *) Fli. 2; Fredericus 3. '') pro potestati — Cremone 2: venerabili episcopo, clero, 35 

potestati, consilio totique comuni Cumarum. <=) Astensi 3B; Astensivim 3 S. ^) et soc. 

des. 2. *) urm 2. ') rescipiscentes 2. S) <jbstiiiati 2. 3. •') cath. fid. 2. 

1) Variae lectiones pauctie, quas ab Hippolyto Cereda h. m. communicatas dedit Bofimer ' Acta imperii 
selecta' p. U2U, non omnes f/enuinae sunt. 2) Ego Rovolus notarius de Larouole {corr. lauole), filius 

condam Brugnoli de Larovole, de Cumis hoc exemplum ex hautentico seu privilegio rescripto, sigillo 40 
munito suprascripti doraini Fr. Roraanorum imperatoris, exeniplavi et iussu domini Bcrtoldi luarchionis 
de Fohenburch, potestatis Cumarum ct de mandato imperiali eiusdem civitatis et eorum circumstanciis 
capitaneus generalis, scripsi et suscripsi, et sicut in eo continebatur, ita et in isto legitur preter 
litteras plus minusve. Registrum illud apoyraplwn Registri antiquioris deperditi esse, statuit Holder- 
Egger. 3) Cf. 'Archiv' XII, 573. 45 



FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 122B. Nr. 107. 137 

temerariis aiisibu.s oxcessissciit. Nain cum enrum iiKJeinpnitati [»10 triiiisitu ic^is tilii 
nostri et principum, (jui ad eamdem curiam voniebant, cavere voluerimus. ut deeebat. 
per venerabilem Portuensem et 8ancte llufine episcopum, apostolice sedis lc-i^atuni, 
lerosolimitanum patriarcham, archiepiscopos, episcopos et per maj^istrum don\us Theo- 

5 tonieorum in lerosolima, quos ad eosdem Lombardos apud Mantuam sepius niisimus, 
numquam obstinata protervia' eorumdem ad humilitatem et pacientiam nostram. ad 
preces et monita potuit a concepte iniciuitatis pioposito declinare, (juin per inhonestas 
et indecentes petitiones in depressione*' honorum et iurium nostrorum' nos ad incon- 
veniens deducere moliretur. (2) (^uod cum maiestatem nostram et di<:;iiitatcm iiii- 

10 perii penitus dedeceret ac super eisdem petitionibus consilium predictorum Icrosolimi- 
tani patriarche, archiepiscoporum, episcoporum, principum et aliorum imperialis aule 
proeerum quereremus, per eos nobis extitit dissuasum, ut ad tam illicitas petitiones 
nos™ deberemus astringi, sicut in generalis" scripto consilii per eosdem prelatos sohMnp- 
niter facto * plenius continetur. Preterea dilectus princeps noster venerabilis'' Yldesi- 

15 mensis episcopus, cui pei* apostolicas litteras est commissum, ut quia dominus aposto- 
licus nos, regem filium nostrum, imperium et regnum, iura, honores et rationes nostras, 
pro eo quod onus assumpsimus Terre Sancte, sub beati Petri et sua protectione susce- 
perat, in perturbatores honoruraP nostrorum et iurium excommunicationis in persfmas 
et interdicti in terras sententiam ferret, quotiens a nobis existeret requisitusi. citavit 

20J eosdem'^, assignato eis termino, «luo ad satisfaciendum nobis de commissis excessibus 
ad presentiam nostram venirent, eos inducere apostolica auctoritate non potuit nec a 
via erroris* in qua* deviaverant revocare. Nos quoque per litteras nostras univcrsis 
et singulis eorum iniunximus, peremptorium terminum indicentes" eisdem , vidclicet 
usque'' ad sequentem diem festi sancti lohannis'"' proxirao preteriti'', quo se de com-iuu. 25. 

25 missis satisfacturos excessibus et iniuriis nostro conspectui presentarent. Quod per- 
tinacitery contempserunt. (3) Super quibus consultati patriarcha predictus ceterique 
prelati nec non principes et proceres nostri, iudices curie nostre ac plures alii sapientes, 
si possemus et^ deberemus ex dignitate nostra pro tam gravibus iniuriis et offensis 
procedere contra eos, tamquam contra reos criminis lese maiestatis, in personis et 

30 rebus et spetialiter ad imponeuda banna et privationem omnium iurisdictionum tam 
civilium quam criminalium, tam voluntariarum quam contentiosarum, regalium, dationum. 
pheudorum, donationum, privilegiorum, offitiorum, iudicatus, tabellionatus, missorum 
regis et omnium honorum, potestarie et consulatus, monetarum et privationem etiam 
omnium eorum^, que possent eis ex pace Constantie'' universis aut singulis provcnire, 

35 et eorum omnium, que ab imperio seu'' a nobis, avo nostro et patre nostro imperatore'^ 
Henrico aut ab aliis imperatoribus predecessoribus nostris tenent, habeut seu possi- 
dent, tenuerunt*', habuerunt seu possederunt, nec non in aliis aniraadvertere contra eos : 
ex comuni deliberatione et^ approbato consilio nos id debere ac posse concorditer 
providerunt, sicut memorialia eorum scripta consilii manifestant. (4) Set patientia 

40 nostra non destitit, quin ad eorum conversionem nostra libentius intentio» verteretur. 
Permisimus enim predictum venerabilem Portuensem'* apostolice sedis legatum con- 
venire cum rectoribus, quin potius perversoribus eorumdem. Qui cum apud villam 

107. protervitas 2. ^) depressiouem 2. M iiost. iuriuni 2. '") non 2. 3. ") geiie- 

rali 2. 3. °) deest 2. P) bonorum 2. 'i) quotiens esset requisitus a nobis 3. ^) et add. 2. 

45 8) honoris 1. *) quam 2. ^) jnd. eisdem des. hic 2. ▼) deest 2. ^j babtiste add. 3. *) Jndi- 

centes eisdem add. hic 2. y) pertinacius 2. ^) ac 2. 3. ») eor. om. 3. »») Costantie 1. 

<=) 2 sic: seu a domiuo Pr. imperatore avo nostro seu a patre nostro imperatore Henrico aut ab aiiis impera- 
toribus pred. nostris seu a nobis tenent. ^) imperatoribus Frederico et 3. e) gt add. 2. deest 3. 

8) iut. lib. 2. li) episcopum Portuensem 2; Port. ep. 3. 

50 1) V. siipra nr. 105. 

LL. CONStlTUTIONES II. l^ 



138 FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1226. Nr. 107. 

Marcarie' tbrraani quamdam pacis invenerunt et dc communi assonsu civitatum con- 
iuratarum approbata existeret'', redactam in scriptis por vcncrabilem Mediolanensem 
arohiepiscopum. Mantuanum^. Brisciensem opiscopos, dominum Alatrinum domini pape"" 
subdvaconum et capellanum ct fratrcm Gualam de ordine Predicatorum nostris nuntiis 
optulerunt. Que cum nobis representata fuissent, nos ad supplicationem et instantiam s 
prolarorum. licct instarcnt principes ex advorso, quod non deberet recipi talis forma, 
potitioni tamon et forme oblato pacis adeo humilitor acquiovimus, ut mirabilc tieret 
universis, quod illum quem imperialis celsitudo deposcerct in nobis animum non vide- 
rent. {b) Set cum diem eis prefixerimus adquc" locum in quibus comparere" debe- 
rent. pacem quam apud MarcariamP optulerant impleturi, nuntiis nostris ad eos ducendos lo 
euntibus, sicut venire pro pactis adhimplendis debuerant, non venerunt, set variantes 
propositum et affectum, potius illudere quam velle satisfacere videbantur, sicut singula 
sub sigillis ot tcstimonio'' prolatorum qui intcrfuerunt plcnarie continetur. (6) Ne 
igitur Lombardi coniurationis eiusdom super tanta possint insolentia ot illatis nobis et 
lui. u. imperio'" iniuriis insultare, die sabbati presentis lulii XP, indictionis XIIII.' apud is 
Burgum sancti Donnini in maiori ecclesia, solemni et generali curia venerabilium 
archiepiscoporum. episcoporum. principum et aliorum nostrorum procerum congregata", 
residentibus nobis et existente^ nobiscum^" vonorabili lerosolimitano patriarcha, pre- 
sontibus^ quoque nobilibus et prudentibus viris ot iudicibus curie nostre et populi 
multitudine infinita, littere sanctiy patris summi pontificis super delegatione dicto 20 
Ildesemensi episcopo contra perturbatores nostrorum iurium ot honorum^ iam com- 
missa in puplicum sunt deducte. Quibus sollempniter recitatis, perlectis quoque et 
expositis scriptis domini patriarche et omnium tunc presentium prelatorum sub sigillis 
et testimonio oorumdem, per quos et eidem Ildesemensi episcopo, quod auctoritate 
apostolici mandati" posset in eosdem coniurationis Lombardos procedere et quod nos 25 
iuxta dignitatis nostrc fastigium animadvertore et banna imponere deberemus pariter 
et possemus, provide consulebant^. Exposita quoque ultima forma pacis, quam 
adimplere'^, sicut apud Marcariam'' convenerant, denegarunt, prefatus" Ildesemensis 
episcopus in civitates coniurationis et societatis illicite, videlicet Mediolanum^, Brisciam, 
Mantuam, Yeronam, Placentiam, Vercellas, Alexandriam, Laudam, Tervisium, Paduam, 30 
Vicentiam, Bononiam et Faventiam. et ceteras civitates coniurationis eiusdem ac fautores 
earum apostolica autoritate^ suum est offitium executus, excommunicationi personas 
et terras interdicto supponens. Prelatis quoque civitatum ipsarum apostolica fretus 
auctoritate prohibuit, ne comunicent cum eisdem, set evitent eos et fatiant artius 
evitari et divina sibi offitia interdici. (7) Dicto igitur delegato suum offitium exe- 35 
quente, nos stipati principibus nostris tam ecclesiasticis quam mundanis de comuni 
deliberatione ac sententia oorumdem principum nostrorum et aliorum Romani imperii 
procerum in eadem curia residentium. iudicum quoquo curio nostre ac plurium sapien- 
tum ex auctoritate nostra et imperii pronunciavimus et condempnavimus omnes civi- 
tates ipsas in personis et rebus et omnes cives^ et habitatores earum' districtuum et 40 
episcopatuum earumdem'' in banno imperii posuimus et nostros et imperii bannitos et 
hostes denuntiavimus ct tamquam reos criminis lese maiestatis tam universos quam 

107. V Marcharie 3. ^) ex. ap. 2. ') et add. 3. ™j et add. 2. ") atque 2. 3. 

o) venire 2. .3. P) Marchariam 2. 3. 1) testimonia 1; testimonium 2. •■) imperii 1; Komano 

imperio 2. ^) XI. presentis mensis lulii 2; XI. mensis presentis lulii 3. *) indictione XIIII. 2. 45 

") congreta 1. '^) assistente 2. w) dcggt 3. ^) 2 sic: presente quoque nohiliuni iudicuni curie 

nostre et virorum prudeutum et populi efx. y) sauctissimi 2. 3. ''-) hon. et iur. 2. ^.j rnand. ap. 2. 

•») providere consultabant 2. c) implere 2. '^) Marchariam 2. 3. "J veuerabilis 2. ^) ordo 

citntatum in 2: Mediolanum, Mantuam, Veronam, Vinceutiam, Paduam, Terusium, Bononiam, Favenciam, 
Brixiam, Laudam, Vercelleii, Alexandriam. K) auctor. ap. 2. ^) cives et des. 2. ') ipsarum 3; 50 

et add. 2. ^) suorum 2. 



FRIDERICI II. CONSTITUTIONE.s. 122G. Nr. 107. 139 

singulo.s privavimus' oiniii iiirisdictiono taiii (•iviliuiii quain (•liiiiinalium . tam volun- 
tariarum quam contentiosarum, dationum, pheudorum, donationum, priviiegiorum, rega- 
lium, honorum omniuin. offitiorum iiidicatu.s. tabellionatus. mi.ssorum regis. j^otestarie, 
consulatus ot monetarum. (8j l*rivavimus etiam scntentialiter civitates predictas'" 

5 et cives earum hiis omnibus. que possent eis ex pace Constantie universis et singulis 
provenire, ac ceteris omnibus, que ab imperio seu ab imperatoribus supradictis", avo 
scilicet" et patre nostro, et aliis predecessoribus nostris dive rocordationis augustis 
aut'" a nobis tenent, habent seu possidenf, tenuerunt, habuerunt seu possederunt. 
Item privavimus vavassores et eataneos'^ eorum" ab honoribus et specialiter ab" lionore 

10 cathaniatus et vavassoriatus, ut de cetero non possint dici nec nominari catiianei vel' 
vavassores, et prohibuimus " ipsos et alios", ne de cetero ad tales vel ad alios honores 
ascendant. Item"' quod statuta noii fatiant, et" facta cassavimus*, et quod, si de 
cetero fecerint, ipso iure inania et irrita censeantur. Item privavimus eos omnibus 
legitimis actibus, ita quod non>' habeant ius testandi, testifieandi, alienandi et' succe- 

i.s dendi ex testamento vel ex'' intestato, nec capiendi ex causa donationis inter vivos 
vel ex causa mortis vel iure codicilloruni vel alio quolibet modo, et quod ipso iure 
perpetuo sint infames. (9) Pronunciantes insuper'' ef^ presenti santientes edicto, ut 
omnes fautores civitatum earum vel'* qui eis de cetero auxiliari vel assotiari presump- 
serint*" vel aliquem' de civitatibus supradictis^^' in potestatem, rectorem '', consiliarium, 

;!o assessorem assumpserint', eidem condempnationi'', banno et privationi subiaceant. 
Scolas et studia ab eisdem civitatibus statuimus et iubemus perpetuo removeri', 
doctores et scolares, qui contra presentem constitutionem nostram in eisdem civi- 
tatibus adque"" locis docere, legere vel audire presumpserint, perpetua infamia deno- 
tantes", offitiis'', honoribus et legitimis actibus privantes eosdem. Statuimus insuper, 

25 ut quicumque" bannitos et hostes nostros et Romani imperii offenderif in personis 
et rebus, indempnis transeaf et impunis et nullo umquam temporo possit exinde"" ab 
aliquo conveniri. (10) Quare universitati vestre^ firmiter precipiendo mandamus, 
quatinus omnes civitates predictas, cives' et habitatores earum tamquam nostros et 
Romani imperii bannitos et hostes habeatis et denuntiatos amodo tcneatis", ipsos^' etiam^^' 

30 in personis et rebus persequi et capere intendatis, mercata*^, negotiationes et stratas 
per districtus et posse vestrum eis* penitus inhibentes et interdicentes civibus et 
mercatoribus vestris, ne participent vel mercimonia aut aliqua iicgotia contraliant^ cum 
eisdem. Quod qui^ presumpserint, supradictis penis et bannis se noverint subiacere. 
Faciatis* preterea constitutionis formam'' per totum districtum et episcopatura vestrum 

35 sollempniter publicari. 

Datum^ apud Burgum sancti Donnini, anno dominice incarnationis millesimo ducen- 
tesimo vicesimo sexto, menso [ulii, quartadecima indietiono''. 

107. 1) priv. tam — singulos 2. "») pred. civ. 2. »j a predictis iinperaturibus 2. f) deesl 2. 
P) seu 2. q) aut add. 2. »") capitaneos 2, simiiia semper. ^) ab lionore des. 3. *) nec 2. 3. 

40 ") prohibenius 2. "^) ipsis et aliis 2. ^) prlvavimus a statutis add. 2. *) cassamus 2. 

y) nec 2. ==) deest 2. 3. ») ab 2. '') quoque 2. c) ex 1. •!) fautores eoruni civitates et 

loca vel ceteri 2. «) presument 2. f) alii qui 2. «) de predictis civitatibus 2. ^) deest 2. 

') assument 2. ^) et add. 2. ') removenda 2. m) atque 2. 3. ") et ab avocationis, iudicatus, 

tabellionatus add. 2. ") ipsos j)redictos add. 2; predictos add. 3. P) offenderint 1. <i) pro transeat 

45 et impunis 2: exinde habeatur. ^) vel debeat 2. ^) sub debito fidolitatis qua iraperio et 

nobis tenemiui add. 3. *) deest 2. ^) facientes presentis condempnationis formam per 

totum districtum et episcopatum vestrum sollempniter publicari hic inserit 2; v. infra. 
") ipsis 1. w) autem 2. ^) eos 1. i) exerceant 2. ^j si 2. ») Faciatis — publicare 

des. hic 2. *>) presentis add.3. ^) Dat. 2. ^) quartedecime indictionis 3. 



18^ 



140 FRIDERICI U. CONSTITUTIONES. l-_>->6. Xr. 108. 

108. CASSATIU CONSULATUUM CIYITATUM 

PROVINCIAE. 

1226. Oct. 

Dedit vir d. Amdt c tmnsswnfo ah lacoho Evausio notario a. 12S8. lan. S confecto, 
quod crstat in tahulario Massiticnsi. Idcm apnijraphon tunc asservatum in tahulario s 
regio Aquis Se.rtiis constituto adhihuissc vidctur Papon 'Histoirc de Provence II, preuves 
p. 50. utpote qui candcm lacunam ac codc.r praehet. — Huiltard - Breholles II, 683. 
Bohmer. Bcg. imp. Y, 1680. (P. 266.) 

Fredericus Dei gratia Ronianoruni iniperator semper augustus. lerusalem et 
Sicilie rex universis per comitatura Provincie et Forcalcarii constitutis quibus pre- lo 
sentes littere ostense fuerint, fidelibus suis. gratiam suam et bonam voluntatem. 

Pervenit nuper ad notitiam nostram. quod quarumdam civitatum. villarum et 
aliorum locorum universitates in comitatibus ipsis degentes proprio motu et auctoritate 
constituerunt iurisdictiones, potestates, consulatus. regimina et alia quedam statuta, 
que ad sue arbitrium voluntatis exercent et diu iam apud quasdam ipsarum in abusum is 
et pravam consuetudinem inolerunt. allegantibus nonnullis earura. quod concessionem* 
super hiis per coniites Provincie et Forcalcarii habuerint et assensum. Cum igitur 
indecens penitus sit et indignum. ut ab universitatibus talia presumanrur. que ledunt 
Romani imperii dignitatem et in quibus debite fidelitatis et subiectionis tramitem 
excedentes moliuntur sibi partem eorum que ad merum spectant iniperium vendicare, 20 
nec comites Provincie et Forcalcarii eadem concedere potuerunt, quia nostra interest 
huiusmodi enormitatibus obviare. nos ex imperiali auctoritate'' tam iurisdictiones, 
consulatus. regimina. potestates et statuta cetera per universitates civitatuni inventa 
quam concessiones super hiis per comites Provincie et Forcalcarii ab eis obtentas ex 
certa scientia revocamus et inania esse censemus, similia de cetero fieri prohibentes. 25 
Mandamus igitur et presenti statuentes sanccimus edicto sub pena ....'" librarum auri, 
singulis universitatibus iniungentes, quatenus ab eisdem iurisdictionibus. potestatibus, 
consulatibus, regiminibus et statutis deinceps omnino cessent et nulla universitas 
civitatum. villarum. castrorum seu locorum ea exercere presumat vel inantea similia 
attemptare : transgressoribus. si qui fuerint. pena iraposita puniendis, quam ad comitem 30 
Provincie et Forcalcarii devolvi censemus, Ad huius itaque revocationis memoriam 
et perpetuam firmitatem presentem paginam fieri fecimus et bulla aurea tipario nostre 
magestatis inpressa iussimus insigniri. 

Dat. Fogie anno dominice incarnatioms MCCXXYI, mense Octobris, quintedecime 
indictionis. 35 

lOS. a, concessione c. ^) actoritate c. <=) foramen In cod. 



FRIDt:KlLl II. CONSTITUTIONES. 12J7. Kv. WJ. 141 

I0!l-ll4. PAC^TA 
CUM SOCiETATE LUMBAllDiAE. 

1227. lan. - Mart. 

Cim epistolae ah Honorio III. ct Gregorio IX. pontiflcihus de hoc negotio emissac 
5 aliaque acta nupcr a riro d. liodcnhcnj in Epistolarum .sacculi XIII. c Rcffcstis ponti- 
fleum llomanorum sclcctarum tomo I. cditac sint ^ rcstat nt cdcndo supplcamus seu rcpc- 
tamus ea quae ad partes tam imperatoris quam Lomhardorum pertincnt. Pactorum dcscrip- 
tioncs seu formas in canccUaria apostolica formatas essc constat, ct quidcm nr. 109 et 110 
annexi crant cpistolae Ilonorii III. ad imperatorcm dic lan. '> datac (liodenhcrq nr. 329) ; 
10 forma autem nr. 111 et similis quacdam epistolam Lomhardornm pontiflci mittcndam eon- 
tinens^, quae iam non exstat, inclusac erant epistolae Honorii ad Lombardos die eodem 
datae (Rodenberg nr. 327). 

109. FORMA EPISTOLAE IMPERATORIS AB PONTIFICEM DANDAE. 

(lan. '>.) 

15 Dedit vir el. Winhelmann in Actis imperii adhuc ineditis I, 263 nr. 288 I e codiee 

hihliotheeae universitatis Bononiensis 317, apographon Registri Honorii III. continenie, 
Reg. V, fol. lo7 ep. 444. (P. dcest.J 

Forina litterarum (juas doiniuus Fridericus imperator debet mittere 

domino pape. 

20 Sanctissimo in Christo patri domino Ilonorio Dei gratia sacrosancte Romane 

ecclesie summo pontifici Fridericus eadem gratia Romanorum imperator semper 

augustus, lerusalem et Sicilie rex salutem et reverentiam tam debitam quam devotam. 

Causam discordie nuper inter nos et rectores Societatis Lombardie, Marchie et 

Romaniole orte, quia videbatur impedimentum afferre nogotio Terre Sancto. in provi- 

25 dentia et dispositione sanctitatis vestre et fratrum vestrorum posuimus absolute. Eoruni 
igitur provisione super hoc plenius intellecta, pro reverentia lesu Christi et ipsius 
Terre Sancte negotio. ipsis universis et singulis de innata nobis clementia remittimus 
omnem rancorem , malivolentiam, iniurias et offensas, omniaque banna, constitutiones, 
sententias et ordinamenta, que fecimus vel imposuimus per nos vol por alium aliusve 

30 pro nobis Societati eorum seu alicui de Societate ipsa, civitatibus et personis eiusdem, 
et quecumque ex eis vel ob ea secuta sunt, penitus revocamus et specialiter constitu- 
tionem factam de studio et studentibus Bononie; universos et singulos, qui occasione 
alicuius predictorum lesi videntur, restituentes in integrum in omnibus et per omnia 
suo statui atque fame , remittendo infamiam omnem et penam, que secute sunt ex 

35 aliquo predictorum, ita quod ea que per eos medio tempore acta sunt, non obstantibus 
supradictis, robur obtineant quod alias obtinere debuerant. Ad hec civitates, loca et 
eorum personas recipimus in nostre gratie plenitudinem et eis reddimus firmam pacem 
et specialiter marchioni Montisferrati, Mediolano. Phicentie, Yercellis, Bononie, Faventie. 
Alexandrie, Taurino, Laude, Pergamo, Brixie, Mantue, Yerone. Padue, Yicentie, Tre- 

40 1) Et qiddem epistolae Honorii III. snb nr. 327. 329. 331. 332. 342; Grego^-ii IX. snb nr. 345. 

349 — 3.54; tria rectorum Societatis gesta suh nr. 319 — 321. 2) F. sententiam finalem nr. 111. 



[42 FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1227. Nr. 110. 

visio. Cromo. Forrnrio et comitibus de Blandrato aliisqne locis ot personis quibuslibet 
Sociotaris oiusdom. Faciemus etiam restitui captos occasione predicte discordio cum 
l)onis suis ac alia quo occasiono huiusmodi capta sunt vel detenta. lusuper faciemus 
tiori patentes littoras ex parte tilii nostri, quod pacem et concordiam istani ratam et 
tirmam habebit quodque remittet Societati predicte omnem rancorem , malivolentiam, s 
iniurias ot oftensas. Ad plonam autem cortitudinom huius rei presentes litteras iuxta 
ipsius sanctitatis vestre bonoplacitum iieri iussimus ot maiestatis nostre typario insigniri. 



110. FORMA EPISTOLAE niPERATORlS AD LOMBARDOS DANDAE. 

(lan. 5.) 
Dcdernnf Rodcnhcrg 1. c. nr. S30 e Rcgistro Honorii III. lih. XI, 444, euins edi- lo 
iioncm rcpctimns. ct Winkehnann t. c. p. 264 nr. 288 II e codice Bononicnsi. 

(P. deest.) 

Forma litterarum quas dominus Fridericus imperator debet mittere 
rectoribus Societatis Lombardie, Marchie et Romaniole. 

Fredericus Dei gratia Romanorum imperator semper augustus, lerusalem et i5 
Sicilie rex fidelibus suis rectoribus Societatis Lombardie, Marchie et Romaniole et toti 
eidem Societati gratiam suam et bonam voluntatem. 

Causam discordie nuper inter nos et vos orte , quia videbatur impedimentum 
afferre negotio Terre Sancte, in providentia et dispositione domini pape ac fratrum 
suorum posuimus absolute. Eorum igitur provisione super hoc plenius intellecta, pro 20 
reverentia lesu Christi et ipsius Terre Sancte negotio, vobis universis et singulis de 
innata nobis clementia remittimus omnem rancorem, malivolentiam, iniurias et offensas 
omniaque banna, constitutiones, sententias et ordinamenta, que fecimus vel imposuimus 
per nos vel per alium aliusve pro nobis Societati vestre seu alicui de Societate ipsa, 
civitatibus et personis eiusdem, et quecumque ex eis vel ob ea secuta sunt, penitus 2,^ 
revocamus, et spocialiter constitutionem factam de studio et studentibus Bononie ; uni- 
versos et singulos, qui occasione alicuius predictorum lesi videntur, restituentes in 
integrum in omnibus et per omnia suo statui atque fame, remittendo infamiam omnem 
et penam, que secute sunt ex aliquo predictorum; ita quod ea que per eos raedio 
tempore acta sunt, non obstantibus supradictis, robur obtineant quod ahas debuerant 30 
obtinere. Ad hec civitates, loca et personas vestras recipimus in nostre gratie pleni- 
tudinem et eis reddimus firmam pacem et specialiter marchioni Montisferrati, Mediolano, 
Placentie*, Yercellis, Bononie, Faventie, Alexandrie, Taurino, Laude, Pergamo, Brixie, 
Mantue, Yerone, Padue, Yicentie, Trevisio, Creme, Ferrarie et comitibus de Biandrato 
aliisque locis et personis quibuslibet Societatis eiusdera. Facieraus etiara restitui captos 35 
occasione predicte discordie cura bonis suis ac alia que occasione huiusmodi capta 
sunt vel detenta. Insuper facieraus fieri patentes litteras ex parte filii nostri, quod 
pacera et concordiam istam ratam et firmam habebit quodque remittet vobis oranem 
rancorem, malivolentiam, iniurias et offensas. Ad plenam autem certitudinem huius 
rei presentes litteras iuxta ipsius doraini pape^' beneplacitum fieri iussimus et maie- 40 
statis nostre typario insigniri. 

In eundem modura debet scribi domino pape verbis corapetenter rautatis ^ 

110. ^) Plecentie c. ^') deest c. 

1) F. snpra nr. 109. 



FRIDERICI H. CONSTITUTIONES. 1227. Nr. 111. ITi. 143 

111. VOllMA EVISTOLAE r.oMIlAHnoiWM AD rMl^F.llAToUKM DAXr^AE. 

( 1(1)1. -3.) 
Dedit Rodenherg L c. nr. 3:28 e liegistro Honorii IIL lib. XI, ii3. 

(P. decst.) 

i Forma litteraruni quas Lombardi dcbent mitterc domino imperatori. 

Hercnissimo ot oxccllcntissimo domino suo Fridcrico Dci ^natiii invictissimo 
Romanorum impcnitori scmpcr augusto ct rcgi Icrusalcm atcjuc Sicilic illustrissimo 
rectores Societatis Lombardie. Marchie ac Ilomaniole totaque ipsa Hocietas, fideles sui, 
promptum et fidele scrvitium. 

10 Intcr cctera quc dominus papa ordinavit ct statuit, sicut cius nobis littere decla- 

rarunt , |licc'' dc fratrum suoiiun piovidcntia piissime dccr(!vit|, ut nos a<l lioiiorcm 
Dci omnipotcntis ct ccclcsic sanctc suc ac vcstrum dcnms cxccllcntic vcstrc pro sub- 
sidio Tcrrc Sanctc in expensis nostris pcr bicnnium militcs quadringcntos, ac civi- 
tatibus, locis et personis vestre celsitudini adherentibus faciamus pacem firmiterquc 

15 servemus, remittcntes eis omnem rancorcm, malivolentiam, iniurias et offcnsas, omniaquc 
banna, constitutiones, sententias ct ordinamcnta, quc fecimus vel imposuimus civi- 
tatibus, locis et personis vestrc cclsitudini adhercntibus, et quecumque ex eis vel ob 
ea secuta sunt. penitus revocemus, ac restituamus captivos. qui occasione huius dis- 
cordie capti sunt. cum bonis corum, ct alia quc occasionc ciusdem discordic capta 

20 sunt vcl dctcnta, ita quod adhcrcntes sublimitati vcstrc similitcr nobis faciant ct obser- 
vent. Alii autem captivi secundum ius restituantur imperii, cum legatum vestrum in 
Lombardiam pro pacc reformanda inter discordes duxcritis destinandum. Constitutiones 
vcro, leges ct statuta ab ccclcsia liomana ct Komanis impcratoribus ac specialiter a 
vestra celsitudine contra hereticos, receptatores, defensores, credentes et fautores eorum 

25 hactcnus promulgata vcl in postcrum promulganda rccipiamus ct obscrvcnms inviola- 
biliter ct cfficaciter exequamur. constitutionibus municipalibus editis contra talcs 
nichilominus in suis locis firmiter observandis. Civitatum autem aliorumque locorum 
potestates, consules et rectores, quocumque nomine censeantur, iurent, quod illa fide- 
liter obscrvabunt. idque suos iurarc faciant successores, ponentes ea in statutis civi- 

30 tatum aliorumquc locorum, ca inde nequaquam imposterum deleturi. Statuta omnia 
communia ct particularia facta contra ecclesias et ecclcsiasticam libcrtatem penitus 
revocent, de suis constitutionibus deleant et ea vel eis similia dccetcro non rcsumant. 
Ad hec statuta Lateranensis concilii'' et constitutiones ab ipso domino papa et a vobis 
super hiis editas observent et iurent imposterum observare, suosque iurare faciant 

35 successores. Supradicti vero quadringenti milites teneantur ire in vestro passagio, quod 
a vobis statutum est et a Romana ecclesia approbatum. Nos igitur omnia, que super 
hiis ab ipso domino papa et fratribus suis ordinata sunt et statuta, volentes incon- 
cussa servare, promittimus nos ea omnia, sicut superius plenius sunt expressa, humi- 
liter et fideliter completuros. Ad plcnam autem rci certitudincm prescntcs litteras 

40 iuxta eiusdem domini papc bcneplacitum et preceptum per manum pubhcam scribi 
fecimus et sigillorum nostrorum appcnsione muniri. 

In eundem modum debct scribi domino papc verbis competenter mutatis. 

112. EPISTOLA I3IPERAT0RIS AD HONORIUM IIL Febr. L 
Exscripsit Pertz e Regisfro Grcgorii IX. ann. I\ nhi inscribiiur Tcnor litterarum 
« Frederici imperatoris quas idem transmisit bone memorie Honorio pape predecessori 

111. a) hec — decrevit des. cod., su-ppleta sunt ex nr. 114. ^) concilia cod. 

1) Cf. Eodenberg nr. 340. 



144 FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1227. Nr. 112. 113. 

nostro super tacto Lonibardorum. Traiisscrijjsit inultas formac nr. 109 sententias, alias 
tamen variavit , imprimis nomcn civitutis Ferrariae et appellatio Societatis Lomhardorum 
sappressa siint, adiccta clausida dc marchione Montisferrati. — Huillard-Breholles II, 712. 
Biihmcr, Reg. imp. V, 1093. (P. 258.) 

Sanotissinio in Christo [)atri doniino Ilonorio Dei gratia etc. Fredericus eadem s 
gratia Komanoruni imperator sempor augustus ctc. 

Crtusani ofiense quam nupor quidam de civitatibus, locis et personis de Lombardia, 
Marchia ot Komaniola. vidolicet Mediohmum, Placentia, Vercelle'*, Bononia, Fauentia, 
Alexandria. Taurinum^', Lauda, Pergamum, Brixia, Mantua, Verona, Padua, Vicentia, 
Teruisium. Crema^ . . marchio Montisferrati, comes Gotifridus de Blandrato et que- lo 
Hbet alie persone de locis predictis contra maiestatem nostram et nostrum imperium 
commiserunt , quia videbatur impedimentum afferre negotio Terre Sancte , in providentia et 
dispositione vestra ac Iratrum vestrorum venerabilium cardinalium posuimus absolute. Vestra 
igitur provisione super hoc plenius intellecta, pro reverentia lesu Christi et ipsius Terre Sancte 
negotio universis et singulis supradictis de innata nobis clementia remittimus omnem rancorem, 15 
malivolentiam, iniurias et oftensas, omniaque banna, constitutiones et sententias et ordinamenta, 
que fecimus vel imposuimus per nos vel per alium aliusve pro nobis imposuit eis seu alicui 
de rivitatibus, locis et personis eisdem, et quecumque ex eis vel ob ea secuta sunt, penitus 
revocamus , et speciaUter constitutionem factam de studio et studentibus Bononie ; universos et 
singulos, qui occasione alicuius predictorum lesi videntur, restituentes in integrum in omnibus et 2o 
per omnia suo statui atque fame, remittendo infamiam omnem et iDenam que secute sunt ex 
aliquo predictorum, ita quod ea que jjer eos medio tempore acta sunt, non obstantibus supra- 
dictis, robui- obtineant quod alias debuerant obtinere. Ad hec civitates, loca et personas predictas 
recipimus in nostre gratie plenitudinem et eis reddimus lirmam pacem*, reservantes tamen 
nobis contra predictum marchionem Montisferrati omnia iura omnesque actiones que 25 
nobis competunt, tara de debito quo nostre celsitudini est astrictus, quam de terra que 
propter ipsum debitum nobis extitit obligata. Faciemus etiam restitui captos occasione 
predicte oflFense cum bonis suis ac alia que occasione huiusmodi capta sunt vel detenta. Faciemus 
insuper fieri patentes litteras ex parte carissimi filii nostri Henrici Romanorum regis illustris, 
quod pacem et remissionem istam ratam habebit et firmam quodque remittet eis omnem 3o 
rancorem. malivolentiam, iniurias et off"ensas. Ad plenam autem certitudinem huius rei presentes 
litteras iuxta beneplacitum vestrum fieri iussimus sigillo maiestatis nostre munitas. 

Data Cathanie, L die Febr., XV. indictionis. 

In eundera modum scripsit idem imperator rectoribus civitatum Mediolani, Pla- 
centie, Vercellarum^. Bononie, Faventie. Alexandrie, Taurini^, Laude, Pergami. Brixie, 35 
Mantue, Verone, Padue, Vicentie, Teruisii, Crerae, . . marchioni Montisferrati, comiti 
Gotifrido de Blandrato aliisque locis et personis quibuslibet de Lombardia, Marchia 
et Romaniola. que nuper contra maiestatem imperialem et imperium commiserunt 
offensam, usque in finem, verbis competenter mutatis. Data ut supra. 

113. EPISTOLA IMPERATORIS AD LOMBARDOS. Fehr. 1. 4o 

Trnditur in 1) Registro novo civitatis Bononiensis saec. XIII. fo/. IC), quod asser- 

vatur in tahulario regio, uhi legitur in transsumto Henrici eptiscopi Bononiensis dato 

a. 1227 die undecimo intrante lunio; Registrum adhihuit editio Muratorii in Antiqui- 

tatihus Italicis III, 909; et in 2) Schiavinae Annalihus Alexandriae editis in Monu- 

112. a) YercelT cod. ^) Taurih cod. 45 

1) Adnotatidum est, hoc loco mmen civitatis Ferrariae swprpressum esse, quod in foi-mis nr. 10'J. 110 
legitur. 



FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1227. Nr. li;{. 111. I4f) 

mentis historiue patriae XI (Scr. IV.), 1!^^>, >ji<i Idtncn ad iijlKni tccoijnoscendum ferc 
nihil faciunt. Transscripia cst forma nr. 110, carialis ntnniHlli.^ /larilcr alijttr iii cjiislola 
nr. 112. — Biihmcr, lieii. imjt. V. 1(1!) f. ( I\ dcrsl.) 

Fridericus* Dei gratia llomanorum imporator sempor aiigustus. lerusalem et 

5 Sicilie rex rectoribus civitatum Mediolani, IMacentie, Bononie, Alexandrio, Tliaurini'". 
Laude^ Favontie. Ferganii. liri.xie'', Mantue, Verone, 1'adue. Vicentie'", Tervisii^ 
Creme'*. marchioni Montisterrati'', comiti Gottitredo dv lUanderato aliis<|UL' locis et 
personis quibuslibot de Ijonbardia. Marchia ct Romaniola (jue niiper contra maiestatem 
nostram et imperium conmiserunt oHensam, tidelibus suis, gratiam suam et bonam 

10 voluntatem. 

Causani offense, quam nuper contra celsitudinem nostram (st nostrum injperium 
conmisistis. quia vidoltatur imiiedimcntuni iifferre negutio Terre .Saiiete, in iirovidcntia et disjio- 
sitione domini pape ac fratrum suorum venerabilium cardinalium posuimuK absolute. Korum 
igitur provisione super hoc plenius intellecta, pro reverentia lesu' Christi et ipsius Terre Sancte 

15 negotio vobis universis et singulis de innata nobis clementia reraittimus omnem rancorem, mali- 
volentiam, iniurias et ottensas, oniniaque banna, constitutiones. sententias et ordinamenta, «lue 
fecimus vel iraposuimus per nos vel per alium, aliu.svc pro nohis imposuit vobis scu alicui de 
civitatibus, locis et personis eiusdem, et (luecumque ex eis vel oh ea secuta sunt, penitus rcvo- 
camus, et .specialiter constitutionem"* factam de studio et studentibus Bononie'; universos et 

20 singulos, qui occasione alicuius predictorum lesi videntur, restituentes in integrum in oinnibus et 
per omnia suo statui atque fame, remittendo infamiam omnem et penam, que secute sunt ex 
aliquo predictorum, ita quod ea que per eos medio tempore acta sunt, non obstantibus supra- 
dictis, roliur obtineant quod aUas dehuerant obtinere. Ad hec civitates, loca et personas vestras 
recipimus in nostre gratie plenitudinciu'" et vobis reddinius tirniani pacem,* reservantes tamen 

25 nobis contra predictum marchionem Montisferrati omnia iura omnesque actiones. que 
nobis competunt tam de debito, quo nostre celsitudini est astrictus, quam de terra, 
que propter ipsum debitum nobis extitit obligata. Faciemus etiam restitui captos occa- 
sione predicte offense cum bonis suis ac alia, que occasione huiusmodi capta sunt vel 
detenta. Faciemus fieri patentes litteras ex parte karissimi'* filii nostri Henrici Roma- 

30 norum regis illustris, quod° pacem et remissionem istam ratam habebit et firmam quodque 
remittet vobis omnem rancorem, malivolentiam , iniurias et offensas. Ad plenam autem certi- 
tudinem huius rei presentes litteras iuxta ipsius domini pape beneplacitum fieri iussimus sigillo 
maiestatis nostre munitas. 

Dat. CathanieP, I. dio Februarii, quintedecime indictionis. 



35 114. EPISTOLA LOMBAHDOEUM AD H0N0RIU3I III. Mart. 20. 

Dedit Perts e Registro Gregorii IX. ann. I, fol. 3^, ■uhi inscribitur: Tenor litte- 
rarum rectorum Societatis Lombardie, Marchie et Romaniole quas iidem rectores trans- 
miserunt bone memorie Honorio pape predecessori nostro super facto ipsorum. For- 
mata cst ad instar formae dcperditac seripto nr. 111 similis, cuius supra mentionem 

40 fecimus. Uuillardus, qui III, 5 hanc epistolam et ipse e Registro deprompsisse videlur, 
in adnotatione haec animachertit : 'Reperitur in collectione Laporte-dn-Theil sub nr. 125 
aliud eiusdem formae exemplar'^, in quo nomina rectorum desunt et in fine legitur: Acta 

113. a) Frid. 1. b) thauriii 1. c) laud' 1; Laudis 2. d) fauenf pergam brix 1. e) yi- 

cenf 1. f) teruix 1; Tarvisii 2. K) cremra 1; Cremonae 2. •') Montisferati 1 semper. ') ilic 1. 

45 ^) 9stoe3" 1. 1) bon 1. «) pleitudiuem 1. ^) reverendissimi 2. ") qui 1. p) UaF cathan 1. 

1) Cf. Rodenherg nr. 344. 2) Qiml etiam in codice Bononiensi supra ad nr. 113 laudato ex- 

stare, docuit Winkelmann ' Jahrbiiclier Friedriclis II.' 1, 321 not. 1. 

LL. CONSTITUTIONES II. 19 



146 FHIDERIOI II. CONSTITUTIONES. 1227. Nr. lU. 

sunt heo anno u nativitute Doniini etc. die lune niense exeunto Martio (Alati. 29) in 
civitate Brixie in quadam caminata domini episcopi Brixiensis, presentibus domino 
Agone de Turbiado archidiacono, domino Lanfranco archipresbytero maiore canonico 
Brixie, magistro Alberto de Bornado canonico Brixiensi, fratre lacobo, fratrc Rogerio 
de ordine fratrum Predicatorum, Guidone notario de FoUiano et Girardo Spalla notario 5 
de Phicentia et aliis multis tcstibus rogatis. Ego lohannes Savalensis sacri palatii 
notarius hiis interfui et rogatus hoc perpetuavi et scripsi'. Bodenberg ad nr. 344 p. 262 
uot. 1 rcdc ccusuit , has csse cas alias litteras, qiias Grcgorius IX. propter nonnullorum 
sigilloruiu dcfcctum a Lombardis poposcerit (nr. 349 a. 1227. Apr. 16); quas, ut Rapnaldiis 
hunc cundem numcrum 125 commemorans refcrt, maturato consilio omnium sigillis munitas lo 
miscriut: quod si rcs ita se habcat, rectores tcmporis notas non vcras, scd dicm aliquanto 
maturiorcm iudicautcs subscribi iussisse. Ijiuntiata epistolae nostrae, quae cum forma 
ur. 111 congrnuut. littcris minoribus excudenda curavimus. — Huillard - Breholles III, 3. 

(P. 259.) 

Sanotissimo in Christo patri et domino reverendo Honorio Dei gratia etc. Pila- is 
zarius de Mandello, lohannes Zauattarius pro communi Mediolanensi, Obertus Strictus, 
Obertus Lauandarius pro communi Placentie, Lanfrancus de Sala, Vianesius de Lauello 
Longo pro communi Brixie, Tucimannus et Bonifacius de Sancto Laurentio pro com- 
muni Bononiensi, Marescotus, Anrigetus Vgonis Rogate pro communi Fauentie, Gui, 
de Carturio, Henricus de Vico Ageris pro communi Padue, lacobus de Bono ludeo, 20 
Vgutio lohannis Gaudentii pro communi Vicentie, lacobus de Sallerano, Guidottus 
Sachus pro communi Laude, Guirisius, lohannes Creraascus pro communi Mantue, 
laninus de lacobo, Albertus de Portu, Pecorarius, Bertholomeus ludex pro communi 
Veronensi. Vgatus de Malaparte, Albertus Matoncinus pro communi Taruisii, rectores 
Societatis Lombardie , Marchie, Romaniole totaque ipsa Societas sanctorum pedum 25 
osculum cum debito famulatu. 

Inter cetera que mansuetudinis vestre sapientia statuit et ordinavit, sicut vestre 
nobis littere declararunt, hec de fratrum vestrorum providentia piissime decrevistis, ut nos ad 
honorem Dei omnipotentis et ecclesie sancte sue ac vestrum demus maiestati imperatorie pro 
sabsidio Terre Sancte in nostris expensis per biennium milites quadringentos, ac civitatibus, locis 30 
et personis imperiali celsitudini adherentibus faciamus pacem firmiterque servemus, i-emittentes 
eis omnem rancorem, malivolentiam, iniurias et olfensas, omniaque banna, constitutiones, sententias 
et oidinamenta, que fecimus vel imposuimus civitatibus, locis et personis imperiali celsitudini 
adherentibus, et quecumque ex eis vel ob ea secuta sunt, penitus revocemus, ac restituamus cap- 
tivos, qui occasione huius discordie capti sunt, cum bonis eorum, et alia que occasione eiusdem 35 
discordie capta sunt vel detenta, ita quod adherentes imperiali sublimitati similiter nobis faciant 
et observent. Alii autem captivi secundum ius restituantur imperii, cum maiestas imperialis 
legatum suum in Lombardia pro pace reformanda inter discordes duxerit destinandum. Consti- 
tutiones vero, leges et statuta ab ecclesia Romana et Romanis imperatoribus et specialiter a 
clementia domini Friderici Romanorum imperatoris semper augusti et regis Sicilie 40 
contra hereticos, receptatores , defensores, credentes et fautores eorum hactenus promulgata vel 
imposterum promulganda recipiamus et observemus inviolabiliter et efficaciter exequamur, consti- 
tationibus municipalibus editis contra tales nichilominus in suis locis firmiter observandis. Civi- 
tatum autem aliorumque locorum potestates, consules et rectores, quocumque nomine censeantur, 
iurent, quod illa fideliter observabunt, idque suos iurare faciant successores, jjonentes ea in statutis 45 
civitatam aliorumque locorum, ea inde nequaquam imposterum deleturi. Statuta omnia communia 
et particularia facta contra ecclesias et ecclesiasticam libertatem, penitus revocent et de suis 
constitutionibus deleant et ea vel eis similia decetero non resumant. Ad hec statuta Lateranensis 
concilii et constitutiones, a vobis et domino imperatore super hiis editas observent et iurent 



FRIDEKICI II. CUNSTITUTIUNKS. VJ-Jl. Nr. 111. 115. 147 

imiiostfniin observart', siiostiin' iiinirr faciimt siici-cssorcs. Supniilicli vcni <iii:idriii<^onti niiiites 
tt-neantur ire in jiassaifio doTnini iniporutoris, (luotl ab ipso iniperatore stiitutiini est et a 
Romana ecclesia approbatum. Nos ij^itur omnia, tiue super liiis a vestra sanctitate et vestrJH 
fratribus ordinata sunt et atatuta, volentes inconcussa servare, promittimus nos ea omnia, sicut 
5 superius plenius sunt expressa, humiliter et fideliter impleturos. Ad plenam autem rei certi- 
tudinem presentes litteras iuxta vestruni l»eneplacitum et inandatuni pi r inanum iiu1)licam Rcril»i 
fecimus et sigillorum nostrorum iinpros.siono numiri. 

Aeta sunt hec anno ab incarnatione doinini nostri lesu Christi M(MJXX\'ll, 
indictione XV, die Vonoris, VI. exeunte nienso Martit), Brixio in quadani caininata 
10 episcopi Brixiensis, coram domino Lanfranco archipresbytero, domino Azone archi- 
diacono, magistro Alberto canonico Brixionsi, fratre lacobo, fratre Rogerio. fratro 
Nazario, de ordino fratrum Prodicatorum , Gasparro Menolocio, Promo do Incoardis, 
Aldrigotto Marcellino, Jjanteiino de Puteobonell. ot multis aliis tostibus rogatis ad 
postulationom fratris Guale de ordino Predicatorum fungentis in hac parte vice do- 
15 mini pape. 

Ego Gerardus Spalla notarius Placentinus huic interfui et rogatu atque mandato 
istorum rectorum hec scripsi. 

In eadem forma mandati scripserunt iidoni reetores Frederico '^ Romanorum iin- 
peratori: Inter cetera etc. usque in finem'' •. 



115. FOEDUS 
CUM LUDOVICO IX. REGE FRANCIAE. 

1227. Ang. 

Snmmarhim, qnod leciitur in codice hihliothecac Parisinae fonds francais 8408, 
Registrtan Philippi Amjnsti E contincntc, fol. 1G8' in marfjinc nr. IV, dcdit HuiUard- 
25 Breholles 111, 10. Foediis hoc eiusdcm tenoris ftiissc vidctur atque eius innovatio a. 1232 
mense Maio facta (v. infra nr. 174) et certe pro maxima parte verba foederis tnense 
Novemhri a. 1223 conditi (supra nr. 99) iisurpaverat, ut ex iis, quae tyjns minoribus infra 
excnsa snnf, elucet. — IIuillard-Brehollcs III, 10. Bohmcr, Rcg. imp. V, 1702. 

(P. deest.) 

30 Eamdem confederationem fecit idem Fridericus cum Ludovico dicti regis Ludo- 

vici filio, ubi ita dicit de rege Anglie : 

De rege Anglie sic erit, quod nos aniicitiam et confederationem cum eo nuUam faciemus 

sine voluntate regis Francorum. Hanc autem confederationem precepimus et iniunximus 

iurandam pro nobis et in anima nostra a dilecto fideli nostro Raynaldo duce Spoloti. 
35 Datum Melfie, anno dominice incarnationis MCCXXVII, mensi Augusti, XV. in- 

dictione. 

114. ^) Friderico Hmllard. ^) verbis competenter rautatis add. Huillard. 

1) Qiiae epistola deperdita est. 



19' 



148 FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1227. Nr. lUi. 

IIG. ENCYCLICA 
DE EXCOMMUNICATIONE SUA. 

12^27. Dec. G. 

Adhibt(i))ii(!i \) Biilhniio)) Iloi)ic)-s(lo)'frnse in tahulario Confhientino asservatum p. 36, 
(]nod iatn olim cxonplavit Bcyer b. m. eidon tabulario tunc pracfectus; ubi cpistola ad 5 
archicpiscopuin T)-cvircnsc)n data est; 2) editionon exc))iplaris ad Sencnses dati, quam 
publicavit Tonwiasi 'DeJV Historie di Siena' Partc I, p. 217 : 3) editionon Wiirdttveinii 
c codicc Vaticano 4957 ep. n parafam^ in 'Novis subsidiis diplomaticis' VI, 7; textus, qui 
in capitc S dcsinit, satis boniis aliqnotics cum 1, aliqnoties cum 2 conscntit; 4) editionon 
cxcmphiris Astcnsibus missi, quod legitur in Codice Astensi dicto de Mahibaiila saec. XIV. 10 
fol. 7 nr. 21, qui in bibliotheca publica Augustae Taurinorum suh signo F. II. 9 asser- 
vatur; quam editionem instruxit Quintinus Sella 'Atti della reale accadeinia dei Lincei 
anno CCLXXIII (1875 — 76), Serie scconda, vohme F' (Roma 1880) p. 84; textus ad- 
modum corruptus est, propter quod permtdtas eius lectiones adnotare superfluwn duximus; 
5) cditiono)! IIuiJ1a)-d-Brehollcs III, 37, qui cditioncm pessima))i, quam Martcnc 'CoJJectio 15 
aDij^Jissi^na" II, p. 1194 cp. 79 c codice quodam reginac Sueciae instruxerat , ope codicis 
Parisini S. Germain nr. 455 pars 1 recognovit; editionem lianc repetivit nuper BaJan 
'Storia di Gregorio IX I, 336. ExempJar autograplion Potestati consilio totique com- 
niuni Ymolensibus fidelibus suis missuDi in tcdjuJario mimicipaJi Ii)ioJae inspcxit vir cJ. 
PliiJippi (v. 'KaiserurJiunden in AbbiJcJungen' Tcxt p. 137). ExcnipJar Veronam missum 20 
dic 5. DcccDibris (Jatum Jegitur in codice cpistoJwi bibJiothecae universifafis VratisJaviensis 
saec.XV. IV. foJ. 102 ep. 12"^. Praeterea exstat in tribus codicibus cpistoJaribus Monacen- 
sibus saec. XV. Jat. 18382. 5831. 14196^ atqiie in codice Parisino 2954, ubi in capite 3 
abrumpittir. Burchardus IJrspergensis in Chronico (SS. XXIII, 382) dcdit paraphrasim 
ex exempJari quodam, quod i^iscripfimi fuit: Fridericus Dei gratia Romanorum imperator 25 
principibus Alamanniae. Ea quae affo-unt Rogerius de Wendover in FJoribus Histo- 
riarum (ed. Coxc IV, 165; SS. XXVIII, 59) ct Mafheus Parisicnsis (ed. Luard III, 151; 
SS. XXVIII, 151), minime ex cncycJica nostra, sed e cornmento potius (piodam sumpta 
esse, animadverterunt viri cJ. Liebermann in adnotationibus suis et Ficker ad B6h))ieri 
Regesta V, 1716. — HuitJard-BrehoJJes III, 37. BoJimer, Reg. V, 1715. (P. deest.) ^^ 

Fridericus'' Dei gratia Romanorum imperator semper augustus, Iherusalem et 
Sicilie rex dilecto principi suo venerabili archiepiscopo Treverensi gratiam suam et 
omne bonum. 

(t) In admirationem vertitur vehementer'', quod unde pro multis beneficiis presto- 
labamur gratiam, inde tam offensionis quam contumelie diversa genera reportamus ". 35 
Inviti loquimur, sct tacere nequimus, quod'* in eo quod diu tacuimus spes, que multos 
decipit®. nos decepit. Forte nos sumus, ad quos devenerunt seculorum fines, cura*^ 
non tantum in ramis, set in radicibus etiam videatur caritas refrigere». Non enim 

116. ^) Fridericns — rex potestati, consilio totique communi Senensi fidelibus suis gra- 
tiam — bonum 2; Fridericus — bonum de». 3; Fredericus — rex potestati consilio totique comuni 40 
Astensium fidelibus suis suam gratiam et bonam voluntatem 4; Fredericus Romanorum iniperator 
semper augustus etc. universis crucesignatis etc. 5. *>) vehementem 4; vertimur vebementem 5. 

c) reportemus 1. 3. 4. "i) et 1. 3. 4; ne 5. «) recipit 2. ^) quod 4; cuin — refrigere des, 3. 

8) refugere 2; refrigescere 5. 

1) Cf. 'Arehiv' V, 377. 2) V. 'Arcliiv' VII, 924. 3) Cf. ' Forsdimujen zur dmtsdicn Ge- 45 

sclmhte' XIX, 75. 



FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1227. Nr. 11«;. I4») 

solum gens contra gontoni insurgit. non rognuni rogno iniiuitur. non pestis et fainos 
tantunimodo corda vivontiuni'' premisso terroro oonturbant. sot ipsa caritas, qua (olnin 
et terra rogitur, non tantuin in rivnlis, set vidotur in fnnte turl»ari. duin' Ronianuin 
iinperiuni ad detensionoin oliristiano tidoi divinis ])r()visioniljus doputatum, noii a ijuibus- 

5 libet infimis, set ab ipsis'', quos honoravit ot sibi preposuit, patribus graviter infestatur. 
Si enim contra nos lionio inimious insurgoret. si porsocutor' occlesie, si liostis (idei 
subiectos'" imperio nostro populos in nostruin odium ooncitaret". apprehondoremus 
arma defonsionis et gladium. ouius ost nobis a Domino pro tuitiono fidoi ot ecclesiastice 
libertatis attributa potostas, et totis inciperemus viribus prolia Doinini preliari. (2) Set 

10 cum universalis ille" pater, Christi vicarius et beati Petri successor, in quo locavimus 
fiduciam spei nostre, contra patientiam'' nostram indigne set acritor'' movoatur ot ad 
conflandum in nos odium totius orbis intendero videatur, (juis non conturbotur ef 
stupoat, advorsus innocontiain nostram tam gravia bolla ])arari. quilxis nonnisi urgons 
nocessitas nos invitos cogerot obviare, cum boato Petro, volut" cui ligandi at(]UO solvcndi 

15 concessit in terris Dominus potestatem', ob conferentis roverentiam credamus" liMini- 
liter deforendum. Audiat igitur et intelligat orbis terro, quod provocati traliimur 
scripturis et nuntiis dudum^' nostre matris ecclesie, nunc in filium novorcantis. (juos** 
contra nos ubiquc terrarum, sicut accepimus, destinavit. (3) Audistis sano. (juod im- 
peratrix Constantia divo momorio mator nostra de nobis unico filio, quom'' diligobat, 

20 laudabilem curam gerens, in oxtrema voluntate ipsum> in sinu ot' tuitiono sacrosancte 
matris ccclesie non* sine multa circumspectione commisit, ut rex'' filius adhuc in 
cunabulis positus matorno niinime subsidio privaretur, sef^ amisse niatris solatia, noviter 
suscepta"^, cura salubrior tanto firmius'' coinpensaret. (luanto per spiritualem et teinpo- 
ralom cius potentiam pupilli poterat indempnitatibus providori. Do cuius tutola licet 

25 sancta sedes apostolica sollicitudinem liaborc laudabilem dcbuissot, non tamen pupilb» 
defuit dc persona^ periculum et de regno suo non modicum detrimentum. Et ne 
videamur diffusius cognita recitare^: omnino patuit invasionibus'' et destructionibus' 
regnum nostrum. Et sicut navis in tempestate sine remige, sic absque gubernatoris'' 
regimine pupillaris hereditas indcfensa in partes discissa fuit et ab inimicorum mor- 

30 sibus quasi penitus dissipata. (4) Deinde nobiii viro consanguineo nostro', licet 
inimicissimo domus nostre, Ottone '" de Saxonia multo set indebito favore sedis aposto- 
lice, oppressa pupilli iusticia, qualitercunque ad imperiale fastigium subliniato, duin 
crederetur pupilli status vacillans" per ipsius potentiam totaliter" perimendus, quia>' 
aliter homo, aliter iudicati Deus, divina misericordia' humanam intentionem reprobans 

35 cum multa pietate permisit, ut dictus nobilis consanguineus noster, licet ut diximus 
inimicissimus^, per superbiam cuncta despiciens, non solum contra nos inimicum' suum, 
coinmissum ecclesie pupillum", set in ipsum tutorem nostrum, per quem coronatus fuerat, 
nequiter conspiravit, et maiori parte regni nostri iam per incuriam' desolati per con- 
ceptam maliciam occupata, ipsam sedem apostolicam, que ipsum promoverat^, multis 

40 persecutionum generibus inclementer'' oppressit, ita quod tunc verius quam nunc ab 

116. '>) vincentium 2. ') nn(3e 2; ac 5. ^) his 2. 1) persecutio 1. ">) fideles 4. 

°) concitarent 1. 4. °) deest 2. P) personam 5. i) et acr. 3; et acute f). ') quis non 2. 

8) deest 1 ; cni velut 3. *) doin. pot. in terris 2. ") credimus 1 ; concedamns 4. ^) deest 2. 

^) quas 1. 2. xj quem diligebat des. 1. y) deest 1 — 4. ^) ct — sacrosancte des. 5. *) loco 

45 non — commisit 5: provida dispositione dimisit. •>) rex — positus des. 5. <=) cum 4. ^) gic 3; 

suscepte 1. 2. 4; subtracta 5. ej firmior 2. f) patre 5; de persona des. 3. 8) retractare 2. 3. 

^) invasoribus 2 — 5. >) destructoribus 3. 4; deti-actoribus 2; et destr. des. o. ^) gubernationis 1. 3. 

^) deest 2. 3. 5; cons. nostro des. 4. ") 0. 1 ; Oddoni 2. 3; Oddone 4. ») vacillantis 1. 4. 5. <>) ipsius 

personam facile 3. P) sed quia 3. 'i) videt 2 — '). •") miseratio 4. 5; miseratione 2. ") ini- 

50 micus 1. 3. 4. 5. ^) inimicum — pupilhuu des. 3. ") deest 2. 4. 5. ^) iniuria 2; inania 3; eum 5. 

^) promovit 2. ^) vehementer 5. 



|.-)0 FRmERTCI II. CONSTITUTIONES. 1227. Nr. 11(5. 

existentibus in naviculn Petri tantis-^ tenipestatibus'- agitata claniari poterat: 'Domine 
salva nos, perinius*. Cunique non inveniretur alius, qui oblatani inipcrii dignitatem 
contra nos et nostram iusticiam vellet assumere ct poriclitanti navicule de portus 
solatio providere% vocantibus nos principibus, ex quorum electione nobis corona im- 
perii debebatur, tunc dormiens in puppe*^ Dominus discipulorum clamoribus excitatus 5 
per nos derelictum. quem mirabiliter preter*^ Inimanam conscientiam conservarat, 
deiciendo superbum et humilem exaltando, quasi'' vontis preccpit, uf^ tranquillitas 
tieret. et naviculam non solum liberavit a fiuctibus, set in tutiori*' et altiori specula^ 
mirabiliter'' collocavit. Novit enim Altissimus, quod preter' Immanum sensum et sub- 
sidium in Teotoniam'' veniendo multimodis' periculis personam nostram'" exposuimus, 10 
et divino necnon et" principum imperii subsidio mediante per ministerium° nostrum 
sic supcrbum potentia divina deiecit, ut prius statum reformaretP ecclesie, quam quieti 
nostre sublatis penitus periculis provideret. (5) Nos autem quid retribuoremus Domino 
pro tof beneticiis, que retribuit'" ipse nobis, devoto animo metientes, quam cito im- 
perii diadema recepimus Aquisgrani^, licet non sit equa facture retributio* ad factorem, is 
personam et posse nostrum non in sacrificium, set in holocaustum humiliter obtulimus 
Domino" puro et sincero^ animo, crucis signaculo nostros humeros decorantes, ut ad 
recuperationem Terre Sancte votivis et debitis studiis efficaciter intondere deberemus. 
Phires vero de principibus et magnam multitudinem nobilium et magnatum exemplo, 
promissis et hirgitionibus ad susceptionem crucis"' induximus, quorum nonnulli nostris 20 
liberaliter adiuti subsidiis ad subsidium Terre Sancte^ tunc temporis precesserunty. 
Sic enim estuantibus^ votis et solius divini zolo'* servitii negotium ipsum ferventer 
assumpsinms. Quod ut maturius iniromus'^ cum coteris cruce signatis personaliter 
transituri, cum instantia magna postulavimus, tam nobis quam omnibus*^ aliis certum 
sub censura ecclesiastica prefigi torminum veniendi, Quod*^ libentissimo fecissemus, 25 
nisi voluntas principum et ovidens necessitas, quia nondum fuerat imperii plene^ pacata 
turbatio, nostra desideria prepedissont, licet tenui occasione more inde nostra bona in 
malum notetur intentio, unde laudem meruit et favorem. (6) Deinde^ ad vocationomB 
apostolicam, rebus imperii tranquille dispositis'', venimus et sollempniter imperiale 
suscepimus' dyadema, ut non inutilis'' extitisset apostolice sedi nostra vocatio, que de 30 
maioribus et mehoribus provinciis' Ytalie florentibus divitiis et strennuitato virorum 
a nobis extitit assecuta. Post suscoptionom voro imporialis corono per manus reve- 
rendi patris domini Gregorii™ nunc apostolici, tunc opiscopi Hostionsis, iterum crucis 
signaculura reverenter accepimus, vota votis et desideria desideriis aggrogantes. In- 
gressi demum'^ prosperis auspiciis regnum nostrum, quod pre diutinis° guerris bonis 35 
suis et opibus erat exhaustum, munitissimas'' arces et inexpugnabiies munitiones'' in- 
venimus tam a christianis quam a Sarracenis nostris rebellibus dotineri, ot cum opor- 
tuerit eas quasi do novo per bellicam potentiam nostro subieere ditioni, nicliilominus 
tamen inter ipsos labores et nondum pacate"' turbationis tempus subventioni non 
defuimus Terrc Sancte , premittentes dilectos principes nostros, ducem Bavarie^, epi- 40 
scopum quondam' Pataviensem" ot plures ahos in auxilium Damiate. Nuntios vero 

IKJ. y) nautis 5. ''■) clamoribus 2. ») providerot 1. ^). '') pui^pi 2. c) potest 2. 

'1) deeM 2. cj iit — fieret des. 5. <") tuitiori 1. 4. s) specula.s 1. •') mirabilius 2. 5. 

') post 2. ^) Teutouicam 2. l) multis modis 2. '") deest 1. 2. 4; expos. nostraiii .0. ») deest 2. 

°) ministrum 2. P) status reformaretur 5. a) tantis 2. ^) tribuit 3. ») Aquisgrane 2. *) retr. 45 

facture 2. «) Deo 2. 4. ^) corde et add. 3. w) ad suscipiendani crucem 2. ") ad t. s. snbs. 2. 4. 

y) processerunt 3. ^j gx ferventibus b. ») zelo divini 2. '') .conieci; vcniremus 1. 2. .4; tene- 

remus '>; procederet 3. c) deest 1. '^) et quam 3. e) plene imperii 2. .0. ^) demum 3. 4. .5. 

8) evocationem 4. '') pacatis .5. ') recepinuis 1. 4. ^) nmltis 5. ') primitiis 2. n') (J. 1. 2. 4. 

") deinde 2. 4. «>) diuturnis 2. v) munitas 2; invictissimas 4. 'i) mansiones 4. •") pacatum 2. 50 

8) et add. 3. 5. t; deest 3. ") I'ictaviensom 1. 2. 



FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 12J7. Ni. llt;. |5| 

nuntiis tVequfnter*' ot littcrasi litteri.s scpiu.s in('ul»:i\inius. loj^Miitrs vt iiiMiientes totum 
exercitum christianum, ut navalem clasHem nostram et exfortium* expectantes, nequa- 
quam sine ipsis'' a Damiata moverent, certi nostramy prcsentiam se cominus" liahituros. 

(7) Set nostris precibus et monitis pretermissis. absque consilio virorum noljilium et 
5 prudentum , non expectato laudabilis" classis nostre'' subsidio, incaute ductus est 

populus et incidit in lacuiir", immo la(|ueum"' iinprovisum. Cuius inopinati casus in- 
certi Anselinum de lustingeii tuiic teiiqtoris niitrcscalcuni cum subsidio inilituin et 
victualium subventione transmisinius, e vestigio" comitcin llcinicuiii ' tidclcin iiosiriiiii 
cum XL' galeis pro ipsius tcrre succursu laudabiliter ct maj^niticc^' dirigcntcs. (|ui 

10 salubriter applicans Damiatam et exercitu non invento, quia rcceperat in mandatis a 
nobis, ut legato'' sedis apostolicc, qui exercitui preerat', usque ad felicem'' adventum 
nostrum intenderet et pareret, deorsum pcr tlumen cum |i;alcis' ad exercitum projMirabat, 
ubi occurentibus ei nuntiis legati, magistris videlicet domus milicie Templi et domus 
sancte Marie Teotonicorum et™ comite" de° PizziP'^, et ex parte legati precipientibus. 

15 ut rediret, rediit cum eisdem, Qui ad hoc venerant, ut pro liberatione captivorum 
Soldano redderent civitatem. Que in hunc modum amissa cxtitit, non ex interdicto, 
quod inventionibus novis astruitur de'' inhibitione concambii Damiato per litteras nostras 
fuisse transmissum; quia non cst verisimile, ut qui' ad liberandam Terram Sanctam 
expensis innunieris et imnicnsa sollicitudine laboramus", intcrdictum concambii. per 

20 quod optatus tinis nostre sollicitudini* et laboribus advenisset". ticri mandarcmus. 

(8) Nos autem acceptis tam infelicibus de amissione Damiate rumoribus, ut tam cnornii 
dampno possemus competentibus remediis'' obviare, premissis ad sedem apostolicam 
nuntiis, ad colloquium'' apud Yerulas cum felicis recordationis patre reverendo* papa 
Honorioi' pro disponcndo et reformando'' passagio maturavimus convcniro*. Ubi de 

35 curia Veronensi'' disposito'', quc casu fortuito'' extitit impcdita, post ela])sum temporis 
spatium cum eodem apostolico apud Ferentinum negotio exigente convcnimus et ad 
exhortationem et apostolica monita pro hiis, que cause meritum*' requirebat^ nostram 
Inclinavimus maiestatem et^ Iherosolimitani regni'* hercditariam dominam duximus 
feliciter in uxorem. (9) Ac statuto ibidem termino transeundi', dum pie recordationis 

30 C' Portuensis cpiscopus in Theotonia et alii prcdicatores pcr regna diversa monitis 
apostolicis et statutis, demum' rex lohannes et magister domus Teotonicorum nostris 
oblatis proinissionibus vel paucos vcl infimos"', velud omnos reccnti" casu Damiate 
tam enormiter consternatos, ad susccptionem crucis° inducere potuissent, ne pro huius- 
modi defectu contingeret assumptum negotium impediri. nichil de contingentibus ob- 

35 mittentes, convenimus apud Sanctum Germanum cum vencrabilibus viris P.p-'^ Albanensi 
episcopo ct pie memorie G.^ tituli'' Sancti Martini presbitcro cardinali. Et ut anima- 
rentui- omncs nostris largitiunibiis ct promissis, tcriniiio passagii usquc ad biciiiiiuin 

116. ^) deest 2. 3. ■") ex fortuitu corr. eadem manu in marfj. exercitum 1. ^) neq. se ipsos 5. 

y) nostram certi 1 ; pro certo nostram 5. ^) cominuos 2. ») laudabili 2. *>) nostre classis 2. .0. 

40 c) laqueum 2. 3. ^l) immo laq. des. 3. «) e vest. des. 3. <") XC 3. B) magn. et laud. 2. 

•>) legatis 3. >) preerant 3. ^) deest 3. 1) cum gal. per fiuineu 2. 3. n>) deeat 1. ") co- 

mitem 1. o) deest 2. v) sic 2; Pio. 1; Pizita 3; Pizij 4; Piogi 5; Percy Martene. n) quod inven- 

toribus nobis astruit et de male 3. ^) dum 3. ») laboravimus 5. ') sollicitudinis 2. «) ei add. 5. 

") reni. comp. 2. w) colloquendum 2. ^) rev. patre 2; patre deest 3. 5. >') H. 1. ^) niatu- 

45 rando 3. a) desinit 3. ^) Veroii 1; Verone 4. 5. «^) dispositum est 5. d) fortune 1. 

6) militum 1 ; nuntium 4. f ) requirebant 2. 8) ut — duxerimus 5. '*) Hierosolymitanam reginam 2. 

>) inserviendi 2. ^) Cardinalis 2. 1) deinde 2. 4; denique 5. »") infirmos 1. »>) recordati 2. 

o) ad suscipiendae crucis siguum 2. l') deest 2. l) loco G. tituli 2: Cardin. 

1) Henricum de Malta marini stolii ammiratnm. HUI. 2) Qiiis, nescimus. HUI. 3) Peki- 

50 ()ius, idem ipse qiii Damiatam amiserat. HUI. 4) Gualo. 



[52 FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1227. Nr. IKJ. 

prolongato'. personaliter traiisniittere^ proniisinius et ducere niille niilites ad stipendia 
nostra tenendos ad bieunium, in' servitio Terre Sancte mittere infra" spatium pretaxatum, 
per* quinquc videlicet tcrniinos CM uncias^ ad partcs ultraniarinas, statutis^^ assig- 
nandas^ personis, insuper clielandrasy habere ac'' L galeas ef* pro duobus milibus 
militum*' certis terminis passagium*= exhibere. Quibus sollempniter constitutis, misimus 5 
magistrum domus Teotonicorum pro militibus solidandis, in'^ optione sua ponentes'', 
viros eligere strennuos et pro meritis personarum ad suam providentiam stipendia 
poUiceri et ceteris insuper passagium transituris. (10) Cum'' nobili viro^ principe'' 
et consanguineo nostro hintgravio Tiiuringie dc marchia Misincnsi gratiam fecimus, 
ut crucem assumeret' et veniret — qui eandem marchiam ex iurc imperii simili modo lo 
tenere possemus S valentem ultra XX milia marcarum argenti per annum — sef^ addi- 
dimus etiam' de camera nostra V milia marcarum argenti, eligcntes potius utilitati 
nostre deesse quam servicio crucifixi. Cum exemplo ciusdeni lantgravii, ducis de 
Limburg'" et aliorum principum. quos ad sumendam crucem largitionibus et promissis 
induximus. infinita se nmltitudo signavit, septingentis militibus per cundem magistrum i5 
ad nostra stipendia"^ solidatis°. Magistros etiam pro fabricandis chelandris per diversas 
partes regni nostri statui iussiraus, de quibus octingentiP pre'i aeris intcmperie tum 
raorte tum infirmitatc irapediti fuerunt, quod^^omncs^ non potuerunt percompleri'*, licct 
maior pars fuerit fabricata. (U) Tandem instante* passagio navigia, chehindras et 
L galcas ad loca passagii non a nobis set ab antiquis temporibus ordinata, Brundusium 20 
videlicet, ubi passagium fieri semper" competcntius consuevit, duci fccimus et parari, 
nos personaliter in occursura'' clare memorie lantgravii^^ Thuringic ct aliorum venientium 
principum confcrcntcs. Quibus accedentibus, dum ad passagium rediremus, gravi cgritu- 
dine sumus'' a Domino in itinere visitati^, quc sic nos vehemcntcr^ invasit, ut morara 
nobis raedici suadercnt. Set'' nc pro absentia nostra contingeret passagiura irapcdiri, 25 
niedicorum persuasionc conterapta, in estivi calore temporis non omisimus versus 
Brundusiura equitare. Ubi'' naves et chelandras pro° principibus ct aliis peregrinis 
necnon pro septingcntis*^ nostris stipendiariis railitibus, sicut cxpediebat singulis, pro 
quantitate rerura et nuraero personarum iussimus assignari, quc per octo dics aquis 
et aliis necessariis onerarentur", aura prospera salubriter^ navigantes. Tcmpus enim 30 
passagii adeo erat Doraino facientes paratum, quod navigia, in quibus caraera nostra 
ct farailia^* post octavura diera prirac' raotionis naviura recepte fuerant^, infra dies 
undecira transfretaverint^ Copiam vcro navium tantam habuimus"', quod pro defectu 
peregrinorura multa in portu navigia reraanserunt. (12) De'' corruptcla vero aeris, 
que nocuit peregrinis, per quara divina providentia, que previderi non potcst ab horaine, 35 
divcrsas raundi partes et regni nostri spccialitcr occulto iudicio flagcllavit, nulli magis 
quam nobis raolestum extitit et dampnosum. Nam in propria persona" sensimus, de 
quo'' aliis condolcraus. Prcterea nondum'' resumpta convalescentia galeas ingressi 
fuiraus'' nos et dilcctus consanguineus nostcr lantgravius vcstigia prcccdentium secuturi*. 

116. ^j prorogato 2. 4. ») transire 2. 4. 5. ^) deest 2. ») intra 1. '^) unciarum 1. 40 

«^) statuimus 2. ^) assignanda 1. 4. y) celandr. 1, semper. z) et 1. ») deest 1. 4. '') equitiun 5. 
*:) pa.ssagii 1. '^) sed iu 5. '') potentem 5. ^) deest 4. 8) vero 2. '') principi 4. ') sumeret 2. 
^) et 2. b. 1) et2; ei adcJ. 4. ■») Lintburg 2. ") stip. nostra 2. «) solidandis 1. v) contin- 

geuti 1. ij post 2; per aeris intemperiem 5. ') quare 5. ^) po^t compleri 2. ') in statuto 1. 

1) fieri repetitum 1. '*') occursu 1. "") ducis 2. ^) fuimus 2. y) vis. in itinere 1. '■^) vehe- 45 

mentius 2. ^) Et 1. ^) ut 1. <=) d^est 1. d) septem millibus 2. e) onerarunt 2. 5; 

oneratur 4. ') feliciter 2. B) favente 2; concedente 5. ^) et fam. nostra 2. ') primo 2. 

^) fuerunt 5. ^) transfretaruut 1. 4. •") buiusmodi 1.4. ") vox superjlua, unde infra anacoluthon. 

°) iu persoua nostra 2. 4. i') quod de 2; in add. 4. <i) deest 1; Post nondum 5. "■) sumus 2. 

8) secuti 2. so 

1) jB» locum notahilem de iure regis in retinendis fendis! 2) sc. clielandrae. 



FRIDERICI II. C0NSTITUT10NE8. 1227. Nr. lir,. I53 

Ubi tuntii subito' invasit utiuinque' tuibatio. (|uod i-t nos in j^raviorcni iin-idinius" rcci- 
divam et idem lantgravius post accessum nostrum apud Vdrontum dc medio proh 
dolor'' est sublatus. In cuius"^ docossu «^ravius animo consternati pati ccpimus vehe- 
mentcr, tam principes quam alias ilhistres personas orientalium partium. que presentes 
5 nobiscum aderant, super nostre* transfretationis proposito consulentes. (iui, viso et 
inspecto statu persone nostre et quibuslibot circujnstantiis indagatis, consulendum de 
transitu non viderunt. Quia igitur scvitics> erat perdere nosmet ipsos, cum a nobis 
vita salusque multoruni pcndeat populorum , dilata est persono nostrc transfrctatio ^* 
pro convalescentia resumenda, set dante Domino non ablata, quia fcrvor tanti proj)o- 

10 siti, donec spiritus est in corpore, pcr dispcndium aliquod" non valcbit cxtingui. 
(13) Commisimus insupcr dilocto princi})i ct'' consanguinco nostro duci de Limburg*^ 
interim usquo ad felicem transitum nostrum'' curam totius exercitus christiani et L 
galcas , quc pro transfretatione nostra erant annatc in [)ortu". assignari prcccpinms 
venerabili Iherosolimitano patriarche, magistro doinus Teotonicorum et aliis magnatibus'^ 

1.^ transituris, de quibus non nisi XX pro eorum itinere accipere voluerunt. Nos autem 
ad succursum eorum, quos premisimus, et ad Terre Sancte subsidium intcndontes, 
competentiorcm in vascellis^ ct chelandris aliis fieri fecimus apparatum, prop^mentes 
in estate futura circa medietatcm proximo'' futuri mcnsis Maii', quando tempus est 
aptius et magis offert sc*^ marc navigantibus gportunum, in maiori potentia transfretare. 

20 (^14) Cumquc singula per duos de iudicibus magnc curie nostre , nostros nuntios et 
fideles. in conspectu apostolico miserimus proponenda, dum' speravimus a patre patrum 
paterne consolationis™ antydotum, compassionis" benigne solatium et° remedium con- 
sequi salutaro. dominus apostolicus eosdcm nuntios nostros recipcre noluit ncc audirc. 
Quin potius ad postulationem eorundem nuntiorum nostrorum cognitores eti' iudices 

25 non concedens'1, infirmitatis nostre casu incvitabili non inspecto'', solutionc non consi- 
derata pecunie pretaxate nec militibus ad stipcndia nostra transmissis animo revolutis, 
quod non absque* maxima cordis anxietate proferimus, denuntiavit in nos pro eisdem 
tribus capitulis*. in quibus, cum defectus" non sit, defectum, quia sic placet, allegat: 
videlicet quod personaliter non transfretavimus ^, quod non miscrimus ccntum milia 

30 untiarum, quod non duxerimus millc milites tcnendos ad biennium ad stipcndia nostra 
pro subsidio^"' Terre Sancte. (15) Qui cum ad deliberandum super hoc provinciale 
concilium quorundam^ prelatorum totius^ Ytalie convocasset'', sollempnes nuntios ad 
sedem apostolicam rephcavimus, videlicet* Reginensem et Barensem archiepiscopos, 
ducem Spoletanum'' et comitem Henricum, familiares et fideles nostros et procuratores 

35 in eadem causa statutos a nobis, ad proponendum in pre8entia"= omnium: qualiter per- 
sone nostre transfretationem infirmitas. quc in promptu est et cuius adhuc manent 
vestigia, prepediverif et quod in presentiarum ultra mille milites® in transmarinis 
partibus ad nostra stipendia pro Dei servitio teneamus, videlicet septingentos*' milites 
transalpinos per manus magistri Theotonicorum ad nostra stipendia solidatos. CC et L 

40 milites regni nostri, quos anno preterito de pecunia ecclesie quietatos sequenti anno 
ad solidos nostros ibi fecimus retineri; quod inter familiam nostram et alios regni 
milites, qui ad expensas nostras transacto passagio transierunt^, fuerunt ultra C, et 

1 16. t) Ubi tam subita 1. 4. ") dedimus 2. ^) pre dolore 2. "^) eius 2. ^) nostro 2. 4. 5. 

y) sevitia 2. z) transf. pers. uostre 2. ») aliquid 1; aliquo modo 5. ^) deest 2. c) Lintburg 2. 
45 d) nostr. trans. 1. e) i^ p. armate 2. f) miuistris 2. 8) vasellis 5; vascellos et chelandras 2. 

^) deest 5. ') Maii mensis 1; mensis Marzii 2. k) se offert 2. 1) cum 1. ™j miserationis 2. 

^) compositionis 2. o) ac 2. l') deest 1. "^i) et add. 2. '') conspecto 2. ») gine 2. 

*) capitibus 2. ") detectu 2. ^) transfretaverimus 4 minus recte. ^) milites ad tenendum ad st. 

nostra ad bienn. ad subsidium 2. ^) omnium 1. 4. y) deest 1. 4. ^) et add. 2. ») deest 2. 

50 b) Spoleti 2. 4. 5. c) pi-op. coram 4. <^) prepedivit 1. 4. 5. e) uostros add. 6. ^) septem 

mille 2. g) transfretarunt 2. 

LL. CONSTITUTIONES II. 20 



154 FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1227. Nr. 116. 

insunor'' «juaihiiigoiitos iiiilitfs nobis" ii Lougobardis oeclesia mecliauto [^roiuissos. ultra 
quam' ox promissione tenebauiur. deputavimus'^ pro eodcm sorvitio transmittendos, 
uisi dilationi et more ipsoruui eeolosia , per quam accclerari' debuerant, consensisset; 
quod'" etiam de centum milibus uutiarum satisfcccrimus'^. mittentes primo in tribus 
termiuis sexaginta niilia untiarum, iu quarto vero termiuo magister domus Theotoni- s 
corum, qui ost unus do statutis ad ipsam pccuuiam rcscrvandam, petiit assiguari sibi" 
siclami' nostram Brundusii pro'i quarta solutiono XX milia untiarum, ct ipsam recepit 
et untias habuit pro solutis, sic quod"" dominus apostolicus in presentia fratrum et 
Xov. 10. omnium prelatorum^ prcsentibus quoque nuntiis nostris, in vigilia beati Martini fuit, 

sieut pcr eos accepimus*, recordatus, quod dictus magister pro nobis absolutionem lo 
habuit. Residua vero XX milia unciarum, que tenebamur" in nostra transfretatione 
deferrc, cum camera nostra premisimus. (16) Et parati erant^ idcm nuntii et pro- 
curatores nostri"' facere plenam fidem. Qui cum'', priusquam consulerentur prelati, 
audiri debucrint^, eos, ordinc prepostero'' in quo nostrum fuit gravatum"' negotium'», 
vix admisit, quia, primo*= consultatis semotira'' per se singulis® prelatorum et eorum^ is 
consilio per scedulam assignato, premonitis ut dicitur universis, ne^ a deliberatione 
qualitercunque prehabita dissentirent'', eisdem nuntiis et' procuratoribus nostris audien- 
tiam prestitit, non deliberans postmodum cum prelatis et nuntios nostros ulterius non 
admittens. immo'' iustis excusationibus ct causis rationabilibus non receptis et' clauso 
cisdcm nuntiis nostris et procuratoribus'" ostio iusticie, quod" apud sedem apostolicam 20 
patet° omnibus in communiP, denuntiationem prout voluit replicavit. (17) Preter 
hec Reatinii, qui sunt fideles ecclesie, quos de'' nostra fuit munificentia consecuta, tam 
cito quod eis innotuit, nos apud Brundusium intrasse galeas, instigantibus illis qui, si 
beneficiorum reminiscerentur imperii*, prohibuisse debuerant*, absque quorum per- 
missione nullatenus adtcmptassent, fines regni nostri" armata manu hostiliter invaserunt, 25 
fideles nostros, qui qucndam''-^ rebellem nostrum artius''' obsidebant, confundere sata- 
gentes. Set dextra Domini faciente^ devicti et effugati a nostris fidelibus inciderunt 
in laqueum, quem parabant^. (18) Que'' omnia supradicta plene* cupimus ad tuam'' 
et universalem*^ noticiam pervenire, in veritate pura talem fuisse rei seriem et pro- 
cessum et nos penitus inculpabilcs coram celo et orbe** terraruni infallibilitcr" prote- 30 
stantes'^, ut universi et singuli seriatim et plene cognoscant^ manifestam iniuriam et 
gravamen. que'' pro tot predictis obsequiis et' expensis ab illis perferre conquerimur, 
a quibus uos et totus orbis optata pro crucifixi negotio subsidia^ sperabamus. (19) Nos 
igitur. quantumcunque intentio ecclesie lacessentis excandeat, quia puram habentes 
conscientiam de iudiciis Dei confidimus potius quam timemus , iniuste maledicentibus 35 
Lnc. 6, 28. scriptura clamante 'benedicate' maledictoribus vestris', ab incepto Christi negotio'" 
nullatenus desistemus. Quod non orc tantum, set opere sinceris affectibus et imperiali 
conaraine ad fincm gratum, ipso" auctore qui principium est et fiuis, duccrc" pcr- 

116. ^) et insuper des. 2. i) qua 1. ^) (ieputabiraus 1. l) magis add. 4. ">) quin 5. 

°) satisfecimus b. ^) deest 1. P) sitelam 2. 1) set 1. "■) gi quiclem 5. ^) prel. oran. 2. 40 

*) recepimus 2. 5; audivimus 4. ") tenehamus 1. ^) parati erant des.2. ^) parati erant add. 2. 

^) deest 2. ^i debuerant 2. ^) postposito 5. *) gr. fuit 2. t») pi-opositum 5. "^) prius 2. 

^) semotis 2. ej singulariter 2. f) comrauni 5. g) nec 2. ^) disseutiant 1. ') ac 2. 

^) deeet h. l) set 1. »") proc. et nunt. nostris 2. 4. 5. "») que 5. °) pro .5. P) omni 

debetur 5. <i) Beatini 1. ^) dum 1. ^) imp. rem. 2. 5. *) debuerat 2; debuerunt 4. «) nostri 45 

regni 1. 'j quondam 1. 2. 5; per quosdara rebelles nostros 4. w) verius 2. ^) favente 2. 

7) tendebant 2. 4. 5. ^j Quare 2. a) deest 2. 4. 5. ^) tuara et dea. 2. 4. 5. <=) iustam 2. 

d) orbem 2. «) ineffabiliter 4. .5; deest 2. ^) prestantes 2. " 8) plenius cognoscatis 2. 4. 5. 

^) quod 2. >) et pred. obs. 2. ^) suffragia 2. 4. 5. l) benedicara 2. 4. 5. ™) servitio 2. 4. 5. 

■>) pro 2. ") perducere 2. 4. 5. 50 

IJ Bainaldum de Bareto, ut Huillard- Breholles e Eiccardo Sangerm. ad a. 1226 doeuit. 



FRIDKRICI II. CONSTITUTIONES. 1227. Nr. 11(5. 155 

optamus'', nisi gravioris'*, quod absit. .scandali' suborta disson.sio nos invitos et coactos 
a tam sancto itinere revocaret. Speramus cniiii. (|UO(l pr^ plcniori bono et inaiori 
Terre Sancte subsidio divinitas* iter noritrum sua visitatione' distulcrit", (|Uod'' prin- 
cipes et alii providi viri duduni consultati iani vidcrint", tjuod in inanu virorum tam 

5 modica que transivit, si nos transisse contingeret, trcuge infringi non possent ; set 
oporteret nos ad perpctuam iuiperii ef totius christiani noniinis iniuriani prestolari 
subsidium>' aliorum, qui nomen et vires pre coteris principibus obtinomus et cuius 
fania est barbaris ad terrorem. (20) Rogamus insuper' circumspectionoin* tuam ot 
monomus'' attente", quatenus ad suscoptum Christi negotium votum singulariter'' non 

10 tepeat, set quo maior nccessitas imminet, eo" ferventius*^ cxardescat. AttendasR (.tiam 
diligenter, si ost iniuria similis sicut nostra, honori iinperii, quod tam iniurioso tangitur. 
attontius provisurus. Presentes vero litteras ob reverentiam nostram publice perlegi 
facias ot audiri, quod'' ex oarum tonore cunctis patoat nostro innocentie cortitudo et 
iniuria, quo nobis ot iinperio infortur. 8ct tainon aporto cognoscant tam' cruccsignati 

1!. quam coteri, qui zolo transfretandi "^ movontur. propositum nostrum, ut intorim so 
preparent, vonturos tompore conipetenti, ut in mcdiotato.priino vonturi' inonsis Maii™ 
ad" Christi servitiuin in° manu potenti ot brachio oxcelso'' transfreteinus'', certis'' 
omnibus et indubitanter scientibus, quod* in passagio et* aliis liberaliter providebimus 
transituris. 

1. 2. 4. 5. 

20 (21) Preterea circa medietatem proximo (21) Preterea quia in medictate" pro- 

venture sacre quadragesime ante folicom ximo future^ sacre quadragesime dispo- Mart. 
transfretationcm nostram pro arduis im- suimus antc felicem transfretationem 
perii negotiis et ad reformanduin pacem nostram''' cum plerisque principibus'' et 
in Ytalia et gratiam nostram rcdinte- vobiscum habere colloquium in Ravcnna 

25 grandam ad omnes tecum et cum pleris- ad removendam^ do nostrorum cordibus 
que principibus imperii generale collo- fidelium omnem turbationem pariter'^ et 
quium in Ravenna disposuimus celebrare. rancorem et" optatam pacem in Italia re- 
Quare tuam monemus et hortamur devo- formandam*', nostram ad omnes gratiam 
tionem, quatinus loco et termino pre- effundendo*', universitatem vestram mo- 

30 taxatis in eodem colloquio presentia- nendo'' mandamus precipimusque obnixius 
liter et libenter, si fieri potorit, studeas et mandantos hortamur, quatonus loco et 
interesse, cum moderata familia veniendo, termino prestitutis por'' honorabiles nuncios 
nobis pro tam laudabili negotio peragendo vestros, viros^ industrios in eodem colloquio 
efficaciter affuturus, ut abinde cum gone- interesse curetis, nobis ad tam laudabilo 

35 rali pace ot universali gratia, liccntia tam negocium pcragendum'" efficaciter affuturi, 
a te quam ab aliis accepta principibus ot ut abinde cum generali pace et universali 
ab omnibus amicis vale recepto, iter pero- gratia*", Hcontia prostita et amico valo re- 
grinationis nostre feliciter assumamus. cepto, ad Christi servitium transfretemus^. 

116. P) percunctamus 1; peroptantes 2. i) gravior 5. ') deest 5. *) divinitus 2. *) mise- 

40 ratione 2. 5. «) distulit 5. ^) quia .'3. ^) viderunt 2. ^) deesl 2. y) auxilium 2. 

z) igitur 2. 4. f). *) loco circ. tuam et 2.4. 5: universitatem vestram. ^) loco monemus — nego- 

tiuni 4: ne in tam arduo Cliristi negocio. <=) attentius et liortamur 2. b. ^) gene- 

rale 2. 4. 5. <=) deest 1. 4. f) frequentius 2. «) Attendas — cognoscant des. 2. 4. .0. 

^>) quo 1. ') et tam 2. 4. 5. ^) loco transfretandi — preparent 2. 4. 5: movemini transfret andi 

45 vos interim preparate (preparetis 4. 5). ') med. futuri 2; med. pr. futuri 4. ™) Madii 2. 4. 

n) ad — servitium des. 2. 4. 5. <>) cum 2. 4. f). P) exc. br. 2. 4. «i) feliciter tran.searaus 2. 5. 

r) ceteris 1. ») gt add. 2. t) in add. 2. 4. 5. ") circa medietatem i") nt 1. ^) venture 4. 5 ut \. 

w) transitum nostrum 5. ^) principum imperii 4. y) et ad reinovendum 4; ut ad removendum 5. 

'■) deest 4. ») deest 5. •') reforniare 4; reformemus 5. '') eft"usuri .0. «^) moneudam 2; loco 

50 monendo — mandantes 5: monemus obuixius et; 4: monemus precipimus obu. et mandantes. ^) deest 2. 

^) deest .'i. s) transeamus 5. 

20* 



156 FRIDERICI 11. CONSTITUTIONES. 1227.1228. Nr. 11(3. 117. 

(22) Confidimus autoni in au<'tor(' salutis. quod sumnius pontifox nostre devo- 
tionis*' non imniemor noe Terre Sancto necessitatis oblitus diutius' non permittet a^ 
dovotiono ot dilootiono sanote matris ccclesie devotum filium amovcri, cum eum sin- 
cere dilexerimus. priusquam ad altioris loci speculam vocaretur. 

Datum Capuo. YI. Decembris, indictionis prime'. 



117. PROMULGATIO LEGATl IMPERII PER 
MARCHIAM ANCONITANAM ET TERRAM 

MATHILDIS. 

1228. lun. 

Legitur haec carta inserta privilegio Reinaldi ducis Spoleti a. 1229. Mart. Auximi- lo 
tanis ct Recanatcnsibns indulto, cuius autographon ctiamnnnc asservatur in tahulario 
municipali Au.rimitano^. Contulit vir d. Simonsfeld. Autographo iJlo usi sunt ct ipsi 
cditores Italici. De rationc nostrae constitutionis cf. Ficker 'MitthcUungen dcs Instituts' 
IV, 3'>1. — Huillard-Breholles III, 65. Bohmer, Reg. imp. V, 1728. (P. deest.) 

Fridericus Dei gratia Romanorum imperator semper augustus, lerusalem et i5 
Sicilie rex. Per presens scriptum notura facimus universis imperii nostri fidelibus 
tam presentibus quam futuris, quod cum ex coramissa nobis iraperialis erainentie digni- 
tate tenearaur cura et providentia diligenti de totius imperii nostri regimine salubri 
disponere et partes eius universas et singulas sollicite moderari, de prudentia et legali- 
tate Raynaldi ducis Spoleti dilecti fidelis nostri, cuius industriam haberaus diu cognitara 20 
et expertara. plenius confidentes, constituiraus eum legatum imperii in raarchia Anconi- 
tana. tota terra coraitisse Mattildis, Valle Lacus et Maritiraa et ei concessiraus in 
eisdera plenarie vices nostras, ut in omnibus earundera regionura locis et partibus 
officium legationis exerceat et loco ac vice nostri ad honorem nostrum et iraperii 
comode tractet, disponat et statuat universa. Cui dediraus plenariara potestatem in 25 
omnibus quecumque in predictis locis nos ipsi personaliter facere deberemus. Statui- 
mus igitur et iraperiali auctoritate firniiter et districte precipiraus, quatinus eideni duci 
Spoleti dilecto fideli nostro, tanquara persone nostre, in oranibus que ad ipsius lega- 
tionis officiura pertinent, universi et singuli fideliter parcant et devote intendant, nec 
sit aliquis qui sue dispositioni vel voluntati teraerariura in aliquo se opponat. Quod 30 
qui presurapserit, indignationem nostri culminis se noverit incursurum. Ad huius 
itaque constitutionis et comraissionis nostre raeraoriara et robur perpetue firniitatis 
presens scriptum fieri et bulla aurea typario nostre raagestatis impressa iussiraus 
comrauniri, 

Datura Brundusii. anno dorainice incarnationis millesirao ducentesimo vicesirao 35 
octavo, mense lunii, prime indictionis. 

116. l'j dev. uostre 2. 4. 5. ') devotum filium non — ecclesie diutlus 2, 4. b. ^) absoluta 4; 

solita add. 2. 5. ') indictione prima 1 ; prime indictionis 4. 

1) V. Ciavariiii 'Collezione di documenti storici antichi ddla citta e terre MarcJiifjiatie' IV, 6. 
Pririlegium Reinaldi repetivit Huillard-Bi-i:holleH III, 113, nU, viro d. Simoisfeld monente, p. 115 emen- 4o 
danda sunt nomimi testium diuyrum ex autofft-apho ita: comitis Berardi de Monoplello et Conradi de 
Lu^inardo. 



FRIDERICI 11. CON.STITUTIONES. 1228. Nr. IIH. 157 

118. ENCYCLICA DE REVOCANDTS 
DONATIONIBUS ECCJ.ESIAK KA( TIS. 

1228. lun. 21. 

Exemplar communi Civitatis Novac in marchia Anconitana sitac missum dcsrripsit 
5 (; huJlario ciusdcm oppidi sacc. XVI. cx. conscripto, p. 84 (ubi siijnulur C, o) licilntunin, 
qui adnotavit eodcm hullario usuin cssc Marangonium 'Mcmoric sacre e civilc di Civitanova' 
(174S. 4°) p. 270, ct autotjraphon , quod adhuc vidrrit Gactani 'Istoria di Civitanova' 
(1740) p. 22, iam non cxsfarr. I)c rc ijjsa cf. Fichcr 'Forscliumjrn II, 437, qui rccie 
iudicavit, epistolam hanc cssc cncyclicam. — Huillard-BrchoUcs III, 00. Bohmer, Rc(j. 
10 imp. V, 1729. ' (P. decst.J 

Fredericus Dei gratia Romanorum imperator sempcr augustus, lerusalcm et 
Sicilie rex potestati. consilio totiquo communi Civitatis Novo. fiflolibus suis, gratiain 
suam et bonam voluntatem. 

Novit Altissimus, de cuius munere imporiali solio presidemus, quod ob reve- 

15 rentiam Dei. a quo recognoscimus id quod sumus. Romanam ecclesiam affectu" filiali 
semper dileximus et iuravimus totis viribus bonorare, adeo quod metas imporii, cuius 
terminos amplificare tenemur, sponte reliquimus. ut ecclesiam largioribus beneficiis 
ditaremus, eidem vos et plures alios de fidelibus nostri imperii concedondo, sperantes 
quod exinde placeremus Altissimo et ipsius rcctores ecclesio fierent liuiusmodi nostri 

20 beneficii non ingrati. Sic etiam in utilitatem ecclesie ipsius nostrum beneficium con- 
cessimus, ut sub nostre protectionis umbraculo essetis'' et nihilominus viveretis. ut 
nulla conturbationum concuteremini tempestate, et vos semper haberemus. cum expe- 
diret, ad nostra et imperii servitia preparatos, quos ex concessione huiusmodi a iuris- 
dictione et servitiis imperii nunquam fieri volumus alienatos. Sed prout evidenter 

25 apparet et sepe sunius experti, ipsi rectores ecclesie contravenientes immo perver- 
tentes huiusmodi nostrum beneficium in abusum dominandi, pro})osito gratiam eis a 
nostra serenitate provisam semper satagebant supprimere; et si aliquando per partes 
ipsas contigit nos transire, reverentiam et servitium, quod a vobis ceterisque fidelibus 
nostri imperii celsitudini nostre debetur, impedire conati sunt, ut nobis non velut 

30 Romanorum imperatori et vero domino vestro, sed tanquam extraneo per imperium 
nostrum et per vos maxime, quos reputamus esse imporii fideles precipuos, transitum 
simpliciter preberc, licet id numquani implere vel exequi potuissent, vobis et ceteris 
fidelibus nostri imperii contradicentibus nec in hoc faventibus voluntati eorum, qui 
fidem illesam semper imperio servavistis. Est etiam aliud nullatenus sub silentio 

35 transeundum, quod iidem rectores non sine nota infamie de terra ipsa imperii contra 
nos et fideles nostros in favorem et coniurationem nostrorura rebellium non semel sed 
sepius exercitum congregare studentes, nos et nostros vexare et persequi pro viribus 
non desistunt, iura nostra tam in regno quam in imperio conculcare et deprimere 
satagentes. Quod in effectu multoties ostendissent et adhuc ostenderent, si eis facultas 

40 suppeteret adversandi. Fecerunt insuper, quo meruerunt predicte concessionis nostre 
gratiam demereri; quoniam cum vos debuissent pacis solatio velut persone pacifice 
confovere, semper rixarum et discordie fomitibus cibaverunt, cum videantur prefecisse 
vobis et aliis homines scismatis et discordie filios, prorsus vobis inutiles et tani nobis 

118. a) effectu c. ^) esset c. 



15S FRIDERKI 11. CONSTITUTIONES. 1228. Nr. llb. 119. 

quani nostro imporio advorsantos: do (]uoruni prosontia quasi ex adipo ])ro(liret iniquitas, 
quo Yos redderet inquietos et todio o^nitravontionuni afticcret, ut hoc possent inposterum 
nostris imputaro oj)erilnis ot sic famam nostri nominis donigrare ac vestrum bonum 
staruni niliilominus pcrturbare. Undc cum liuiusmodi manifesta gravamina serenitas 
nostra non possit nec debeat equanimiter substinere, que tam Deo quam hominibus 5 
dobent merito displicere. nos qui vobis et aliis fidclibus nostri impcrii adesse tenemur 
propensi et prodesse, voientes pressuris et in(]uictationibus vestris perpetuum finem 
imponere et vos de cetero sub nostra et imperii potestate pacifice conservare, con- 
cessionem nostram predictam factam ipsi Romane ecclesie de vobis merito duximus 
revocandam. volcntes et iraperiali statuentes edicto, ut de cetero sub nostro et imperii lo 
dominio debeatis semper consistere et manere nec per nos aut successores nostros 
debeatis unquam alienari seu substrahi ab impcrii potestate. Unde fidelitati vestre 
mandamus sub debito fidei qua nobis et imperio tenemini firmiter iniungentes, quatcnus 
in nostra et imperii fidelitate de cetero persistcntes nulli alii nisi nobis et imperio 
debcatis intenderc seu parere. Preterea commisimus Raynaldi ducis'' filio, dilecto is 
fideli nostro, super hoc nostras vices; cui etiam dedimus in mandatis, ut vobis ex parte 
nostra constanter promittat, et si necesse fuerit ac volueritis, debeat realiter in animam 
nostram iurare, quod nunquam vos amplius a nostro et imperii dominio subtrahemus. 
Yos ergo intendatis et pareatis eidem Raynaldo'^ in omnibus quecumque de servitiis 
nostris et imperii ex parte nostri culminis duxerit iniungenda. Ut autcm predicta 20 
omnia perpetuum robur firmitatis obtineant, presentes litteras bulla aurea tipario® nostre 
maiestatis impresso iussimus communiri 

Datum Brundusii, XXI. lun., prime ind. 



119. ENCYCLICA DE INIMICITIA PONTIFICIS 

ET DE PASSAGIO. 

(1228. Iim. ex.) 

Proponimus e codice Guelferhytano 331 (Hehnst. 298) saec. XV. fol. 20, qui collec- 
tionem dictaminum Petri de Vineis continet; quo usus est etiam Hahn in Collectione monii- 
meutorum I, 2ir> nr. 13. — Huillard-Breholles III, 71. Bdhner, Reg. imp. V, 1731. 

(P. deest.) 30 

Fredericus Dei gratia Romanorum* imperator semper augustus, lerusalem et 
Sicilie rex etc. 

(1) Si solicitudine cordis et labore corporis indefessi pro servicio lesu Christi 
et auxilio Terre Sancte, cuius onus suscepimus, hactenus nostra providentia vigilarit 
et in unum collegerit vires suas, testis est exactor eonscientie nostre Deus, cui pro 35 
maximis que contulit ipse nobis pure vovimus et dcbemus quidquid accepimus, quid- 
quid sumus. Et ne tanti muneris et tantorum beneficiorum videremur ingrati, firmiter 
prosequentes devocionis inccptc propositum et votum. quod elegimus coram ipso, gratum 
duximus in laudem sui nominis et honoris, in studium vere religionis et fidei nec 
parcere sumptibus nec quieti corporis indulgere, ut in presentibus eo potissimum sub- 40 

IIS. c) Bovoaldi comitis c. '^) Bovo e correctura c. «) tipo c. 

111». ^) deest c. 



FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1228. Nr. 119. 15(> 

traheicimis aHL-ctui. (iiki iiiagis (.'tcrnoruiii spcraliatur ctrcctiis iiobiscum studio ct solli 
citudine occupatis, ut (luam cito, quain prospcrc, (|uani providc, (juam prudcntcr lirmum 
prosequeremur mentis nostre propositum et rem tam dignam tanto molimine gereremus, 
quod ct orbis ambitus mirarctur et Altissimus acccptarct. (2) Et cum supcr hiis 

5 nostra laboraret intcncio ct speraremus ab ecclesia Uomana oinnc conscilium, cum 
quein rectorcm ct duccm liabcrc crcdcbamus, ex insperato contrarium liuius nostre 
disposicionis acccpimus. adco quod coiitra nos jiroccdens iniustc prolatu cx((»iiimmii- 
cationis scntcntic patciitcr nisus sit conatibus ct votis nostris, quibus insistimus pro 
servicio Terre Sanctc. non zclo iusticie, sed motu proprie voluntatis obstare. (3) Scd 

lu inter hcc omnia contra nos sic immerite, sic iniustc prolata paticncia et mansuctudinc 
usi sumus ncc ad iniquam cxcrcero voluimus iracundiiwn animi nostri motuni, ut non 
deteriorarctur in aliquo causa nostra. quam iusticia fovet ct paciencia fulcit, pcr (juas 
ct ira dcprimitur et iactancia conculcatur. (^uod noii ob aliud fecimus nisi ob rcvc- 
renciam Altissimi et ne impcdiretur scrvicium tcrrc Dci. Ad cvidcntcm insuper inanKUc- 

15 tudinis nostre constantiam, licet ottensi pocius quam aliqua culpa notabiles, post varias 
supplicationes et preces, quas ad excusationem innocencie nostre et de nullo reatu'' 
et ad^ pacem aut graciam obtincndam pcr solempnes et frequcntcs nuncios nostros, 
etiam ultra quam impcrialcm cxccllenciani nostram dcceat, apud antistitcm ccclcsie 
Romane porreximus. (4) Nuper etiam per vcnerabilem Magdeburgensem'' archi- 

20 episcopum , dilectum principem nostrum, et duos de iudicibus curic nostrc, nuncios 
nostros ad hoc specialiter destinatos, ipsi Romano antistiti formam nostre satisfaccionis 
obtulimus. ut nobis iam transire paratis pro servicio Ihesu Christi benediccionis munus 
et graciam non negaret. Quod nullatenus acceptavit et, cum prcdicti archiepiscopus 
et nuncii nostri ab eo rcquirercnt, ut satisfaccionis formam, quc sibi placcret, exprimerct, 

35 id facere recusavit. (5) Preter hoc autem , ut plus iusto aspere nos tractaret et 
mansuetudinem nostram verteret in furorem, homincs ecclesic, quos licct bencficiorum 
oblitus ex concessione nostra tenet, iussit arma sumere et insurgere graviter ad dispcr- 
genduin regnum nostrum, pro tuitione nostrorum rebellium et favore, non contentus, 
quod homines Reatini primo exercitum nostrum, quem in obsidionem proditoris nostri 

.30 direximus, invadcre sunt conati, quamquam et prima et ultiina ipsorum acies cesa sit 
et fugata; quorum maiorum magna pars ibi gladio ultorc succubuit, ubi facinus est 
aggressa. (6) Preter hec etiam idem Romanus pontifex de pecunia ecclesie, quam 
erogare tenetur in Christi servicium transituris, soldatarios retinet contra nos, ut nobis 
modis omnibus quibus valeat adversetur. (7) Quamquam autem idem Romanus 

35 antistes per hec omnia nostris desideriis se opponat et iniuste mansuetudinem nostram 
exasperare conetur, nullatenus tamen nos a Christi servicio revocavit. Nam pro ccrto 
noveritis, nos cum galeis et navigiis nostris et strenua militum comitiva et multitudine 
bellatorum Christo duce, cuius res agitur, de Brundisio feliciter iam movisse versus 
Suriam cum celeritate et aura prospera profecturos. Quare fidclitati vestre precipiendo 

40 mandamus, monentes attencius et hortantes, quatenus ad® succursum nostrum et servi- 
cium Terre Sancte intendatis pro viribus ut potestis, grave ferentes quod summus 
pontifex in hiis omnibus nos iniuste provocat et indigne, cum deberet pocius paterna 
compassione nostris laboribus providere. 
Dat. etc. 

45 119. ^) couscii deesse videtur c. cj deest c. ^) Cod'burgen c. «) ac c. 



160 FKIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1229. Nr. 120. 

VK)~m. CORONATIO IIIEROSOLIMITANA. 

1^2^29. Febr. Mart. 

leO. CONVENTIO GUM SOLDANO (Fchr. 18). 
Conveutionis hidus fniiinicnfa tantum Gcroldus patriarcha ima ctim cpistola sua 
a. 1:2:29. Mart. 26 data (Rodcnhcrg I, nr. 884) pontifici misit, adiectis censuris, quas hoc 5 
loco supprimendas duximus^. Leguntur capitida in Bcgistro Gregorii IX. lib. III, 35, 
e quo ca vulgavit, mcndis, nt dicit, accurate correctis, Huillardus. Qucm sccutiis Roden- 
hcrg I, 297 nr. 380 ca rccognovit; cuius cditioncm rcpctimus. Rodcnhcrg ctiam rccte 
animadvertit, textum Latinum, qiicm Raynaldus in Annalihus ecclesiasticis a. 1229 § 15 — 21 
ct cum secutus Pcrtz puhlicaverunt, nihil esse nisi vcrsionem c Gallico sermone ah ipso lo 
RaynaJdo factam. — Huillard-Breholles III, 86. Bdhmcr, Rcg. imp. V, 1736. 

(P. 260.) 

I. Li soldaiis baillc a rimpereour ou a ses baillis Jerusaleni le exalehie, quil 
en tace cho que ilh vora, de garnir ou autre chose, 

II. L empererc ne doit touchier'' la Geemelaza'^. cho est le temple Salomon, is 
ne le temple Domini ne nule rien de tot le porpris, ne ne doit soufrir que nus Francs 
de quelque generation quil soit, que ilh se mete sor les lius motis'^, mais ilh reman- 
dront sens riens cangier en la main ct la garde des Sarrasins, qui les'= terront por 
lor oresons fairc et por lour h)ie crier, sens cho quc defendu ne contredit no lor iert 
nulle riens de cho, et les clcs des portes des porpris de chcs lius, qui moti sunt, 20 
seront es mains de chiex ki iki seront por les lius servir, et de lour mains toUues 
ne seront. 

III. Non sera defendu a nul Sarrazin quil ne voyse franchement en pelerinage 
en Bethleem. 

lY. Et si yl y a acuns Frans qui ayt ferme creanze en la hautece e en la dig- 25 
nite del temple Domini, e il vuelt le lou visiter e fayre yki ses oresons, il les y puisse 
faire, e sil ne croyit en sa hautece e en sa dignite, non doyt estre soffers a entrer 
en tot le porpris de leu. 

Y. Se acuns Sarrazins meffayit des estajanz en Jerusalem a Sarrazins com' il 
est*^, doyt estre menez pcr lesgart des Sarrazins. 30 

YI. L'erapereres non aydera nul Franc. ki ke il soyt, en nule maniere per 
nule entention kil ayenf^ de kelke diversite kil soyent, ne Sarrazin a combatre ni a 
guerre fayre contre les Sarrazins ly^ kel sunt en ceste trive moty, ni no mandra^ o 
eulz ni ne segra nul d'euls en nule des partyes^ ki motyes sunt, por battaille fayre, 
ne no se asentyra a eulz en aucune maniere, ne no les soccoyra ne dost ne d'avoyr 35 
ne de genz. 

YII. Lcmpereres destornera toz cels qui auront' entendement del mal fayre 
en la terre del soldan Melcc el Kemel e en la terre ke est motye'^ en la trive, e les 
defendra a son ost e a son avoyr et a ses homes e a tot kant^ kil aura de poer. 

120. aj douchier H. ^) motit H. c) le H. '^) locus ut videtur corruptus li. e) avent H. 40 

') ky H. g) mandera H. •') partye H. ») aurant H. ^) motyes //. 1) kante H. 

1) V. eas in editione Sodenbergiana. 2) Vox Arahica, rectius atitem Djanii al-Asca, id est Mes- 
quita longinqua, in ea parle qaa olim stirgebat Salomonis templum a kalifo Omaro exatructa, nmxinux 
apiul Moslemos leneratione colilur. HUI. 



FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1229. Nr. 1 Jn. 121. \(\\ 

VIII, Saucuns Frans. ki kc il .soyt. a «'nUMidcniPiit dv. tiapa.sser ricn di-n fcrnietez 

ke reeordees ou motyes sunt en cesto trivc, li eniperercs '" e sor li est dc 

deffendre le soldan e doster e destorner len a son ost o a son avoyr et a ses homes. 

IX. Triple e sa terre, le Cliraeh, Castel lUanc, Tortose. Margat e Antioche e 
s kant kc est en lor t<'rre". se soyt en son estat en guerre r vn trive: e sor rempereor 

soyt kil" deffendra a ses genz e a son ost e as apendan/, a li e a cels ki a li ven- 
runt, Frans prives e enstrangcs a li venanz, la aye des segnors de ((Is jcus niotiz 
Bor nule entention kyl ayent en la terre de Sarrazins. 

121. EFISTOLA MAGISTRI DOMUS TEUTONICOHUM AI> roNTIFKKM. 
10 (Mart.7-17.) 

Dedit Fcrt- <: Fnilstro (ireyorii IX. rol. L 11<! Iib. IIL I!>\ I/in/lard-Jirclwdcs 
III, !W. Bblnmr, Rcy. imp. V, ]7:i7. (P. ^JO.^i.) 

G(regorio) sanctissimo et reverendo in Christo patri et domino ac bencfactori 
suo sacrosancte Komane ecclcsic sumnio pontitici frater Il(crmannus) Ilospitalis sancte 

1 Mario domus Thcutonicorum in lerusaiem minister humilis cum dcbita rcverentia et 
devotione oscula pedum beatoruni. 

Rumores ct status Tcrrc Sancte ct exercitus christiani in passagio autunni pre- 
teriti, secundum quod tunc erat, vestre satis innotuit sanctitati, set gratiam. quam 
dominus exercituum Deus circa Terram Sanctara non nostris mcritis set sola miscratione 

20 divina post hec operari dignatus cst, dignationi vestre in presentibus significarc dignum 

duximus et utile. Noveritis igitur, quod quintodecimo die mensis Novembris dominus y^y^\^, 
imperator cum omni excrcitu christianorum vcnit loppen ad reedificationem castri 
illius, ut facilior fieret processus in lerusalem tcmpore suo. Et cum exercitus Christi 
necessaria in someriis per terram per aliquod tempus sufficientia ferre nequivisset, 

25 quisque secundum suam possibilitatem barchas cum necessariis in portu Accon onera- 
verat. Set mutato aerc et turbato mari tanta tempestas inhorruit. ut vassella cum 
victualibus nequaquam exercitui venire possent. Et dum cxcrcitus Christi in multa 
sic esset ancxietate, fere omne consilium totius excrcitus iara desperare cepit. mur- 
murantes nil aliud superesse quani in Accon redcundum. Et dum in tali csscmus 

30 discrimine, miserator et misericors Dominus, qui sanat contritos eorde, adiutor in opor- 
tunitatibus, serenato aere pacavit mare; et statim tanta navium et barcarura multitudo 
venit loppen cum victualibus. ut omnis defectus prius habitus mutarctur in liabun- 
dantiam et plenitudinem omnium ncccssariorum. Et ab illo temporc sempcr ultcrius 
tantara fecit raisericordiam Deus in aeris temperie, ut indiffercnter venircnt vassella 

35 per mare et abirent, ita quod omnis copia oranium necessariorum habita cst scmpcr 
ulterius. Interea sine mora de communi consilio incepta sunt edificia loppen in 
fossato et muris ct turribus crigendis, quod opus mcmorialc erit in evum omni populo 
christiano, quia per Dei gratiara ex nimia dilectione et affectu, quo* dominus imperator 
et omnis populus circa ipsum fervebat et laborabat. ante dominicam LX'"*= usque adeo Feb. is. 

40 fuit promotum, quod a principio sue prime inchoationis numquam extitit tam forte et 
bene factum. Interea vero dura hec sollicite agerentur, nuntii soldani et domini im- 
peratoris indifferenter ibant hinc inde et revertebantur, tractantes de bono pacis et 
concordie. Idem vero soldanus Babilonic et frater suus soldanus, qui dicitur Sccraph, 

120. ™) hic aliquid excidisse apparet E. ^) trive //. ") kal // 

45 121. *) quem c. 

1) Cf. Bodenberg I, nr. 381. 

LL. CONSTITUTIONES II. "1 



162 FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1221». Nr. 121. 122. 

ouin innuniorabili exercitu ajiud Gazarani erant in castris pcr unani (lietani niodicam 
a nobis, et soldanus Damasci cum ingenti exercitu apud Neapolim erat*' per unam 
similiter dictam a nobis. Et dum de restitutione Terre Sanctc tractaretur, dominus 
lesus Christus sua solita providentia ita ordinavit, quod soldanus restituit domino im- 
peratori et christianis civitatem sanctam lerusalem cum suis tenimentis, excepto illo s 
quod monasterium ilhid, quod dicitur templum Domini, debet esse in custodia Sarra- 
cenorum, quia orare diu consueverunt ibidem, ut libcrum habeant introitum et exitum 
ilhc orationis causa, et christianis similiter ibi orare volentibus sit expositum. Villam 
etiam, que dicitur ad Sanctum Georgium^ et casalia, que sunt ex utraque parte vie usque 
in lerusalem, reddiderunt: et Bethleem'' cum suis tenementis et casalibus, que sunt inter lo 
lerusalem et Bethleem. Restituit etiam Nazareth cum suis tenimentis et casalia, que 
sunt inter Accon et Nazaret. Reddidit etiam castrum Tyronis cum omnibus pertinentiis 
et villis et terris. Civitatem etiam Sydonis cum omni planitie, que attinct, similiter 
reddidit. et omues terras, quas christiani tempore pacis habebant et in pace tenebant. 
Licet etiam nobis per pactum, reedificarc lerusalem in muris et turribus iuxta volun- i5 
tatem christianorum et castrum loppen et castrum Cesaree et Montfort, castrum novum 
nostrum, quod in montanis hoc anno firmare cepimus. Verisimile enim videtur, quod 
si dominus imperator in gratia et concordia ecclesie Romane transivisset, longe effi- 
cacius et utilius prospcratum fuisset negotium Terre Sancte. Predictus vero soldanus 
Babilonie usque ad finem treuguarum. quc inter dominum imperatorem et eum per 20 
decennium statute sunt, aliqua castra aut edificia facere de novo aut edificare non 
debet nec aliquis suorum. Omnes captivi etiam, qui in pcrditione Damiate remanserunt 
et qui capti sunt in guerra novissima, totaliter reddentur'^ ex utraque parte. Proponit 
etiam impcrator cum omni populo ascendere lerosolimam et ibi in honore Regis regum 
omnium ferre coronam — sic enim consultum est ei a pluribus — et cum omni dili- 2.^ 
gentia intendere ad reedificationem civitatis lerusalem. Qualis etiam fuerit exultatio 
oranis populi in restitutione predicta, vix potest enarrari. Frater enim Leonardus 
Mart. 7. venit ad nos loppen VII. die Martii, referens nobis rumores de partibus cismarinis; 
quos libenter vellemus esse meliores et de alia maneria quam sint. Ceterum dominus 
archiepiscopus Reginus. qui ad pedes vestrc dignationis missus cst, discretionem vestram 3o 
plene novit expedire, qualiter et in quem modum circa dominum impcratorem rcman- 
serimus : et duni per eum fueritis expeditus. qua intentione feccrimus et quis fucrit 
profectus, quicquid super hiis vestra nobis preceperit dignatio, et de preteritis et de 
futuris. parati sumus obedire. 

123. ENCYCLICA IMPEllATOmS. Mart. 18. 35 

Editionem paravimm ope 1) Registri Grcfiorii IX. vol. I, fol. 118 lih. III, 21^, e 
quo epistolam ad pontificem datam excmplandam curavit Fertz; 2) codicis Claustroneo- 
hurfiensis 929 saec. XIII, fol. 8', cuius exemplar die 19. Martii datum universis impera- 
toris amicis inscriptiim est; contidit vir d. Kehr; 3) editionis Monumentorum Boicorum 
XXXI, 1, 532 nr. 281 e copiariis Passaviensihus II, fol. 72 et III, fol. 02', qui in tahu- 4o 
lario regni Buivarici asservantur, proflua; cxcmplur hoc dutum fuit ad comites, haroncs, 
alios per imperium constitutos'^; 4) schedarum Henrici Mcihom senioris, quae exstant 
in hibliotheca regia Ilannoverana , uhi prior tantum pars exenq^laris episcopo Hildcs- 
heimensi missi exemplata est; contulit hoc fragmcntum Waitz, quod postea cdidit Sudcn- 
dorf in Registro I, 103 nr. 52. Quae exemplaria cuni inter sc admodum conveniant, 45 

121. ^) erant c. «) Gorgium c. <!) correa:i; lerusalein c. <>) reddereutur c. 

1) Cf. Budenberg I, nr. 382. 2) Ex iisdem, ut videlnr, codicibus editum est in pcriudico '.Jahr- 

bii.cher der Litei-utuf (Wicn 1827) XL, 147 et a Leibnitio in (Jodice iuris gentium, Mantissa 11,245 
(= Liinig ' Reichsarchiv' IV, 147). 



FRIDERICI II. CON.STITUTIONES. 1229. Nr. 122. 1G;J 

(liarrcpnt nb m 5) oxcmpJnr rcqi Anplinc inisftNni, ijiuhI scrvnvcruuf Florcs Hisioriarum 
Rogcri dc Wcndovcr, cuins cditioncm n riro cl. Lichcrmnnn pnrntnm SS. XXVIII, 08 in 
usus nostros rcrtimus. — Excmplnr pontifiri missum trtfitur, trstc Firhe.ro, ctinm in cnrtu- 
Inrio llomcrsdorficnsi snec. XIII, fjuod nsscrvutur in tnhulurio Con/lucntino; cccmplur reffi 
5 Bohcminc missum non multum differens a 3 in codice olim G. Lihri, cui titulus 'Fpistolac 
rcgum ct impcrntorum\ se lcgissc dicit Tfuillnrdus: cxcmpJnr tcxtui 4 consimilc nh Alherto 
ducc Snxoninc licvnliensihus missum rst, cuius rpistolnr autogruphon in tnJtulnrio muioris 
ccclcsiac Wishycnsis asservatum cxcmplntum est saec. XVI 11. a viro rl. Lnn(fc}tcl-, cuius 
npogrnphon iam cxstat in t(dndnrio Jlnvnicnsi : cditum est culnotntis lcctionihus potiorihus 

M cncyclicne a viro cl. Winkclmnnn in Artis impcrii I, 408 nr. (il4. F Rogerii oj)erc recepit 
tcxtum ') Mutheus Pnrisicnsis in Chronicu maiora (cd. Luard III, 178; cf. SS. XXVJII, 123), 
cuius varias lectiones culnotavit I. c. Liehermann. Nos ediiionem nostrnm iln iusfni.i imus, 
ut tcxfn 1 pro fundamcnto posito, pr(wcipuas modn discrcpnntins rrlit/nonim frxfuuni (ul- 
notnrcmus, non curanfcs minnfins ncc vcrhorum trnnspositionrm. — lluillnrd- liri-hnllvs 

V., III, 98. BiJhmrr, licg. imp. V, 778s. ^p :iii1.) 

Sanctissimo patri in Christo domino Grcgorio diviiui providente clementia sancte 
Romane occlesie sumnio pontifici Frcdoricns Dci gratia Romanorum imperator semper 
augustus, lerusalem et Sicilio rex saiutem et reverentiam filialem''. 

(1) Letentuv'' in Domino et exultent omnes^recti corde, quoniam beneplacitum cst ci 

20 super populo suo. ut exaltet mansuetos in saluto. Jjaudemus et nos ipsum quem laudiint 
angeli, quoniam ipse est dominus Deus noster, qui facit mirabilia magna solus quique 
antique sue misericordie non oblitus, ea miracula nostris temporibus innovavit que 
fecisse legitur a'^ diebus antiquis. Quia cum ipso, ut notam*" faciat potentiam suam, 
semper non in equis aut curril)us glorietur, nuiu! dodit sibi gloriam in paucitate 

20 virorum, ut cognoscant et intolligant omnes gentes, quod ipse sit tcrribilis in magni- 
ficentia, gloriosus in maiestate et mirabilis in consiliis super filios hominum , cum in 
paucis diebus istis miraculose potius quam virtuose'^ negotium illud» feliciter'' sit 
peractum. quod a longis retroactis temporibus multi potentes et diversi principes orbis 
nec in multitudine gentium' nec per metum aut'' quodlibet aliud facere potuerunt. 

30 O' quam laudaiida est clementia Croatoris ct quam mctuenda est semper potentia 
virtutis ipsius, quia cum in humilitate mentis et dcvotionc cordis semper processerimus 
ad servitium sanctum eius, nobis ab ipso principio consilio et auxilio sue non defuit 
pietatis. quam glorificanda est ineffabilis misericordia Rcdemptoris, qui super populum 
suum devotum peccatis nostris facientibus tam diu derelictum, nunc ex alto rcspiciens, 

35 ipsum secundum miserationum suarum multitudinem visitavit. Ecce nunc quidem dies 
illa salutaris™ advenit. in qua veri christicole salutare suum accipiunt a domino Deo 
suo, ut cognoscat et intelligat orbis terre, quia ipse est et non alius, qui servorum 
suorum salutem quando vult et quomodo vult operatur. (2) Credimus" itaque, quod 

ea°, que in principio accessus nostri'' ad Accon procurantei Altissimo nobis feliciter con- 

40 122. *) Fr. Dei gratia Romanorum imperator — rex universis presentes litteras inspecturis 

fideliljiis amicis suis gratiam suam et bouani voIuntatem2; Fridericus — rex comitibus, baronibuK, 
militibus ceterisque nobilibus et universis per imperium constitutis quibus presentes 
littere ostense fuerint, fidelibus suis, gratiam — voluntatem 3; Fridericus — rex vencrabili 
episcopo Conrado Hildesliemensi principi suo gratiam suam et omne bonum 4; Frethericus — 

45 rex karissimo amico suo H. Auglorum regi salutem et sincere dilectionls affectum 5. ^) Leten- 
tur iusti 2; Letentiu" omnes 3; pro Letentur — potentiam suam semper 5: Letentur et exultent omnes in 
Domino et glorientur pariter recti corde, qui ut notam faceret potentiam suam. <=) deest 2. 3: iusti et 

glorientur omnes 4. ^) in 2 — 4. ^) uotum 1. f) fortitudine 5. K) sancte t«rre 4. '>) deest 5. 
') nec per vires quantumcunque grandes add. .5. ^) nec per 2; ^;>'o aut — facere 5: aliquem facere buc- 

50 usque modo quolibet. 1) O — reddere volumus plenius certiores des. b. ™) salutis 2. 4. 

°) Recolimus 2 — 4. o) pro ea que 2—4: ex biis que procuraute altissimo. P) usque add. 2. 3. 

^) procurante Altissimo des. 2 — 4. 21* 



j(34 FRTDERICl II. CONSTITUTIONKS. 1229. Nr. 122. 

tio-evunt. vosh-a'' patornitas plono novit. Nunc autoni do subsoquontibus prospofis 
omni gaudio et felioitate maioribus. que operante sola virtute divina nobis postmodum 
emerserunt. transcursa matoria de premissis, ne longus sermo sanctitatis^ vestre desi- 
deria diu teneat in suspenso, vos* reddere volumus plenius certiores". Noveritis^ 
igitur sanctissime pater, quod nos spem firmam semper habentes in Deo firmiterque'' 5 
credentes, quod dominus^ lesus Christus filius eius, pro cuius servitio corpus et animam 
oxposuimus sic devote, nos non relinqueret in tam hmginquisJ regionibus et ignotis, 
quin saltem ad'' honorem et gUiriam suam consilium et auxilium'' nobis tribueret in'' 
obsequio suo sancto, in eius° nomine ad'' ipsius servitium procedentes venimus» apud 
1228. loppen decimo quinto die mensis Novembris primo preteriti, ut reedificaremus^ castrum 10 
ipsum. quatinus eundi in civitatem sanctam lerusalem feliciors pateret aditus nobis et 
exercitui christiano. Nec'' tamen sine temptatione maxima per continuationem dierum 
octo' Christi exercitus fuit ibi. quia cum unusquisque de exercitu necessaria victus 
pro se et equitaturis suis sufficienter pro diebus phiribus portare per terram cum 
sommeriis nequivisset et propter hoc specialiter in portu Accon preparata essent 15 
vassella nonnulla que victuahum copiam portare debebant, repente ac fortiter turbato 
aere ventoque flante gravissime et tumescentibus etiam ultra modum procellis, succursus 
vassellorum illorum per ahos continuos octo dies atlethis Christi et christiane'" defen- 
soribus fidei pro peccatis nostris extitit interdictus. Fuit autem tunc murmur et timor 
maximus' apud multos, ne super populum suum Dominus forsitan indignatus, gladio 20 
dire famis vellet ipsos penitus delere de terra. Set quia summa est ira Dei misereri 
potius quam irasci, quia etiam ineffabilis clementia eius ultra quam sustinere potest 
temptari hominem non pcrmittit, lacrimosis et suplicibus rogatus precibus et excitatus 
chunoribus valde piis , continuo imperavit ventis et mari, et facta'" est tranquillitas 
.m. 8,-.;o. magna", dicentibus unanimiter et clamantibus universis: 'qualis est hic qui ventis et 25 
mari imperat. et ipsi obediunt ei'°. Statimque vassellorum innumera multitudo cum 
ino-enti copia frumenti, ordei, vini ot necessariorum omnium loppen venit. Tunc 
autem totus exercitus sic fuit satiatus bonis omnibus et refectusP, quod preter pere- 
grinos aliquos forte pauperes mendicantes ubique nullus in exercitu fuit alius, quin 
necessaria recepissefi alter pro uno, alter pro duobus mensibus habundanter. Et 30 
adhuc secundum miserationem divinam, ut manifestaret apertius gloriam suam nobis, 
tranquillitate maris et aeris*" diu ac diu mirabiUter pordurante, vasella predicta redie- 
runt Accon et iterum ac iterum et multotiens postea sunt reversa, et taliter faciendo^ 
onerata currebant similiter omni die, quod* ex tunc necessariorum omnium habundantia 
indeficiens et mirabihs in exercitu semper fuit. (3) Existentibus" autem nobis ibidem 35 
et ad reedificationem ipsius castri magnificam^ intendontibus^', do soldano Babylonie ad 

122. *■) pro vestra — novit 2 — 4: vestram devotionem (dilectionem suam 4) fecimus plene certam. 
«) pro s. v. d. 2. 3: desideria vestra; 4: des. tua. *) quos 1 ; te 4. ") certiorem 4. ^) pro Noveritis — 

pater 2—4: Noverit igitur devotio vestra (tua 4); 5: Ne igitur desiderium vestrum longus sermo diu teneat 
in suspenso, sinceritati vestre cupimus esse notum. w) quod nos habentes spem nostram in Deo firmiter 40 

et credentes 5. ^) dominus deest 2 — 5. y) rcniotis 2—.'). ^) pro ad — suam 5: pro lionore et 

gloria et laude sua. *) salutare add. 3. 5. '') in — sancto des. 5. c) jpgius autem 5. ^) pro 

ad — procedent«8 5: ab Achon procedentes fiducialiter, e) prospere venimtis 5. f)prontxeeddh- 
caremus — christiano .'»: ut castro loci eiusdem reedificato fortiter ut decebat non solum facilior immo brevior 
et securior pateret accessus, K) facilior 2—4. *•) Nec — mirabilis in exercitu semper fuit 45 

des. b. »; septem 4. ^) christiani 1. l) deest 2. '") factum 4. ") tranq. magna des. 4. 

o) reliqua des. i. P) refertus 2. 3. l) colligeret 2. ') contra naturam temporis add. 2. 3. ») fre- 
quenter add. 2. 3. t) ita quod inantea (in annona 2) de necessariis- omnibus liabundantia e.tc. 2. 3. 

") Igitur sub fiducia divine spei nobis apud loppen existentibus ct super reedificatione ipsius castri, prout 
exigebat rei neccssitas et causa Christi intendentibus magnifice, nt decebat, dum a nobis et peregrinis omnibus 50 
soUicite agerentur hec omnia, de soldano etc. ij. ") soUicite add.2. w) que sicut speramus et 

credimus erit uobis et christiauitati toti memuriale in evum add. 2. 3. 



FRIDERICI II. CONSTITLTIONES. 1229. Nr. 122. 165 

nns ef. a nnbis ad snldanuin ('uindciii nuiitii jduics ct jdurios ivcrunt ot vonerunt'' 
liine indo. (^ui^ soldanus dieta una tantum distans a nobis et soldanus etiani frater 
eius qui Scbaraj)h dioitur'' aj)ud civitatoni Cla/.arani ditfusuni babontos oxorcituiii, et 
ex alia" parte apud'' civitatoin Xoapolini sobhinus Damasci'^ cuin innumora multitudino 

.s militum et peditum gentis sue ad unam diotam jiropo uos et cbristianum'* exercitum® 
morabatur'. Et cum do rostitutiono Terre Sancto ab altorutra j)artium j»or internuntios 
tractarctur, tandem lesus Cbristus Dei filius devotam jiationtiam*' nostram ox alto 
respiciens** compatiendo nobis misericorditor in se ipso sio fecit, quod soblanus liaby- 
lonie restituit nobis civitatem sanctam IcrusakMn. locum vidolicet ubi pedes Cbristi 

10 steterunt, locum etiara ubi veri adoratores in spiritu et veritate Patrem patrum adorant. 
Et ut* de restitutione buiusmodi paternitatem'' vestram certam per singubi faciamus, 
sciatis' quod non sohim restitutum est nobis corpus civitatis sancte'", set tota contrata", 
sicut descondit inde usque ad maritiinam et" castrum loppen , ut peroorini de cetero 
processum babeant liborum ad sopulclirum et securum indo'' rogrossuin: oxcoptoi 

15 quod cuin Saraceni"^ in quadam* veneratione' templum babeant et" illuc secundum 
ritum eorum ad'' adorandum in modum''' percgrinorum accedant, pormittainus eos venire 
libere, verumptamen sine armis et quot volueriinus, nec liospitabuntur ibi sot do foris 
et facta oratione recedant, licstituta'' est nobis insuper civitas Bethlehem^ et tota 
terra modia inter lerusalem et civitatem ipsam, civitas etiam Xazaroth et tota terra 

20 media inter Accon et civitatem eamdem, torra tota Torronis'-, que larghissima est et 
ampla et satis'' comoda christianis, civitas quoque Sydonis^ cum tota planitie et per- 
tinentiis suis; qui locus tanto de cetero erit christianis utilior quanto necessarius hac- 
tenus extitit Saracenis et pre*= locis aliis fructuosus, eo'' videlicet quod ibi portum 
habebant et inde arma et necessaria multa alia ad civitatem Damasci et de Damasco 

2i ad Babyloniam frequentissime deferebant®. Super'' hec itaque licet nobis secundum 
pactum reedificare muros civitatis sancte lerusalem, castrum loppen, castrum Sydonis, 
castrum Cesaree» ac castrum domus sancte Marie Teutonicorum quod'' in montana 
Accon edificare ceperunt, quod' nullo umquam treuguarum tempore permissum extitit 
christianis. Idem'' tamen soldanus usque ad finem treuguarum, que inter nos et ipsum 

30 per decennium sunt statute, aliqua castra vel aliqua edificia de novo facere vel edi- 

ficare non debet. Sicque die dominico XVIII. mensis Februarii primo' preteriti, die Fobr. u 
inquam qua Christus Dei filius a mortuis resurrexit et in memoriam resurrectionis domi- 
nice memorialiter'" colitur et veneratur ab" omnibus christianis, huius pacis concordia 
per iuramentum extitit hinc inde firmata. (4) Denique" de consilio et auxilio, quod 

35 a patriarcha lerosolimitano, magistris ot fratribus religiosarum domorum rocipimus'' in 

122. ^) veneruiit et redierunt .'). y) jiro Qui — lialjeutes oxercituni, et 5: Ipse etenim et alius 

soldanus, qui Xaphat dicitur frater eins, apud civitateni Gazani diffusum liabentes e.xercitura, dieta una dista- 
bant a nobis. ^) qui Sch. dic. t'r. eius cum eo 2. 3. *) vero add. b. ^) pro apud civ. Neapolim 5: 

in civitate Sychen que Neapolis vulgo nominatur et in campestribus posita est. <=) nc- 

40 pos eorum add. 2. 3. 5. <^) christianos 5. e) similiter 5. ^) morabantur 2. 3. K) et patienteni 

devotiouem add. 5. •') nostram respiciens de superius 2. ') Ut enini 5. '') pro pat. vestram 

certam 2. 3. 5: certos vos. l) noveritis 5. '") predicte 5. ") contracta 1. °) ad 2. 3; 

marit. castri lopen 5. P) .securumque .5. i) ita tamen 2; hoc tamen adiecto 5. ■■) illarum 

partium add. [i. ^) deest 5. *) ma.vima add. 2. 3. 5. «) deest 5. ^) deest 2. 3. ^) figu- 

45 ram 5. x) Preterea restitnta 5. y) lerusalem 1. ==) Toronis 2. 3; Turonis 5. =*) valde .'). 

^) Sudonie 1 ; Sidonis 2. 3. c) pi-e locis aliis des. b. •!) pro eo — habebant 5 : maxime cum portus 

ibi sit nimis congruus. ^) frequenter portarentur 5. ^) pro Super — lerusalem ;'): Et quamvis civi- 

tatem lerusalem sicut melius umquam fuit reedificare nobis liceat secundum pactum, necnon et. 8) castrum 
Cesaree, castrum Sydonis 2. 3. [). •') fratres ipsius domus add. b. ') /Jro quod nulh) umquam 5: 

50 et ab olim nullo. ^) ipse 5. l) nuper 2. 5. ^) tam genei-aiiter qnara soliempniter 5. ^) pro 

ab — pacis 5: in orbe concordia liuiusmndi. °) Denique — quam efficaciter adstiterunt des.h. 

P) recepimus 2. 3. 



166 



FRIDEKICI II. CONSTITUTIONES. 1229. Nr. 122. 



partibus cisiiKiriiiis. cuni tiMiipus ct locus iuorit, curabiinus'' patornitati vostre apertius'* 
nuntiare. Ununi tanion'^ ilo magistro ot fVatribus^ sancte Marie Teutonicorum dicere 
possunius ot morito non taooro. quod ab ipso advontus nostri principio in sorvitio Dei 
nobis ram devoto quam ofticaciter adstitorunt. Yore nunc igitur nobis omnibus illuxisse 
i.uc. •->. 14. visa ost dios iHa in qua angoli cecinorunt: 'Gloria in excelsis Deo et in terra pax 
hominibus bono voluntatis". 



I. 2. 3. 
(5) Proindo si' placot. agat sanctitas 
vestra gratias Altissimo qui liec fecit, dato" 
semper gloriam biudi eius et in celebritate 



(5) Ad recognitionom voro tam grandis 
beneficii tantique honoris, que proter merita 
nostra et contra opinionem multorum ad lo 



tanti gaudii tanteque lotitie cum timore perliennem misoricordie sue laudem miseri- 

et amore divino exultantes benedicatis eum corditer contulit nobis Deus, et ut in loco 

qui facit mirabilia magna solus. Sciat^' sancto suo vitulum labiorum nostrorum 

autem patornitas vostra. quod'' die sabathi porsonalitor offeromus eidem, noveritis quod 



Mart. 17. XYII.''' huius nieusis Martii, predictam civi- 
tatem sanctam lerusalem intravimus cum 
ingonti gaudio exercitus cliristiani ot se- 
pulchrum Dei viventis reverenter visi- 
tavimus tamquam catholicus imporator ac 

Mart. is. sequonti dio dominico^ coronam ibi porta- 
vimus ad lionorem et gloriam summi Reffis : 



die sabbati XVII. die mensis Martii huius is 
socunde indictionis cum peregrinis omnibus, 
qui nobiscum fidoliter Christum Dei filium 
sunt secuti, intravimus sanctam civitatem 
lerusalem; ot statim tamquam catliolicus 
imporator, adorato sepulchro dominico re- 20 
vercnter, soquenti die coronam portavimus, 



et ad ipsius civitatis reedificationem ope- quam Dominus omnipotens de throno maie- 

ram> dedimus et talitcr ordinavimus, quod statis sue nos habendam previdens, de 

in absentia nostra ita beno et fortiter muris speciali gratia pietatis sue inter orbis prin- 

et turribus muniatur. tamquam si*^ ibi pre- cipes nos mirabiliter exaltavit, ut sic, pro- 

sentes essemus et quod do ea non poterit sequentibus nobis tante dignitatis tripu- 

dante Domino inposterum formidari'*. Sci- dium, que nobis competit iure regni, magis 

entes igitur'', quod soldanus predictus cap- ac magis notorium universis appareat, quod 

tivos quos non restituit tempore perdite manus Domini fecit hec omnia. Et cum 

Damiate secundum pactum tunc temporis miserationes eius super omnia opera sint 

habitum inter christianos ot ipsum, et alios eiusdem, cognoscant orthodoxe fidei cul- 

qui postmodum capti fuorunt, restituere tores de cetero et enarrent longe lateque 



30 



debet omnes^\ 

Data in civitate sancta lerusalem, 
XYIII.'* Martii socundo indictionis. 



per orbem, quod ille qui est benedictus in 
secula visitavit et fecit redemptionem plebi 
sue et erexit nobis cornu salutis in domo r^ 
David pueri sui. Sane priusquam de civi- 
tate recedamus sancta lerusalem, de magni- 
fica reedificatione ipsius, turrium ac muro- 
rum suorum taliter ordinare proposuimus 
et ita super hoc intendere volumus dili- 40 
genter, quod non minor sollicitudo nec 
diligentia in absentia nostra habeatur inde, 
quam si personaliter super hoc ipsi esse- 
mus presentes. Ut autem hec presens 
nostra epistoha exultatione sit plena per 45 

122. 'i) apertius vobi.s curabimus 2. 3. r) cst quod odd. 2. ^) (lomus add. 2. 3. *) p?-o 

si — vestra 2. 3: agatis et vos. u) date — eius des. 3. ") Sclturi quod 2. 3. ^) WIII. 1. 

^) XVIII. eiusdem meusis add. 3. y) ;>ro operain dediuius 2: statini dedinuis operam diligeuteni : 

3: quidem dedimus. ^j acsi semper 2. 3. ») dubitari 2. ^) insuper 2. 3. ") debet uinues 

des. 1. d) XVIIII. 2. 50 



FRIDERICI II. CUN«T1TL"TI0NES. 122fi. Nr. 122. PJ.S. 1 (',7 

totuin L't .'sic liiiies ciu.s piincipio sf ailaptci 
in gHudiis. ut regulcni aniniuin pro voto 
letificet, ad incrementum lcticic et totiuH 
gaudii precedentis, amicitie vcHtre cupimuH 

5 6880 notum, quod soldanus predictU8 omncH 

captivos illos, quos secundum pactum inter 
christianos et ipsum hahitum t('m|)ore (|Uon- 
dam perdite Damiate iioii rcddidit, ct alioH. 
qui po8tea capti iucruiil, restituere iKthis 

10 debct omnes. 

Data apud civitatem nanctam leruHalem. 
XVII." dic mensiH Martii amio D(»iiiini 
MCCXXYIIII. 

123. EPISTOLA MAGISTIU DOMUS TEUTONICOIWM AD (,>l ESDAM 
15 AMICUM. (post Mart. W.) 

Ej:scrij)sit Fcrtz c lictjistro Grcgorii IX. vot. I, fol. 121 lib. 11 1, 2:!\ — llnittnrd- 
Brcholtcs III, !)9. BO/imcr, Itcg. imp. V, 173V. (R 2(il.) 

Frater ll(erniannus) Ilospitalis sanotc Maric donuis 'rciitniiicniniii in IcruMilciii 
minister humilis reverentiam dcbitani et devotam, 

20 Noverit discretio vestra, quod dominus imperator cum universo exercitu christian»» 

venit Icrusalein dic sabbati XYII. Martii et die dominico sc^iucnti ibi in Iionorc J{:||J; [; 
Rcgis eterni portavit coronam. Consultum etiam fuit ci a inultis, ut ibidem sibi 
faceret divinum officium celcbiari, ex quo tcrram illam dc manibus liberavcrat Sarra- 
cenorum, proptor quain excommunicationis erat vinculis iniiudatus. Nos vero. sicut 

25 ille qui honorem ecclcsie et imperii diligit ct utriusque exaltationi iiitcndit, rcstitimus 
consilio memorato, quia nec ecclesie neque sibi vidimus expedire. Et sic in hoc 
nostris consiliis acquiescens, non audivit divina. tamcn coronam simpliciter sine consc- 
crationc dc altari acccpit et in sedcm, sicut est consuetum, portavit. Ipso quoque 
die presentibus Panormitano et Capuano archiepiscopis aliisque inultis magnatibus, 

30 divitibus quoque ac pauperibus, proposuit coram omnibus manifcste verba subscripta 
et nobis iniuncxit. ut verba sua ipsis Latine et Theutonice exponcremus. In primis 
itaque proposuit: quomodo crucem apud Aquisgranum assumpsit et (luomodo sepius 
ab ecclesia tcrminum et indutias transfretandi petiit et impctravit seseque excusavit. 
qualitcr ardua negotia sepius impedierunt propositum ct iter suum. Prcterca dominum 

35 apostolicum et ecclesiam in multis coram omnibus excusavit, eo (^uod multum dure 
obligasset eum ad transfrctandum ct quod postea denuntiaverit eum. quia non poterat 
aliter apud homines blasphemias ct infamiam evitare, et quod postca ultra mare 
scripserat contra cum. quia dictum fuerat, quod ipse non transfretaverat set ivcrat ad 
alias partes pro congregando cxcrcitu contra ecclesiam: quia si dominus papa scivisset 

40 intentionem cius. non contra set pro ipso scripsisset; et crcdcbat. (|Uod domino papc 
displicerent gravamina quc ci illata fucrant a quibusdam in partibus ultramarinis, quc 
nocucrunt toti populo christiano. Item exposuit, sicut ct ante longe proposuerat toti 
exercitui christiano, quod pro sedanda discordia, que inter ecclesiam et ipsum vcrtitur. 
vellet ca facere, quc ad honorom Dei ct ccclesie necnon ct imperii vidercntur spcctare. 

4.S et tantum starc pro concordia facicnda, quod cvidentcr appareret, quod ex partc sua 
nullo niodo remaneret; et si qua gravamina per ipsum vel suos ccclesie cssent illata. 

122. ^) dic perperam pro XVIII. 5. 
1) Cf. Eodcnherg I, nr. 3S3. 



168 FRIDERICl II. CONSTITUTIONES. 1221». Nr. 123. 124. 

tiiliter vellot doloio. qiutd iniinici crucis (.'liristi ;u' alii falsi christiani, qui gaudent de 
discordia. de pace et concordia confundantur; et quod nolit se extollere nec attendere 
exaltationeni ct honorcm divinitus sibi collatum, set quanto ipsum Deus exaltavcrit, 
tanto velit se coram Altissimo humiliare, et propter eum coram eo qui vice sua est 
constitutus in terra. Hec et alia hiis similia, que longum csset narrare, proposuimus 5 
ex parte sua. Qualis autem letitia fuerit in introitu suo in Terusalcm, et dum verba 
que prediximus recitarentur universis christianis et incolis civitatis, vix posset ex- 
Mart. 1.». plicari sermono. Hiis ita peractis, venit die lune scquenti archiepiscopus Cesariensis 
missus a domino patriarcha et ecclesiam sancti Sepulchri et omnia loca sancta posuit 
sub interdicto: pro quo totus exercitus fuit valde turbatus et contra ecclesiam indig- 10 
natus, quia etiam. quare hoc factum esset, nullam evidentem causam ostendit. Undo 
etiam doininus imperator commotus misit pro ipso archiepiscopo Cesariensi, qui tamen 
non comparuit, et pro omnibus prehitis et conquestus est publice coram eis, quod loca 
sanota. que diu sub potestate Sarraccnorum fuerunt et nunc essent divino auxilio 
liberata, fuissent posita sub interdicto, per patriarcham captivitati et miserie pristine la 
restituta ex divini officii prohibitione. Asseruit etiam, quod si ipse vel aliquis suorum 
patriarcham in aliquo oflFendissent, vcllot se omnino proinde committerc eorum arbitrio 
et voluntati. Et sic de rehedificatione civitatis sollicite disposito, ipso die versus 
loppen rediit. Intelleximus autem postmodum. quod dominus patriarcha ideo leru- 
salem et loca sancta posuit sub interdicto, quod Sarraceni haberent in custodia templum 20 
Domini et templum Salomonis et quod ibi lex eorum clamatur ab eis et colitur. Sciat 
autem discretio vestra, quod Sarraceni templum ipsum aliter non tenent, nisi quod 
pauci sacerdotcs eorum senes et sine armis sunt in ipsa domo pro oratione facienda 
et domo mundanda. Homines autem imperatoris custodiunt et firmant portas exteriores, 
ita quod nec ipsis Sarracenis nec aliis introitus patet vel exitus , nisi quantum placet 25 
hominibus imperatoris. Hec vidimus et audivimus, et sic in veritate fuit nobis ibidem 
existentibus ordinatum. Oblationes etiam, que in templo Domini ofFeruntur ad lapidem, 
ubi lesus Christus fuit oblatus, recipiunt christiani. Dicitur etiam ab antiquis, quod 
ante ammissionem Terre Sancte Sarraceni fere in omnibus civitatibus christianorum 
leges suas servabant et in oratoriis suis eas clamabant, sicut etiam christiani in Da- 30 
raasco et in aliis terris Sarracenorum custodiunt leges suas. Hec vero non ideo vobis 
scribimus. quod idera placeat domino imperatori, et quod non libenter, si** potuisset, 
aliter ordinasset. Set sicut Deus novit, pacem et treuguas non potuit aliter stabilire. 
Omnia predicta idcirco vobis scripsiraus, ut forte si vobis ab alio aliter scriberetur, 
sciatis veritatera — sic est ut scripsiraus — et orani spiritui non credatis, et quia 35 
sciraus etiara, quod pacera et concordiara inter ecclesiara et iraperatorera diligitis et 
pro ipsa facienda sollicite laboratis, pro quo vos raoneremus attente, si esset necesse. 
Ceterum lator presentium frater S. rumores omnes vobis plenius annuntiabit. 



124. ENCYCLICA 
DE HOSTE AB ITALIS FACIENDA. 

1229. Oct. 5. 

Servavit eam Ryccardus de Sancio Germano in chronico stio a. 1229 (SS. XIX, 356), 
qui haec praemittii: Imperator suas in Lombardiara et Tusciam et Roraaniolara litteras 
dirigit in hac forma. — Huillard- BrchoUes III, 100. Bohmer, Bcg. imp. V, 1701. 

123. ^) ei c. ^ ^ 



FKIDKRICI II. CONSTITUTIONFX 122*». 12.S(i. Nr. 121 12r>. t(i9 

Fredcricus ete. poteshitilm.s. (■niisuliliiis ct (•inisiliu cix it.iiiiin Loiiibarilie, liilelibus 
suis etc. 

Ut de nostroruni telieitate sucee.ssuuin certa vos iiova letilieent. verttris duximus 

desideriis presentibus intiniandum, quod nos de ultrainarinis partibus prospere per Dei 

5 gratiam redeuntes, de ininiieis nostris «jui regnum nostrum inva.serant feliciter trium- 

phavimus, dum audientes, nos contra eos in manu valida et potenti venturos, non expec- 

tatis aut expertis viribus nostris, in Campanie tinibus fu;;e sibi presidium elegerunt. 

Sicque Domino eooperante et nos comitante iustitia, (iu<: de eelo prospexit. «piod ipsi 

de regno nostro, nobis abscntibus, per anni dimidium occupaverant. noa brevi dierum 

10 spatio rocuperavimus et revocavimus ad demanium et dominium nostrum. VoIentcH 

igitur imperii et regni nostri quietem et paeem eum consilio vestro disponere ac in 

Teutoniam e vestigio properare, tidelitatem vestram monemus et Iiortamur attentius. 

firmiter ae distriete preeipieiido mandantes. <|uatinus liiis rec(q)tis litteris, in e(|uis et 

arinis deeenter arinati vestruiii ad rios iestinetis aeeessuin. (iiioniam iios universis et 

15 singulis pro sui qualitate servitii curabimus respondere. 

Datuin anut Sanetuin Germaiiuin. III. Noii. < )etobris. III. imlictioiiis. 



125. MANDxVTU.AI CREMONENSJBUS 
DATUM DE CON(^ORDIA ( UM LOMDAKDIS 

TRAC^TANDA. 

20 1230. Apr. 

Po.s/ Bohmcrum 'Ada hnperii selccfa' 788 nr. 1002 dedit Ifoldcr-E(j(icr c mcmhrana 
tabidarii municipalis Crcmoncnsis sifjn. 1917 (olim J 35), (juam aido(jraplion cssc rij 
credcre potest, scd duplicatum autotjraphi cssc id^jue c cancctlaria impcriuti oriundum 
opinatur ^ Memhrana ad instar epistolae plicata est, in cuius manjinc imo quatuor fora- 
25 mina filis ducendis apta conspiciuntur, inter quae eadem nianu scriptum est •^•. dux. 
Vcstigia sirjilli non supersunt. In tenjo lcguntur Exemplatuin est, nempc in liegistro 
magno sign. A, uhl legitur mandatum sub itr. 164. — Bohmcr, licg. imp. V, 1785. 

(P. deestj 

Fr. Dei gratia Romanorum imperator seinper augustus, lerusalem et 8icili<- re\ 
30 potestati, consilio totique comuni Oremone, fidelibus suis, gratiam suam et bonam 
voluntatem. 

Expertum fidei vestre devotionis ardorcm, (juem circa nostra et imperii nostri 
servitia geritis et habetis. ylari ac sereno mentis affectu prosequimur et propensius 
commendamus. Scimus etenim. quo constantie spiritu et fidelitatis amore in omnibus. 
35 que nostrum et imperii honorem et augmentum plene respitiant . assiduc vigiles exti- 
tistis, nec piget vos laboris et oneris assumpsisse dispendium pro hiis. que ad incre- 
mentum nostre celsitudinis cognoscitis pertinere. In quibus omnibus nichilominus vestre 
reipublice bono consulitis. dum ex hiis. que ad incrementum nostrnm et imperii 
studiose peragitis. vestre salutis et quietis amplitudini providetis. sperantes de merito 
40 fidei et servitii qualitate cum plenitudine nostri favoris et gratie de benefitiorum ira- 

1) Cui opinioni non accedam, sed verum autographm membranam istam esse contenderim. 

22 

LL. CONSTITUTIONES II. 



170 FRIDEKICI 11. CONSTITUTIONES. 1230. Nr. 125. 12(3. 

perialiuni magnitudino gloriaii. Ad hec autcm, quia dc vcstra dcvotionc plcnc con- 
fidimus. ccce committimus vobis ct plenam concedimus potcstatem componendi et 
tractandi cum omnibus civitatibus ct terris Lombardie, quas expedire videritis ad 
honorem imperii, servitium nostrum ac bonum statum et comunem utilitatem vestram 
vellc redire. Nos enim secundum ordinationem et tractatum vestrum rcmittimus eis s 
otlensam, quam hactenus contra nostram excellentiam commiscrunt, recipientes eos in 
gratiam nostram. Quocirca devotioni vestre mandamus, quatinus circa hcc et alia, que 
videtis ad nostra et impcrii spectare scrvitia, solitc dcvotionis studium apponatis, securi 
quod nos perpetuo ratum ct firmum habebimus quicquid cura predictis duxeritis 
statuondum. Ad huius autcm rei perpetuam firmitatem presens scriptum fieri et bulla lo 
aurca typario nostrc maicstatis impressa iussimus communiri. 

Dat. Fogie. anno dominice incarnationis millesimo ducentesimo tricesimo, mcnse 
Aprilis. tcrcic ind. 



126-149. PAX CUM ECCLESIA ROMANA. 

. 1S230. lul. -Oct. 15 

Instriimentomm , qiiac pertincnt ad pacem apud S. Germanum et Ceperani initam, 
viginti duo Pcrts a. 1823, Annalihus ecclesiasticis in suhsidium attractis, eruit e Registri 
Gregorii IX. tomo I, fol. 161 — 168. Qiionim ordincm chronologicum ope editionis Huillardi 
et imprimis ciri el. Ficker Regcstorum impcrii tomi V. sagacissimi renuvatoris restituimus ^, 
umim in duo (nr. 137 et 139) sciimgentes et unum scriptum (nr. 138) aliunde petitum 20 
addentes. 

136. SCRIPTUM DE lURAMENTO MARGARITI. lul. 21. 
Reg. nr. 1. — Huillard-Brehollcs 111,209 nr. IV. Bdhmcr, Rcg. imp. V, 1795. 

(P. 270.) 

L(ando) miseratione divina Reginus et . . Barensis^ archiepiscopi, . . episcopus Re- 25 
ginus ^ et . . abbas Casemarii universis presentes litteras inspecturis salutem in Domino. 
Xoverit universitas vcstra, quod cum venerabiles patres domini I(ohannes) Sabinensis 
episcopus et Th(omas) tituli Saucte Sabine presbyter cardinalis, apostolice sedis legati, 
domino imperatori raisissent per magistrum Bartholomeum capellanum domini pape et 
magistrum P. capellanum predicti episcopi Sabinensis , ut terram quam Margaritus 30 
tenuerat et occupata dicebatur, postquam a domino papa recesserunt pro componenda 
pace venientes, eidem M(argarito) faceret plene restitui, idem Margaritus a domino im- 
peratore vocatus coram nobis et eisdcm nuntiis et pluribus aliis spontanee recognovit, 
se dudum . ante quam venirent, eidem impcratori iurasse et sc ac sua exposuissc ad 
ipsius beneplacita voluntatis, recognoscens se eundem imperatorem velle habere in 35 
dominum suum et non alium. et eidem imperatori, priusquam papa scriberet, Htteras 
ut eura in suam gratiam reciperet direxisse. 

Data apud Sanctum Germanum, XII. Kal. Aug. 

1) Suinmaria priorum ■ duodeviginti script&rum v. inter Epistolas saeculi XIII. e Begestis sdectas 
ed. Bodenherfj I, nr. 415. 2) Marinus. 3) Nicolaus. 40 



FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1230. Nr. 127 — 129. 17 | 

127. SCRIPTUM IMPEHAToniS I)E SVO irJlAMENTO. (lul. 2:i.) 
licg. nr. 1. IIoc scriptum pcrindc nc duo scrjucntia, (juac dic praccisc indicato cannf, 
e canccUaria ajwstolica proflua dici lulii 28. (uhcribcjid/i sunt, ut anjute censuit Ficker. — 
Huillard-Breholles III, 207 nr. I. Bijhmer, I{c(j. imp. V, 17<M. (P. 209.) 

5 Fridcricus Dci «^ratia Ronianonun iinperator scnipcr aiip^ustus. lerusalein et Sicilie 

rex. Notuni facimus univcrsis. (|Uotl nos pro omnibus pro (juibus cxcommunicati 
8umu8, tactis aacrosanctis euangcliis, iuramus coram vohis, dominis l(ohannc) vencrai^ili 
episcopo Sahinensi et T(honia) tituli Sanctc Sahine vcncrahili prcshytero cardinali. 
apostolicc scdis legatis, vico reverentissimi patris domini G(regorii) I)ei gratia summi 

10 pontiticis rccipicntihus, stare preciso mandatis ecclesie et sine alirjua c^mditione hccuu- 
dum formam ecclesie. Ne igitur id revocetur in duhium, presens s(ri]ttiim ficri et 
hulla aurca typario nostrc maiestatis improssa iussinms communiri. 

Data apud Sanctum (jrcrmanum. aimo dominice incarnationis MCCXXX. dic . .' 
mensis lulii. tcrtic indictitmis. 

,:. 128. SCRIPTUM IMPERATOIIIS I)E REMITTEM)A OEEENSA EAUToltUM 

ECCLESIAE. (Inl. 2:j.) 

I) Reg. nr.2; 2) transsumta duo tabularii Vaticajii sacc. XIII. in., ah uno eodcmque 

librnrio cxarata, sif/n. Arm. I c. IV nr. 7 ct nr. S^, quae contulit vir d. Kchr. lusrrlum 

est ctiam. cpistoJae Grcgorii IX. (infra nr. 149), nbi tamcn carct nota chronolo^jica. Cuius 

20 lcctiones cum nihil faciant, nil curavimus. — Huillard-Brcholles III, 208 nr. 11. Bohmcr, 

Rcfi. imp. V, 1797. (P. 269.) 

Fridericus" Dei gratia Romanorum imperator semper augustus, lerusalem ct 
Sicilie rex. Per presens scriptum notum facimus universis. quod nos remittimus omncm 
offensam et penam Theotonicis, Lomhardis, Tuscis et hominihus Uegni gcncralitcr ct 

25 Gallicis et omnihus aliis. qui ecclesie contra nos adheserunt, et per Thomasium comitcm 
Acerrarum dilectum fidelem nostrum facimus in anima nostra iurari . quod predictos 
nullo temporo offendemus vcl facicmus oftendi pro co (piod Komane ccclcsic contra 
nos orta discordia astiterunt, et quod pacem ecclesie et eis observahimus, Remittimus 
etiam sententias. constitutiones et hanna. si qua per nos vcl pcr alios lata vcl cdita 

30 sunt occasione huiusmodi contra cos. Promittimus etiam, quod terras ecclesic in 
Ducatu vel Marchia seu alio patrimonio ecclesie non invademus nec devastahimus pcr 
nos vel per alios, Ad cuius rei evidentiam presens scriptum ficri et hulla aurea typario 
nostre maiestatis impressa iussimus communiri. 

Data'' apud Sanctum Gcrmanum, anno dominice incarnationis MCCXXX. dic . .' 

35 mensis lulii, tertie indictionis, 

129. SCRIPTVM IMPERATORIS DE CIVITATIBUS GAIETA ET S. AGATHAE. 

(lul. 23.) 

Rcq. nr. P>. — Hnillnrd-BrchoUes IIL 208 nr. III. Biihmcr, Rog. imp. V, 1798. 

(P. 209.) 

Fridericus Dei gratia etc. ut supra. Per'' presens scriptum notum fieri volumus 
universis, quod inter sacrosanctam Romanam ecclesiam matrem nostram et nos con- 

127. a) 7ndla lacnna in c: 11. male supplevll Raynaldux. 

128. a) Fr. 2. '*) Dat. 2. '=) nulla larnna in c. 

129. a) deest c. 
1) Cf. 'Neues Ardiiv' XIV, 376, nhi taumi jyerperam le/fifur m: 1798 Begestorxim imperii V. 

22* 



40 



1 72 FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1230. Nr. 129. 130. 

venit. qiiod ilo ooinimini voluntato traotabitur ilo via invonionda. qualitor ad nos eum 
lionore eiusdoni sanoto niatris ooclesio revortantur Gaietani et Sancta Agathonsis civi- 
tates et omnes oum bonis suis do rogno nostro Sicilio, quos ecclesia in sua fide recepit 
et in ecclesie dovotiono pordurant: ad qucm tractatum datus ost annus, nisi ante via 
valeat invoniri. Ad quam inveniendam dicta mater ecclesia curam et sollicitudinem 5 
adliiboro promisit. noc torniinns nisi de oonscnsu partium ulterius prorogabitur. Set 
si. quod absit. infra dietum torminum via invonta non fuorit, (ixtunc per arbitros 
interim eligendos procedetur in via ut diotum ost invenienda. Quorum duo sint ex 
parte ecclesie et duo ex parto nostra. (iui si eoncordare non poterunt, quintum eligant, 
et dicto maioris partis stabitur. Prestamus itaque iuramentum per Thomasium comitem lo 
Acerrarum dilectum fidelem nostrum in anima nostra et de mandato nostro iurantem, 
quod intorim prodictas terras ct homines non oflFendemus in porsonis et rebus nec a 
nostris pormittemus oflfendi, ot viam, quo invonitur per comunem tractatum eiusdem 
matris ocolesie et nostrum vol jior arbitrium, observabimus. Ad cuius rei evidentiam 
presens scriptum fiori et buHa aurea typario nostre maiestatis impressa iussimus com- i5 
muniri. 

Data apud Sanctum Germanum, anno dominice incarnationis MCCXXX, die . ." 
mensis lulii. tertio indictionis. 

130. SCRIPTIJM EPISCOPORVM BE EXCOMMUNICATIONE 

ET ABSOLUTIONE IMPERATOBIS. lul. 23. 20 

Reg. nr. G. Inest mandatum cardinalium de restituendis honis ccdesiasticis. — Iliiil- 
Jard-BrehoUes IIT, 211 nr. VI. Bohmer, Reg. imp. V, ISO]. (P. 271.) 

B(ertholdus) Dei gratia patriaroha Aquilogensis, . . arehiepisoopus Salzeburgensis, 
. . episeopus Ratisponensis universis presentes litteras inspecturis salutem in Domino. 
Quoniam in rebus dignis memoria veritatem nec tacere possumus nec debemus , cum 25 
occultatio veritatis et falsitatis assertio non multum distet in culpa, ad communem 
deducimus notitiam ea que in negotio absolutionis serenissimi imperatoris Romanorum 
semper augusti, lerusalem et Sicilie regis acta sunt et dicta a venerabilibus patribus 
lohanne Dei gratia Sabinonsi episcopo et Thoma tituli Sancto Sabine presbytero car- 
dinali, apostolicc sedis legatis, apud Sanctum Germanum, nobis presentibus et aliis 30 
multis prelatis, principibus et baronibus imperii et regni Sicilie. Siquidem eisdem 
venerabilibus in Christo patribus ad recipiendum domini imperatoris iuramentum resi- 
dentibus, lecte snnt in publico cause propter quas predictus imperator auctoritate sedis 
apostoliee excommunioationis vinculo tenebatur astrictus, sicut est inferius annotatum. 
Excommunicatus est. quia contra excommunioationis sententiam, a venerabiH fratre 35 
bone memorie P. et dilocto filio G. tituli Sancti Martini prcsbytero cardinali de volun- 
tate et assensu suo auctoritate apostolice sedis latam, ad terminum quem sibi prefixit 
non transfretavit, sicut promisit, et quia promissum numerum militum suis expensis 
non misit vel tonuit pro subsidio Torre Sancte, et quia statutis ab ipso terminis in 
Terram Sanetam promissam peeuniam non direxit. Ttem quia ab oppressionibus et 40 
spoliationibus ecclesiarum et personarum ecelesiasticarum et conculcatione ecclesiastice 
libertatis monitus non destitit. Item quia Templarios et Ilospitalarios bonis mobilibus 
et immobilibus. que habebant in Regno, tomere spoliavit. Item quia ab oppressione 
pupillorum. orphanorum et viduarum seu nobilium et aliorum hominum de Regno vel 
destruetione ipsiu.s, quod ad Romanam oeelesiam noseitur, specialitor pertinere, pro 4r, 
quo Romane ecelesie iuramentum fidelitatis oxhibuit ot homagium prostitit, monitus 
non cessavit. Item quia Tharentinum archiopiseopum ad sedem propriam et eius 

129. *) lacuna nulla in c. 



FRIDEKIfl II. CONSTITrTIONES. 1230. Nr. i:i(i. IIU. IT;} 

populuDi accedoie nou porniittit. Iteni <|uia eoiuitem IJogeriuni. sul» apostoliee sedis 
piotectiono rcceptuni, comitatu et terris suis penitus spoliavit. Iteuj »|uiii eonipo- 
sitionem factam inter comites Celanonses ae llenaldum do Aversa, pro cuius obsor- 
vatinno occlosia Romana ad oius instantiam fideiussit, servaro contempsit. Item (juia 

i exeommunicati tuerunt omnes ot singuii. (|Uorum auctoritate. consiJio. auxilio vei tuvdre 
|)atiimoiiiuni (>cclosie in Marcliia vel alibi t"uit occupatum vcl dctciittim. Itcm ex- 
commuuicatus est pro violenta manuum iniectione iii clericns iacta et pcrsouas cccle- 
siasticas. Postmodum domiiius imjieiator iuramciitum prestitit , Hicut iii suis littcris ' 
aurea hulla munitis ot iii coiiimuiii perlectis audiciitia cniitiiictur. Kcccptd autcm 

11) doiiiiiii iiiipcratoris iuramcnto, domiui cardinalcs predicti eidem domiuo impcratdri tale 
doderunt mandatum: 'Nos lohaniies Salniiciisis cpiscopus ct 'riiomas tituli Sancte 
Sabine presbyter cardiiialis vicc domini papc inandainiis dnmiiK» l^iidcricii iinjicratdri 
sub del)it(> prestiti iuramcnti iit ipse restituat <|iiic(|nid (xcupatum est per i|»sum V(d 
ministros suos in Marcliia vel Ducatu scni in alio patrimonio e<'clesi(; et (juic(juid oc<u- 

15 patum est per ipsum vol per baiulos suos seu ministros de oastris seu possessionibus 
monasteriorum, spoeialitor monasterii Sancti (Juirici do Introduco, ecclosiarum. Tem- 
plariorum, Hospitalariorum, baronum et aliorum nobiliuni ot ceterorum (pii occlesie 
in hoc negotio adheserunt, ot (piod rostituat Tharontinum archiepiseopum. omnes epi- 
scopos et prelatos, qui sunt exules, ad sedes et loca sua et ad omnia bona sua 

20 extantia". Adicientes in line : 'Ilec igitur supradicta mandamus ad presens. alia suo 
tempore mandaturi; Iii cuius rei testimonium prosons scriptum fecimus sigillorum 
nostrorum munimine roborari. 

Data apud Sanctum Germanum. dio Martis anto festum beati lacobi apostdli. anno 
Domini MCCXXX, mense lulio. 

25 131. FIDEIUSSIO mOMISSIONUM IMPERATORIS PER PRINCIPES. 

Iiil. 24. 
Hoc scriptum sex princijmm imperii, quod pcrfincf ad nr. 128 et 120, in dnaltus 
formis scrvatum cst, fjuarum aJtcra, fjuac fert signum rjironolofficum dici Iidii 24, certe 
cst ca, in qua scrijitum. corrohoratum ct pcrfcctum cst: A in transsumfis duobus Vati- 

30 canis saec. XIII. in. supra ad nr. 12H laiulatis, ct quiflcm. 1) Arm. I c. IV nr. 7 ct 
1 *) Arm. I c. IV nr. 8, quorim idrumque contulit Kehr. Iluius ffjrmfic purs ca, quar 
ad Lomhardos spectat, inscrta est ejnstolae Grcfjorii IX. (infra nr. 149), ruius adhihulmus 
cflitiones: 2) c tahidario Crrmonensi profhiamqnae lcgitur in Bihliothcca historicu Ittdica III, 
p. LXVII ct 3) c Lihro Potrris nr. 2 fol. 00 instaurafnm a viro fl. Valcntini 'II Lihcr 

3n Potcris' p. 68 2. Alfcra forma B, quae fcrt sigmvm fliei lulii 23, est eu, in qua scriptum 
c canrcllaria Romfina jrroccfJcns jirinr.ijnhus ohlnfum cst ad corrohornndum : quac a forma A 
discrcpat nonnisi verhorum trfinsjmsitionihus, jmrvis omissionihus .sc/< fidflitionihus. Lcgitur 
I) in Registro nr. 5, e quo Pertz nonnisi protocoUon et eschatocollon exemjdavif, rcliquam 
jmrfem tcxtum Ricrardi Sangcrmancnsis sccutus cflidit; quarc ctidm nohis incognda cst; 

40 2) in Chronico Riccardi Sfmfjcrmancnsis, SS. XIX, 300. -- lluillard-Brrhollcs III, 210 
nr. V. Bohmcr, Rcg. imji. V, 1799. 1800. (P- ^70.) 

In nomine Domini'' amcn. Bortholdus Aquilogensis patriarcha, Eberhardus'' archi- 
episcopus'^ Salzeburgensis, Siffridus'i opiscopus llatispononsis, Liupoldus Austrie atque'^ 
Stirio, Bcrnardus'1 Karinthie^ Otto Merannie*-' duces, Doi gratia principes imperii. 

45 lai. ^) In dei nomine.l 1*. '^) Kbeihaklus vl 1*; et .. B± ^) ei.iscopns A 1'. 'b ^«- 

cnna B 2. «) .nc B 2. et, add. B 2. «) iMoravie A 2. B 2. 

1) Supi-a nr. 127. 2) IIoc frru/mentum rir d. Ficker reffistrarit in Ref/. imp. V, 1S(X>: cf. etiam 

Huimird-BreJioUes III, 245. 



174 FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1230. Nr. 131. 

1. Por presens soriptuni notuni tieri volumus universis, quod^' intcr sacrosanctam 
Komanam eeclesiam. dominam et matrem nostram', et serenissimum dominum nostrum 
Fridericum'' llomanorum imperatorem semper augustum, lerusalem et Sicilie regem 
convenit: quod de communi voluntate predicte matris ccclesie et domini nostri impera- 
toris^ tractabitur de via invenienda, qualiter ad eundem'" dominum imperatorem cum 5 
honore ecclesie revertantur" Gaietana" et Sancte Agathe civitates et omnes cum bonis 
suis de regno Sicilie, quos ecclesia in sua fide recepit'' ct in ecclesie devotione per- 
durant. Ad quem tractatum"' datus est annus, nisi antea via valeat inveniri, ad quam 
inveniendam dicta mater ecclesia sollicitudinem et'i curam'' adhibere promisit, nec^ 
terminus nisi de consensu partium ulterius* prorogabitur: set si, quod absit, infra lo 
dictum" terminum via inventa non fuerit^, ex tunc per arbitros interim^' eligendos 
procedetur in via, ut dictum est, invenienda^ quorum duo sint>' ex parte ecclesie et 
duo ex parte domini* imperatoris. Qui si concordare non poterunt% quintum eligent, 

et dicto maioris partis stabitur. Prcstitit itaque^' dominus imperator iuramentum per 
Thomasium comitem Acerrarum '' in animam suam et de mandato suo ^ iurantem, quod i5 
intorim predictas terras et homines non offendet in'^ personis et rebus nec a suis per- 
niittet offendi% et viam, que invenietur per communem tractatum^ eiusdems Romane 
ecclesie et^ domini imperatoris vel per arbitros, idem' dominus imperator observabit. 

2. Notum quoque facimus: quod'' dominus imperator remittit omnem offensam et' 
ponam Theotonicis, Lombardis, Tuscis et hominibus de"' regno Sicilie generaliter et 20 
Gallicis et" omnibus aliis qui ecclesie contra eum° adheserunt, et Thomasium comitem 
Acerrarumi' fecit in^i aniniam suam iurare, quod predictos nullo tempore'' offendet nec 
faciet* offendi pro eo quod Romane ecclesie* contra eum orta discordia astiterunt, set 
pacem eis et ecclesie observabit. Remittit etiam" dominus iraperator sententias, con- 
stitutiones et banna, si qua per eum vel per alios lata vel edita sunt occasione huius- 25 
modi contra eos, Promittit insuper^, quod terras ecclesie in Ducatu et in"^ Marchia 
seu alio patrimonio ecclesie non invadet neque vastabif per se vel per alios, sicut in 
scriptis ab eodem^' domino imperatore super predictis omnibus factis^ et bullis aureis 
impressis et typariis maiestatis sue^ communitis'' plenarie continetur, Nos autem*' 
tactis sacrosanctis euangoHis iuramus*^ procurare bona fide, quod predictus dominus^ 30 
imperator predicta servabit et contra ea non yeniet, Alioquin'^ nisi infra tres menses 

in regno Sicilie^, infra quattuor in Ytalia^ infra quinque extra Ytaliam non^ duxerit 
emendanda^, potenter ac patenter ad requisitionem ecclesie assistemus ei contra eundem 
dominum imperatorem, donec satisfecerit. 

3. Quod^ si per dominum nostrum'" imperatorem steterit, quod arbitros non elegerit 35 
vel electos" impedierit no procedant, nos ecclesie tenebimur" assistere'», sicut'' est 
scriptum'1. Si autem ecclesia arbitros dare noluerit vel datos impediverit ne proce- 

131. h) quod — Notuni quoque facimus des. A 2. 3. ') m.atrem uostrara et dominam J5 2. ^) Fr. A. 
1) de communi eorum voluntate B 2. ^) ipsum B 2. ") revertantur sequitiir in B 2 post perdurant. 

°) Gaietan A. v) quos in fide sua recepit ecclesia B 2. 1) in rasura Al*. •") cur. et soll. B 2. 40 

8) ultra add. hic B 2. ») deest B 2. ") ipsum B 2. "•') via inveniri non^ossit B 2. ^) communiter B 2. 
^) eligenda £2. ^) .sint duo J5 2. ^) poterint B 2. ») autem Bi. '') per Thomam de Aquino 

Acerranim comitem B 2. ^) de mand. suo in anima sua B 2. ^) in — rebus des. B 2. «) nec per- 

mittet offendi a snis ^ 2. *") contractum A 1*. g) sancte 7^2. ■') eiusdem add. B 2. ') ipse 7i 2. 

^) lacipiiint rurms A 2. 3. ') et penam des. B 2. •") dc regno des. B 2. ") et omnibus aliis des. B 2. 45 
") qui contra cum Komane ecclesie B 2. v) et dictum Ac. comitem B 2. q) in animam suam des. B 2. 

r) quod nullo unquam tempore predictos B 2. s) permittet B 2. *) Hom. eccl. fost discordia B 2. ") ipse 
add.B2. v) etiam .B 2. ^)dee8tB2. ") nec devastabit i? 2. y)ipS()J5 2. >:) factis super pred. 
omnibus.B2. ») sne magestatis 7i 2. '•) munitis J5 2. c) nicliilominus «cZcZ. ^ 2, fl) iuravimus £2, 

e) pred. dominus in ragiira A 1. <") Quod si fieret B 2. (^) iu regnum B 2. '•) Itallam B 2. &0 

i) deest B 2. A 3. ^) emendandum B 2. l) reliqua des. A 2. 3. ">) deest B 2. ") arbitros B 2. 

°) tenemur A 1'. V) ut B 2. 1) scriptum est A\'. 



FRIDERICL II. CONSTITUTIONES. 123(). Nr. 131-134. ITf, 

dant, nos ex tunc (iiianhirn ad hunc articnlutn prcdicto '" non {cncl)iinur iuraincnto. 
Ad cuius rci niemoriain prcsens scriptuni fieri fecinius sigillin riostris coininunitum. 

Dat. apud Sanctum (Jermanuni, anno duininicc'^ incarnationis MCCX.W. XXI III.- 
die mensis lulii, tertie indictionis. 



5 132. FIDEIUSSro FIUNCIFUM DK IIESTITU ENDIS hn Air i:iMM:< IIIA. 

Inl. ^'.S. 

liaj. nr. II. -- llaHUud-Brclwllcs III, :ii:i iir. 17/. Ilolniur, llni. miji. l', lfiO't, 

(P. •J71.) 

In nomine Doinini amen. lierhtoldu.s A(juilegen.sis patriarcha. Khcrhardus archi- 
10 episcopus Salzeburgensis, SitVidus cpiscopus Katisponcnsis, liernhardus Karinthic. Otto 
Mcranie duccs, Dei gratia principes imperii, universis scripti huius inspect(jribu8 salutem 
in Domino. Noverint universi, (juod nos dominis l(ohanni) Habincnsi cpiscojx) ct 
Th(ome) tituli Sancte Sabine presbytcro cardinali, vice vencrabilis patris nostri domini 
pape recipientibus, promisimus firmiter: nos curare ct bona fide darc operam, quod 
15 dominus noster imj)erator omne id quod tcnet de Marchia ct Ducatu plcnc restituat 
sancte Komane ecclesic, ct exindc nos Hdeiussores constituimus. ol)li^Mntcs fidciussorio 
nomine pro restitutionc prcdicta. 

Acta sunt hcc apud Sanctum Germanum. anno (bjininice incarnationis MCCXXX. 
Data ibidem V, Kal. Auy., iudictione- 111. 

20 \U. SC1UFTU3I IMFEB.AT01US DE OBLIGATIS CASTIUS I'l!()PTi:i: 
DANDAM FIDEIUSSORIAM CAUTIONEM. Auij. 
Kc(j. nr. 4. — Hmllard-Brcholks III, ^Jin nr. VIII. Boliiiur, licj. imp. V, IHIH. 

(F. 27:i.) 

Fridericus Dei gratia etc. ut supra. Pcr presens scriptum notum ficri volumus 

25 universis tam presentibus quam futuris. quod nos fecimus assignari in manibus fratris 

Hermanni venerabilis magistri domus sancte Marie Theutonicorum in Icrusalcin. fidelis 

nostri, castra subscripta, vidclicet Castrum Ccli, Koccam Williclmi, Koccam dc Hantra, 

Roccam Presentiani, Roccam sancti Angcli de Rupe Canina. Roccam Montis Dragonis", 

Castrum Atini et Petram de Tocco. Que omnia dictus magister tenobit nominc Ro- 

30 mane ecclesie in expensis nostris in cautionem scilicct et securitatcm, quod nos dabimus 

fideiussoriam cautionem bona fidc infra terminum octo mensium sub illa forma quc in 

tractatu pacis continetur. Qua fideiussione prestita, idem magister resignabit nobis 

eadem castra vel cui nos preccperimns. Ad cuius rei memoriam prcsens .scrij)tum 

fieri fecimus et sigillo nostro iussimus communiri. 

35 Data in castris prope Ceperanum, anno dominicc incarnationis MCCXXX. mense 

Augusto, tertie indictionis. 

134. RESCRIFTUM MAGISTRI HERMANNI SUFER IISDEM. (Aiuj.) 
Reij. nr. 8. — Hmllard-Brehollcs III, 215. (!*• 272.) 

Notum sit universis presentes litteras inspecturis, quod nos frater H(ermannu8) 

40 Hospitalis sancte Marie Theutonicorum in lerusalem magister recepimus Castrum Celi, 

Roccam ■Willielmi, Roccam dc Bantra, Roccam Presentiani, Roccam sancti Angcli de 

131. ^) dom. iuc. dzs. B 2. «) XXIll. B 1 ; meuse luUo, XXIII. die meusis eiusdem, iudictioue III. B 2. 
133. 3.) Dragon c. 



176 FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1230. Nr. 134 — 137. 

Rupe Canina. Koccani Montis Draconis*, Castrum Atini et Petram de Cocco'', que 
debemus custodire secundum toimani liabitam inter ecclesiam et imperatorcm. Unde 
ad tuturam memoriam lias litteras tieri fecimus nostro sigillo nninitas. 

135. SCRIPTiJI niPERATORIS DE OELIGATIS CASTEIS PROPTER BONA 

ECCLESIAE RESTITUENDA. Aiuj. 5 

Reg. lu: 7. — Ilnilhinl- lircJiollcs III, 'JK) nr. IX. liohmcr, Rci). imp. V, 1814. 

(P. :17'2.) 

Fridericus Dei gratia etc. ut supra. l*er presens scriptum notum fieri volumus 
universis tam presentibus quam futuris, quod nos fecimus assignari in manibus L(an- 
donis) venerabilis Regini archiepiscopi dilecti familiaris nostri ct . .^ Regini epi- 10 
soopi. nostrorum fidelium, subscripta castra, videlicet Suesse, Caiacie , Magdalonis et 
Roccam Capue, que predicti fideles nostri arcbiepiscopus et episcopus tencbunt nomine 
ecclesie Romane in expensis nostris, in cautionem scilicet ct securitatem, quousque 
restituantur eidem Romanc ecclesie ea que nos tenemus in Marchia et Ducatu et 
compleantur omnes restitutiones que secundum formam tractatus debcbant fieri ante is 
absolutionem nostram , videlicet de possessionibus ot mobilibus extantibus. Quibus 
restitutionibus adimpletis, iidem archiepiscopus et episcopus resignabunt nobis castra 
predicta vel cui nos prcceperimus. Ad cuius roi memoriam presens scriptum fieri et 
sigillo maiestatis nostre iussimus communiri. 

Data in castris prope Ceperanum, anno dominice incarnationis MCCXXX, mense 20 
Augusto, tcrtie indictionis. 

136. RESCRIPTUM MAGISTRI HERMANNI SUPER IISDEM. (Aug.) 
Reij. nr. 17. — Hiullard-Brehollcs III, 216. (P. 273.) 

Xotum sit universis presentes litteras inspecturis, quod nos frater H(ermannus) 
Hospitalis sancte Marie Theutonicorum in lerusalem magister de voluntate venerabilis 25 
archiepiscopi et episcopi Regini recepimus Roccam Capuc, Magdalonis et Caiaccie 
et castrum Suesse, que debcmus custodire secundum formam habitam inter ecclesiam 
et imperatorem. Unde ad futuram memoriam lias litteras fieri fecimus nostro sigillo 
munitas. 

137. MANDATUM IMPERATORIS DE NON IMPONENDIS TALLIIS CLERO 30 

TERRAE LABORIS. Aug. 23. 
Insertum est Reg. nr. 16 (Infra nr. 139). — Huillard-BrehoUes III, 217. Bohmer, 
Reg. imp. V, 1812. (P. 273.) 

Fridericus Dei gratia Romanorum imperator semper augustus, lerusalem et Sicilie 
rex iustitiariis, comitibus, baronibus. camerariis, baiulis et universis officialibus per 35 
Terram Laboris constitutis presentes litteras inspecturis, fidelibus suis, gratiam suam 
et bonam voluntatem. Fidelitati vestre sub obtentu gratie nostre mandamus firmitcr 
precipientes, quatinus nullus sit qui deinceps tallias seu collectas imponat ecclesiis, 
monasteriis. clericis seu personis ecclesiasticis vel rebus eorum, salvis debitis servitiis 
ad que certe ecclesie ac persone nobis noscuntur esse spccialiter obligate. Data in 4o 
castris prope Ceperanum, XXIII. Aug., III® indict. 

134. *) Dracon c. ^) sic c. 

1) Nicolai. 



FRIDEUICI II. CONyTrrUTlONFi:!. 1-J3U. Nr. I.W-IU. I77 

138. MANDATUM IMrEllATOllIS Di: yoN IMroXrWDfS TAI.lIls cLIHo 

i:i:<iNi. Auij. ui. 

Exstat in Cluonico lliccardi Santfcrnmnctisis, SS. XIX, U(j^, ct alit/uantuluin dilfcrt 
a nr. I.'i7. — liiJhmcr, licij. iinp. V, ISI:\ (I\ dcvst.) 

5 Frcdericus etc. ctmiitibus, biironibus, iusticiariis, ciinu;riirii8 et buiuliH in regno 

Sicilie constitutis etc. Fidelitiiti vestre per prescntiuiu scriptii innndiiiite.s priMipjmUh 
firmiter, ut nullus vcstrum monasteriis, ecclesiis. persniii.s cccle.siii.sticis ;iut rcl>us coium 
talleas vel collectas prcsumat imponere, salvis illis servitiis iid quc certc eccleHie vel 
persone tenentur nobis specialitcr obbli}j;ate. 

10 Dat. in castris antc Ceperanum, XXI III. nicnsis Augusti, iiid. III. 

139. DOCVMENTA EPISCOFORUM SUFER MANDATUM I M l'i:i; AK HHS. 

Amj. r/. 
Reg. nr. 16; cui inscrtuin cst iir. 137. — Iluillard-JJrcholfrs IJI, ;JJ7 nr. XI. 
Bohmcr, Rcg. imji. V, 1816. (P. :l7:i.) 

lo Nos Eberhardus Dci gratia Salzburgensis archiepiscopus et Sitridus KatisponcnHis 

episcopus ad communem notitiam omnium deducimus, (juod di»miniis imjtcratnr sujtcr 
articulo de coUcctis et talliis litteras in forma subscripta contccit j)er oinnes jmrtes 
regni Sicilie destinandas: 'Fridericus — III'-' indict.' supra nr. 137. In cuius rei testi- 
monium presentes litteras scripsinms et sigillis nostris fecimus commuiiiri. 

20 Data apud Ceperanum, YI. Kal. Sept. 

140. DOCUMENTA EPISCOPORUM DE SKCUNDO MANDAJV ('ARIJINAI.II M 
SUPER TALLIIS NON IMPONENDIS. Au(j. 27. 
Rcij. nr. 15. Inest mandatum cardinalium. — IIuillard-Brchollcs III, 216 nr. X. 
Bohncr, Reg. imp. V, 1815. rP. 272.) 

25 Nos Eberardus Dei gratia Siilzburgcnsis archiepiscopus et Sifridus Katisj)onciisi8 

episcopus requisiti a venerabilibus patribus I(ohanne) Dei gratia episcopo Siibincnsi 
et Thoma tituli Sancte Sabine presbytero cardinali , apostolice sedis legatis. ut sujicr 
hiis que de processu ipsorum in negotio absolutionis domin» impcratoris audivimus et 
vidimus testimoniales litteras scribercmus , ad communcm dcducimus notitiam, quod 

3u predicti domini legati domino imperatori fecerunt mandata pro libcrtate ecclesiarum 
et clericorum de talliis et collectis et de foro secundum prehabitum pacis tractiitum in 
hunc modum: 'Mandamus domino imperatori quod nullas tailias vel collcctas dc cetcro 
imponat in Regno ecclesiis. monasteriis, clericis et viris ecclcsiasticis seu rebus eorum. 
et quod nuUus clericus vel persona ecclesiastica decctero conveniatur in Regno in 

35 civili vel criminali causa coram iudice scculari, nisi supcr feodis civiliter conveniatur . 
In cuius rci testimonium presentes litteras scribi fecimus et sigillorum nostrorum pre- 
sentia comrauniri. 

Data apud Ceperanum, VI. Kal. Sept. 

141. DOCUMENTA EPISCOPORUM ARELATENSIS, WINTONIENSIS 
40 BELVACENSIS DE MANDATO CARDINALIUM TERTIO. Awj. 28. 

Adhihuimiis 1) transsumtum tahularii Vaticani Arm. I c. IV nr. 7 sacc. XIIL in., 
quocum fcre scmper convenit 1 *) transsumtum ciusdcm capsulac nr. 8 ah eodem lihrano 
cxaratum; 2) Reg. nr. 12; partem littcrarum, mandatum modo cardinalium idque non 

LL. CONSTITUTIONES II. 



[78 FRIDERICI II. OONSTITUTIONES. 1230. Nr. 141. 

inteijnim contimiidni , (piac cpistuhtc pontificis (infra ur. 1A9) iuserta ohvia cst in cditio- 
nihns 3) Bihliothccac historicac Italicae III, p. LXVII c tabulario Cremonensi ct 1) Valcn- 
tini 'II Lihcr Potcris' p. ">.'> c Lihro Potcris Ih-i.iicnsi nr. 2 fol. 00. lucst maudatum 
Jciiatorum apostolicornm tcrtmm. — Iluillard - lirrhollcs III, 218 nr. XVI. Bolimer, licy. 
imp. V, 1817. (P. 273.) 5 

Nos Dci gratia . .'* Arelatensis archiepiscopus, . . Wintonicnsis ct M. Bcluacensis 
opiscopi roquisiti a vouorabilibus patribus r(ohanno) Doi gratia cpiscopo Sabinensi et 
Thonia tituli iSaucto Sabiuc prcsbytoro cardiuali, apostolico sedis legatis, ut super hiis 
quc dc processu ipsorum in negotio absolutionis domini imperatoris audivimus ct vidimus 
testimouialos littcras scribercmus, ad communom dcducinms notitiam, quod predicti i" 
domini legati domino impcratori feccrunt mandata subscripta in hunc modum: 'Nos'' 
l(oluinncs) Dci gratia Sabincnsis cpiscopus et Th(omas) cadem gratia tituH Sancte 
Sabine presbyter cardinalis, apostolice scdis lcgati, auctoritatc domini pape mandamus*^ 
domiuo imperatori, quod'' non impcdiat per se vel per alium, quin electiones, postu- 
hitionos et contirmationes ccclcsiarum, monastcriorum in Regno libcrc fiant decetero i^ 
secundum statuta concilii gcneralis. Item ut comitibus Celanensibus et fiUis quondam 
Renaldi*^ de Auersa satisfaciat secundum formam compositionis in hiis pro quibus 
ecclesia fideiussit. Item ut satisfaciat de mobilibus, iniuriis, dampnis illatis Templariis, 
Hospitalariis^ et aliis personis ecclesiasticis, terminis competentibus ab ecclesia assig- 
nandis. Item quod a die absolutiouis usque ad octo menses caveat ecclcsie bona fide 20 
por fideiussores ydoneos et iuratos principes, comites et barones Theotonie*'' et com- 
munia civitatum Lombardie, Tuscie'*, Marchie, Romagnole et earundem provinciarum 
marchiones, comites et barones, quos ccclesia nominabit, qui ad requisitionem ccclcsie 
teneantur assistere ecclesie contra ilkim donec satisfaciat, si mandata ecclesie non 
servaverit vel pacem fregerit seu tcrram ecclesie vel eorum terras, quos' ecclesia 25 
tenet ad manus suas, vel personas eorum ceperit, occuparit seu devastarit, et infra tres 
menses, si fucrit in Regno, si in Ytalia, infra quattuor, si autem extra Ytaliam, infra 
quinque ea non duxerit emendanda; et super hoc dabunt ecclesie cartas suas'' suo 
sigillo munitas. Iniungimus quoque ei, quod infra quindecim dies certum nuntium 
mittat ad curiam, qui recipiat nomina illorum quorum fidciussionem requiret' ecclesia. 3o 
Hec autem supradicta mandamus ei, omnibus cautionibus in sua intogritate manentibus 
olim prestitis"* pro negotio Terre Sancte, ut pro illo satisfaciat secundum quod ecclesia 
ordinabit. Si quid autenr a nobis per occupationem vel" incuriam est omissum de hiis 
que mandare dobuimus, domino pape reservetur'". Ad hoc protestationem quandam 
fecerunt in hunc modum: 'Protestamur quod dominus papa vult sibi restitui expensas 35 
quas cxtra Rognum coacta est ccclesia facore pro ecclesiastica libertato ac'' beati Petrii 
patrimonio conservandis". Excommunicationis quoque sententiam pronuntiavcrunt sub 
hac forma: "Si dominus imperator, prout iniunctum est ci, per fideiussores non caverit 
bona fide, si viam pacis que invcnietur per communem contractum vel per arbitrium, 
prout in forma compositionis continetur, non obscrvavcrit, si terram ecclcsie vcl terras *« 
eorum, quos ecclesia tenet ad manus suas, vel personas eorum cepcrit, occuparit seu 
devastarit, ipso facto sententiam excommunicationis incurrat, quam oxnunc in ipsum 
ferimus auctoritate domini pape\ 

Acta sunt hec apud Sanctam lustam iuxta'' Ceperanuni, anno Domini MCCXXX*, 
in festo sancti Augustini'. « 

141. *) . . des. 1*. 2. 'j) abhinc 3. 4. c) precipimus 3. 4. '^) quod — ecclesia assig- 

nandis. Item dea. 3. 4. ej Kenaudi 2. f) hospitaliis 2. 8) Theutoiiie 2; Theutonicos 3. '\) et 

add. 2. 4. >) quas 3. 4. ^) deesl 4. l) requirit 2. '") prescriptis 4. «) per add. 3. 4. 

o) reliqua des. 3. 4. p) et 1*. 1) deest 1*. O iuxta Ceperanum des. 1. ^) millesimo CCXXX. 1*. 
*) Agustini 1*. 50 



FRIDERICI II. C0N8TITUTI0NES. 12»). Nr. 142-144. 179 

U',». DOCUMENTA EPISCOPOIWM SAL/Hr Itd ENSIS F.T i;.\riSl'ONESSIS 

])E EODEM. (Aiuj. ;isj 

Exstant in \) ri 1 *) transsumiis Vatimnis supni lututatis afi/io In 2) Itni. ui . //. — 
lIuiUard-Brehollcs 111,219. liohmcr, Itc<j. imj>. V, 1877. (l*.J7f.j 

5 Nos Dei gratia . . Salzoburgensi.s" archiepiscopus et . . KatiHponensiH episcopus 

requisiti a venerabilibus patribus ](ohanne) Dei gratia episcopo Sabinensi vt Thomu '' 
tituli Sancte Sabino presbytoro cardinali. apostolice scilis b-gatis. ut supor hiis »|U(' <!«• 
processu ipsoruin in negotio absohitionis (loniini iinperatoris auilivinius et vidimus tcsti- 
moniales litteras scriberenius, ad communeni deducimus notitiain. (jiiud predicti (btiMini 

10 legati domino imperatori feceruiit mandata siibscripta iii iiuiic niodum; 'Xos ludianneHj 
Dei gratia Sabinensis episcopus et Tiiomas'' eadeiii gratiu tituli Sancte Sabinc prcs- 
byter cardinalis, apostolice sedis legati, auctoritate doniini pape mandamus domin»» im- 
peratori, (juod non impediat' etc. ut supra us^pic in tiiicm iiichil addito v(d mutato. 

U:{. DOCTJMENTA EPISrOPOnrM ItEGINI, MrTINENSIS, MA.MI.INI, 
,5 BPJXIENSIS I)E EODEM. (Auy. :i8.) 

Et iisdc.m transsnmtis Vaticanis ]) et 1*) ct 2) licff. nr. 14, uhi tc.rlus plus dnur- 
tafus lcijifur. — IIuillard-Brchollcs 111,220. Buhmcr, Itaj. imp. V, 1817. 

(P. 274.) 

Nos Dei gratia . .=* Reginus, . ." Mutinensis et . ." Mantuanus episcopi et G. Bris- 
20 ciensis electus requisiti a venerabilibus patribus l(oliannej'' episcopo Saljinensi'" et 
Th(oma) tituli Sancte Sabine presbitero cardinali, apostolice sedis legatis, ut super 
hiis que de processu ipsoruni in negotio abcolutionis domiiii imperatoris audivimus et 
vidimus testimoniales litteras scribereraus, ad conimunem deducimus notitiam, (juod 
predicti domini legati domino imperatori fecerunt mandata subscripta in hunc modum: 
25 'Nos I(ohannes) Dei gratia Sabinensis episcopus et Th(omas) eadem gratia tituli Sancte 
Sabine presbiter cardinalis, apostolice sedis legati, auctoritate domini pape mandamus 
domino imperatori , quod non impediat' etc. ut supra usque in finem nichil addito vel 
mutato. 

144. SCRIPTUM PPdNCIPUM BE lURAMENTO SUPER FIDEIUSSIONE 
30 OBSERVANDA. Aug. 28. 

Rcq. nr.lO. — IIuillard-Brehollcs 111,214. Buhmcr, Rcq. imp. V, 1818. 

(P. 27n.) 

Eberhardus Dei gratia Salzcburgensis archiepiscopus, Siffridus eadem gratia 
Ratisponensis episcopus, Bernhardus dux Karinthie omnibus scripti huius inspectoribus. 
35 Noverint universi, quod nos Gerhohum de Salzeburch in animam nostram iurare fccimus, 
quod bona fide servabimus fideiussionem, quam fecimus pro restitutione Marchie et 
Ducatus, secundum quod in litteris nostris et venerabilis patris Aquilegensis patriarche 
et nobilis ducis Meranie ^ continetur. 

Data Ciperani, Y. Kal. Sept., indictione III. 

40 142. a) Salzburgensis 2. ^) Th. 1. 1'. 

143. a) . . des. 2. ^) I(olianne) — quod non impediat des. 2. <=) Sabinensi episcopo 1 '. 

1) Swpra nr. 132. 

23* 



180 FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1230. Nr. 145. 140. 

U5. MANDATUM IMPERATOmS DF FORO CLFRICORVM RFCrNL 

Aii(f. 28. 
I) Rcq. nr. 18; 2) F.rcorpta Massilienfiia Rcgisfri Siculi f. 29' nr. 17!') cd. Winhel- 
niann 'Acta inipcrii incdita' I, GOi) nr. TdO. Cf. ctiani mandatmn dc restitncndis honis 
TrnipJariorum ct llospitaJariornni ihid. ji. 004 nr. 7f>0 (Bnlnncr V, 1819). — nuiUard- s 
Brrholfcs IIL 278 nr. XIL Bohnicr. Rcq. inip. V, 1820. (P. 274.) 

Fiidericiis Dei gratia Jionianoriini imperator semper augustus, lerusalem ct Sicilie 
rex'' iustitiariis, comitibus, baronibus, militibus, camerariis'', baiulis et universis offi- 
cialibus per totum'' iustitiariatum Barensem et Basilicatam constitutis, fidelibus'' suis, 
gratiam suani et bonam voluntatem. Mandamus et precipimus, quatinus nullus de lo 
oetero clericus seu persona ecclesiastica conveniatur civiliter seu criminaliter coram 
iudice seculari, nisi civiliter super feodis. 

Data'' in castris prope Ccperanum, XXVIII. Aug., III. indict, 

In eundem modum scriptum est omnibus iustitiariis regni. 

U(>. FPISTOLA GRFGORII IX. AD IMPFRATORFM PRO FILLIS TIIOMAF n 
CFLANFNSIS FT RAINALDL AVFRSANL Amj. 28. 
Rcg. nr. 19, e qtio tamen Perts nil nisi protocofliini ct cschatocoffum exscripsif, 
te.rtu e Rarjnafdi Annafihus eccfesiasficis 1230 § 11 desumpto. Fodem modo et virim 
cf. Rodcnherg L, nr. 416 et nos epistofam edere oportehat. — LIuiffard-Brchoffes III, 224, 
Potthast, Rcg. pont. Rom. 8594. Bohmcr, Reg. imp. V, 6817. (P. 274.) 20 

Friderico etc, Si Anna disccssum Tobie filii sui non sustinens paticnter, mox 
bicrymis effluebat, si more impaticns exilicns quotidie circuibat vias omncs, per quas 
reditum anxie prestolando, et tandem in supercilio montis sedens, viso de longinquo 
filio redeunte, inexplicabili gaudio exultavit: quanto nunc tripudio hilarescat mater 
ecclesia, quc filium excelsum pre rcgibus terre de rcgionc dissimilitudinis ad se 25 
recipit redeuntem, quis valeat verbis vel litteris explicare, cum non sit hominis etiam 

[ic.i.4fi 47.aflrectus proprios porfectc posse depromerc pcr affatus? Magnificat quidem anima 
nostra Dominum ct cxultat spiritus "nostcr in Deo salutari, qui deprccationes nostras 
et misericordias suas a nobis non amovens, cordi tuo misericorditer inspiravit, ut anime 
tue saluti, dignitatis honori et multorum quieti provide consulens, ad pie matris gre- 30 
mium devote redires, que in expectatione tui maternis affectibus cruciatibus cruciata, 
os. 14,3. sepe pro tua convcrsione thus orationis Domino suppliciter adolevit et immolavit 
lacrymabiliter vitulos labiorum, multorum filiorum periculum perhorrescens. Nunc 

Lne. ii.7. autem, quia maius gaudium est angelis Dei super uno pcccatore pcnitentiam agente, 

quam supra nonaginta novem iustos qui se autumant pcnitcntia non cgere, iubilat 35 
ecclesia generalis, eo quod tcnebrosus turbo, qui pene involverat omnem terram, luci 
cedit optate fragorque horride tempestatis, que multis excidium minabatur, arridente 
serenitatis gratia subsilescit. Nos etiam salutis et honoris tui profectum sinceris 
affectibus cupientes, Altissimi misericordiam humiliter imploramus, ut (jui te revocavit 
ad vitam, det virtutis constantiam revocato, quatenus ubi abundavit dilectio, abundet 40 
et gratia, et precedens lapsus te rcddat in omnibus cautiorcm, quia proculdubio non 
est amor, qui possit cquari materno, nec ullius efficacior erga te, quam ecclesie affectus 
gratie valeat invcniri. Ipse quoque , fili karissime, parti tuo adcsto solicitus, ne de 
cetero patiaris te abduci vel seduci pravis consiliis perversorum, qui non que tua, sed 

145. ^) Fr. etc. magistro insticiario 2. '') <lepst 2. '') prn totiim — Basilicatam 2: Siciliam. 45 

^) pro fidelibus — voluntatem 2: etc. ^) reUqna des. 2. 



I 



FRIDKRICI n. CONSTITUTIONES. 1230. Nr. 140. 147. |si 

quo ana sunt. iiii(|U(' (lucicntos. liiscinaro to <!;08tiunt. ut cxaspcros niatrcni tniiin. 
Ceterum cum in solemnitate tam colebri, tam solomni. (|uan(l() to quasi iu ii(.\uni 
honiinom reformiito f^loriatur colostis curia ct scculum iucundnlur. ma-^Miiticontiam tuam 
munificis docoat attiuoro bonoticiis piotatis. eo quod non solum cliristiani principos, hoJ 
5 etiam paguni. qui voram Doi notitiam n(»n habebant, in suis solomnitatibus tonebantur 
liboraro captivos: nos qui pro captivis ot attiictis oraro tenomur. procum nostrarum 
primitias atioctione plenissimas inipcriali mansuotudini duximus dostinandiis. pro spociali 
munore postuhintea et adiurantes por iUiim iingolum. (|ucni Domiiiiis ad animo ac 
corporis tui custodiam dcputavit, ne quod absit contristes eundem qui precipue do 

10 tua conversione letatur, quatonus in hac solcmnitato, que «pecialis ost fostivitas ango- 
lorum, comitis Thome et quondam Raynaldi de Aversa filios nobis Hboralitcr iargiaris, 
eos ad nostram presentiam remittendo; quia hcet secundum formam pacis a principibus 
acceptatam do ipsorum liboratione non fuerit dubitatum. si nun(juam tamon tractittum 
fuisset, nequaquam oos ecclosio nej^^are to docet, que til)i potost in b»n;;o mai(»ribus 

ib respondere. Vt quid cnim illi affligantur ulterius, cum te iam non oportoat iii :tli(ju<» 
dubitare, qui habens manum ecclesio adiutriccm ubi(|Uo ac undi^iuo socura potes 
gaudere quiete? Nobis siquidem principaliter atrocem irrogari reputarcmiis iniuriam, 
si contra te quod absit contingeret aliquid attentari. 

Data Anagnie, Y. Kl. Sopt., pontificatus nostri anno quarto. 



20 147. ENCYCLICA IMPEBATOBIS BE SVA ABSOLUTIONE. (Scpt.) 

Bcff. nr. 20 ^; e.romplanddni nirnvif Pertz, fjui tmncn in nua cditionc Bai/nafdinn 
a. 1280 § 10 sccntnR cM. — llaiffard-Breholfcfi III, 227. BOIimcr, Bcfi. iwji. V, lfi22. 

(P. 27r>.) 

Fridericus Dei gratia Romanorum imperator semper augustus, lerusalem et 

25 Sicihe rex . . illustri rogi karissimo amico suo salutem ot sincero dilectionis atfoctum. 

Cum frequenter et dudum cor vestrum fuerit conturbatum super liiis (jue tum 

por apostolicas litteras tum per nostras de turbatione comuni ubique terrarum exie- 

rant, consequons oat ot dignum, ut vos reformate pacis nova letificent et omnis que 

potuit inhesisse turbatio sopiatur. Noveritis igitur, quod j)or illius gratiam , qui pro- 

30 cellam convertit in auram et dissidentium'^ mentes in unam conciliat voluntatom. facto 
publice ac solempniter, sicut a catholico principe fieri debuit, quod forma ecclesie requi- 
rebat, vicesimo octavo preteriti mensis'' Augusti per venerabilos viros apostolice sodis Anif ■/>}. 
legatos I(ohannem) Sabinensom episcopum (>t miigistrum Thomam tituli Sanctc Siil)ine 
presbyterum cardinalos, presentibus principibus et diversarum gentium multitudino in- 

.35 finita. in generali totius christiiinitatis tripudio fuimus solempnitor abs(»Iuti. Doiinb' ut 
post absolutionem ex omni presentia corporum montium serenitas griitius sotjucrotur. 
primo Septembris apostolicam sedem adivimus et sanctissimum patrem dominum Gre- sept. i. 
gorium Dei gratia summum pontificom vidimus reveronter. Qui atfoctiono patorna nos 
recipiens et, pace cordium sacris osculis federata, tam benevole, tam bonigno propo- 

40 situm nobis sue intentionia aperuit de ipsis que precesserant, nil omittens et singula 
prosequens evidentis iudicio rationis, quod etsi noa precedens causa commoverit vol 
rancorem potuerit aliquem attulisse, sic benivolentia, quam persensimus in eodem, 
omnem motum lenivit animi et nostram amoto rancore serenavit adeo voluntatem, ut 
non velimus ulterius proterita memorari, que necessitas intulit, ut virtus ex necessitate 

45 147. ^) discidentium c ^) niense c. 

1) Cf. Modenhei-g I, nr. 418. 



182 FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1230. Nr. 147. 148. 

proilions operaretiir gratiani aniplioreni. Ixeniisinuis autem specialitor singulis et gene- 
raliter universis qui oontra uds oliin sununo pontifici adlieaerunt, et in hiis et aliis, 
que sibi grata fuerunt. apostolioe condesoendinius voluntati, habontes eum in omni 
reverentia, qua sibi tamquam unioo et univcrsali patri tenemur, et nos ei pro devoto 
eoclesie filio exhibentes in eo vinculo caritatis, quo sacerdotium et imperium adinvicem & 
sunt ooniunota. Super quibus omnibus, quia^ vos cupimus nostrorum esse partioipem 
gaudiorum, dilootionem vestram pleno oertam fieri volumus et iocundam. 

U8. EPISTOLA GREGORII IX. AD REGEM FRANCORUM. (Scpt. Od.) 
Reg. nr. 21; Pertzii exemplar stipplendum erat e Raynaldo a. 1230 § 13. Eodem 
modo Rodenhcrii I, nr. 419. Ilmllard-Brcholles III, 229 mentionem tanfum fccit himis lo 
rpi^tohif. — Fotthast, Rcg. pont. Rom. 8623. Bohmer, Rcjj. imp. V, 0823. 

(P. 27r>.) 

Illustri regi Francorum. Ecclesiam suam Dominus continua pietate custodiens, 
quam in multis sibi miserationibus desponsatam tanta caritate complectitur, ut ipsa 
Cant2.6. levam eius sub capite suo sentiens et dexteram in amplexu, letabunda dicat: 'dilectus i5 
caiit.1,13. nieus inter ubera mea commorabitur, ue dimittam illum donec me introducat in sue 

Cant. 3,4. _ _ _ 

cubioulum genitricis", sepe ipsam temptari permittit, ne sibi forsan innoxia videatur, 

set erudita potius ad salutem, terrena despiciat et celestia ooncupiscat et ad supernam 

Ps. 119, 5. patriam ardenter aspirans defleat incolatum suum cum habitantibus Cedar esse diutius 

prolongatum. Verumptamen ne nimio tiraore deterrita in exercitatione plus debito per- 20 
turbetur, nequaquam eam Dominus ultra temptari patitur quam valeat sustinere, set 
faciens cum temptatione proventum, ipsam misericorditer consolatur, ita ut et cadem 
Ps. 88. 1. gratanter exultans cantet Domini misericordias in eternum. Sane satis nuper ecclesia 
temptata extitit et turbata, dum carissimus in Christo filius noster Fridericus Roma- 
norum imperator illustris semper augustus, rex Sicilie, quem pre participibus suis 25 
honorans excelsum pre regibus terre fecit, seductus raalivolis suggestionibus perver- 
sorum matrem spernere videbatur, multis ipsum nequiter instigantibus contra eam. 

Marc. 13,8. Quarc diversa dissidia pullulabant, ita quod gens exurgeret contra gentem et opiniones 
bellorum multiplices tractarentur, ex quibus infinita multis poterant formidari pericula, 

p?.i25,2-3. quibus non compati nullatenus poteramus. Sed tandeni magnificans Dominus facere 30 
nobiscum, magnificans Dominus facere cum illis, quare'* facti sumus letantes, multorum, 
ut confidimus , orationibus inclinatus humiliavit cor principis et ad matris gremium 
revocavit, dura mediantibus principibus Alamannie tam ecclesiasticis quam secularibus, 
tractatu paois prehabito et ab utraque parte communiter acceptato, idem ad mandatum 
ecclesie rediens humiliter et devote absolutionis beneficium meruit obtiaere, alias Dei 35 
et ecclesie beneplacitis hilariter se offerendo. Unde ouni post nubilum gratius sit 
serenum et gaudium acceptius post dolorem, mater ecclesia in tanti receptione filii 

3.Reg.i9,i2. merito iucundata, gratias agit ei, qui non in turbine nec in igne, sed in sibilo aure 

Lnc. s, 14. tenuis apparere dignatus pacem hominibus bone voluntatis reddidit salutarem. Verum 

quia oommune pacis bonum gaudium debet esse oommune, quod ounotorum desideriis 40 
fuerat expetendum, celsitudinem regiam rogamus, monemus et hortamur in Domino, 
quatenus magnifioans Dominum ex corde nobiscum supplioiter postules ab oodem, ut 
paoem continuet et confirmet, aliaque oonservationi pacis oooperari modis quibus 
poteris non desistas, ita quod propitiationem divinam ex hoc uberius merearis et nos 
sinceritatem tuam possimus merito coramendare. 45 

In eiusdem forma mandati scriptum ost rectoribus fraternitatis Urbis. 

147. c) qui c. 

148. ^) abhinc e Raynaldo. 



FRIDKliK I II. «nNSTITUTlONE.S. 12-^). Nr. 111». ,^3 

149. EPISTOLA GUEGOIHI IX. Mi JlECToniuS SOCIKTATJS Lo.M H.l i:/)/.l /.'. 

(k(. 10. 
Jiia InjitHr in /tcyistro d (jnUUfu 1) toni. /, /. /t!7^ ji,,st lilj. II J, nr. U:^: utiilc 
maximam partcm dcscripsit Farts, cctcris siqqdctis c lUnjnatdo a. l:*:iU i* li; 2) ///;. IV, 

5 nr. 70, c (juo vu((javit Iloftcr 'Kaiscr Fricdric/i II.' ),. :!:*;, cuius cditionis lcctioms vurias 
in usus nostros vcrtimus. Practcrca obvia cst cpistola in cditionilnts 3) HHili(jt/iccac 
/listoricac Italicac IJI, />. LXVI c tabulario ('remoncnsi c.t in I) Vatcntini 'II Libcr 
Fotcris' p. 57 c Libro rotcris nr. :i fol. <iO hibliot/iccac Iirixicnsis\ /'.pistotac inscrti sunt 
nr. l:i8 ct pro partc nr. 131 ct 111. liodcnbcnj I, nr. UO. I/uilhird-Ihr/ioltcs III, :Jft. 

10 Fott/iast, Ke(f. imit. Hom. 86:^5. Bo/imcr, licij. imp. V, ()H:ii. ( I\ U7fi.) 

Gregorius'' episcopus servus servoruiu J)ei dilecti.s liliis reetoribus Societatis \.u\n- 
bardic salutcm'^ ct apostolicam beiicdictioncni. 

Magnifica vestrc devotionis obse^iuia. que ^ in personis et rebus ecclesie J(oniane 
impendistis tenipore opportuno, iu;,ntcr prc oculis nientis habentes eorun» non possinnus 

15 oblivisci, sed dc retributione condigna ct superabundanti non dcsiniinus'' co/^Mtare. debi 
tores nos merito reputantes ad oninia que vobis proeurarc possunius profutura. Absit 
enim, ut ecclesia Koniana ingratitudinis arguatur, que scmper alHucns gratia gratiosis 
merita supplicum consucvit preniiis largioribus superare. Sane cuni karis.sinius in 
CJiristo filius noster Fridcricus jTiomanorum imperator illustris semper augustus et rex 

20 Sicilie viam pacis cligens tutiorcm, se humiliarif in tantuni. quod ad inaiKbituni 
ccclesie rediens revercntcr meruerit*" a vinculo excommunicationis absolvi. forina pacis 
inter nos et ipsum, mediantibus principibus Ahiniannie ncciion venerabili i'ratre« nostro 
. . Brixiensi episcopo. qiii vobis et pro vobis astitit fideiiter «;t prudenter. tractata 
prius et multiplici muniniine roborata, vobis et parti vestre sutficienter est cautuiii. (juod 

25 nullatenus vos offendct: set remisit cxpresse, si cum torsitan offcndistis. (iuarc non 
expedit, ut cxinde ullatcnus dubitetis, cum nec Icviter possetis otfendi. <|uin graviter 
nos reputarcmus offensos. Idcoque univcrsitatcm vcstrani rogamus, moneinus et hortaniur 
attente pcr*' apostolica scripta' mandantes'', quatinus in ecclesic Jiomane devotione 
infiexibilcs' persistentes fide, que per dilectioneni operatur. beneplacitis nostris obscqui 

30 studcatis, ccrti omnimodis et sccuri, quod grata'" vobis intcndentcs vicissitudine resjion- 
dere, vos dignis prosequemur" retributionibus gratiarum. Et ecce ad maiorem cau- 
telam tenores litterarum continentium cautionem vobis sub bulla nostra duximus 
destinandos. Qui" sunt tales; 'Fridericus ctc."- Tenor aliarum litteriuiini : •Iii noinino 
Domini amen. Bcrtoldus etc." donec: •satisfecerit*''. Tcnor aliaruin litteraniiii: ".Vos I. etc. 

35 precipimus domino imperatori, quod a die absolutionis ctc. domino papc rcservetur' *. 
Data Anagnie, YJ. Jdus Octob.. pontificatus nostri anno quarto. 

\\\), a) Gregorius — filiis des. 1. 2. ^) salutein — benedictioiiem de». 1. 2. •=) que — 

premiis largioribus superare Pert'.:, suppleoit e liaynaldo. ^*) (iesivimus 3; detuimus 1. ") liumi- 

liavit 2. 3; humiliaret 4. f) meruit 2. 4. K) filio 2. •') quod 2. ') deest i. ^) niK'» 2; 

40 uarrautes 4. 'j iufl. dev. 3. 4. •") gratia 3. 4. ") prosefjueremur 1; pruserjuamur 3. \. ") reli- 

qua des. 2. 

1) Cf. Valentinl p. 34 nr. 45. Vraesto erat etiain ajwgraphon totius epistolae cum indims e Lihro 
Poteris nr. 1 a laffeo factum, cuius tamen lcdiones nullius prelii sunt. 2) Supra nr. 128. 3) Pars 

nri. 131. 4) Pars nri. 141. 



184 FRIDEKICI 11. CONSTITUTIONES. 1230. Nr. 100. 

150. SENTENTIA CONTRA TNFEODATIONES 
DOTIS ECCLESIARUM. 

1230. Sepl. 

Projiufiinius c Libru fnidifiuiiuni Friainijcnsium tlicfo ruhcu, qui asscrvafur in fabu- 
furio rcijni Baicarici, lluchsfift Frcisiny III Ajl Nr. 2 (oim cod, 101) ful. 133' nuinii s 
sacc. XIV — XV, ubi inscribifur: IIoc est privilegium cum bulla aurea repositum in 
sacrario Frisingc. Fx hoc libro cditiones onincs dcrivafac sunf. Cuin Salsburijcnsis 
cf Kafisjjoncnsis cpiscopi iam dic lun. 26 scnfcntiac illius mcntioncm faciant (v. carfam ^ 
in Mcichclbcckii Historia Frisimjciisi 11, 1, 7), vir cl. Fickcr (Buhmcr V, 1793) rccte 
statuit, eam nwnse Aprili Fogiac latain esse. — Huillard-BrehoUes III, 230. Bohmcr, lo 
Reg. imp. V, 1824. (F. 277.) 

■ F(ridericus) Dei gracia Romanorum imperator augustus, Terusalem et Sicilie rex 
dilectis fidelibus suis preposito, decano et universis ministerialibus ecclesie Frisingensis 
tam presentibus quam futuris imperpetuum. Ad hoc rex regum et dominus domi- 
nancium nos'' ad obtinendum dyadema imperii sublimavit, ut universis et singulis i5 
equitate servata, que in preiudicium ecclesiarum et personarum existencium in eisdem, 
quas manu tenere ac tueri tenemur, ab aliquibus temere attemptantur, provide ad 
earum comodum revocemus, ut feliciter nobis regnantibus nullum dispendium vel 
diminucionem rerum temporalium incurrant, sed pocius imperialis sublimitatis clemencia 
in libertatibus suis et iuribus salubriter et sine lesione aliqua gubernentur. Cum igitur, 20 
sicut dilecto fidele nostro C. preposito Inticensi didicimus reterente, G.'^ quondam epi- 
scopus Frisingensis civitatem Frisingensem ad ius et proprietatem Frisingensis ecclesie 
dotis titulo pertinentem duci Bawarie in feodum duxerit concedendam in grave Fri- 
singensis ecclesie detrimentum, et idem prepositus super hoc coram nobis et princi- 
pibus in curia nostra presentibus questione*" deposita, cum instancia postulasset im- 25 
periali sentencia diffiniri. utrum hoc facere licuisset cpiscopo supradicto, nos tandem 
peticioni sue benignum prebentes auditum, cum Aquilegiensi patriarcha et archiepi- 
scopo Salzburgensi et episcopo Ratisponensi et Austrie atque Meranie nec non et 
Karinthie ducibus et cum aliis nostris fidelibus super hoc tractatum habuimus dili- 
gentem, ab universis et singulis quid iuris esset sollicite inquircntes. Et quia nobis 30 
visum fuit, quod infeodacio huiusmodi fieri non potuit, quia de iure non debuit, 
statuimus eam esse penitus irritandam. Quia vero civitas Frisingensis est sedes epi- 
scopalis et prima legittimaque dos ecclesie Frisingensis, ante ipsius dedicationem ad 
opus ministeriorum et luminarium eiusdem ecclesie legittime cum omni iure ac plenaria 
libertate collata, et propterea non licet eam cuiquam quoquam titulo infeodacionis 35 
conferri. nos apud Anagniam constituti memorate civitatis infeodacionem sub quocumque 
titulo infeodacionis factam de principum predictorum consilio imperialis nostre maie- 
statis auctoritate cassamus et decernimus esse nullam, eandem civitatem cum omni ea 



150. ») deest c. ^) qne c. 

1) Ex Ime carta Juiee afferri lihet: cum in nostra et alioium piincipum presentia ilominus im- 40 
perator, qui e.st animata lex in terris, in pleno consistorio sententialiter declaraverit et quasi pi-o lege 
promulgaverit, sedes episcopales nuUatenus infeodari posse. Eadein sententia obvia est in diplomate 
Heinrici regis a. 12:il. lun. 0. dato CHuillard III, 469. Bohmer V, 420o): de plenitudine regio pote- 
statis, qua tanquam viva et aniraata lex in terris supra leges sumus. 2) Geroldus depositus 1230. 

lul. 29. 45 



I 



FRIUEUICI 11. CONSTITUTIONRS. 12:5<i. 1_>.m. Nr. IfMl. l.M. ^g5 

libertiite, quaiii t-x antKjiio liabuis.sc «linoscitur, ad ius ct iiroprictati-ni ct u.sus dchitos 
Frisingensis ecclesie legittinie revocantes. Nulli ergo honiinuin liceat omnino hanc 
nostram sentenciam infringere vel ei ausu temerario contraire. Si quis autein hoe 
attemptarc presumpserit, mille marcas auri componat. medietatem nohis. residuum 
.s ecclesie supradicte, sentencia eadem nichilominus in suo robore iniperpctuum duratiira. 
Ad huius autem scntencic nostre memoriam et stabilem Hrmitatem. presenteni divaleni 
paginam ticri et bulla aurea typario nostre maiestatis imprcssa iiissimus comniuniri. 

Iluius quoque rci testes sunt hii: Eb(erhardus) archicpiscopus Sal/.l)urgcnHiH. 
SitVidus episcopus Katisbonensis imperialis aulc cancellarius, frater IlermannuH rector 
10 domus Deuthunicorum, Pernhardus dux Karinthie. Rudolfus comes dc Awichspurch. 
C. purchgrauius dc Nurnberch, Gebhardus de Arinstein, (!. de llohenloch. Kngel- 
h(ardus) do Adelburcli, Bernhardus de Ilagcnawe, Al. Uindesmaul. C. de Weizenburch, 
Rcimarus dc Prcnnenbcrch, ct alii (piam plures. 

Acta sunt licc anno dominicc incarnationis MCCXXX, niense Septembii . qnarte 
15 indictionis, impcrante domino nostro F(ridcrico) Dei gracia invictissimo Romanorum 
impcratorc scmper augusto, Tcrusalcm et Sicilic rege, anno imperii X. rcgni lerusalem 
quinto, regni vero Sicilic XXXII; teliciter amcn. 

Dat. per manum Sifridi Ratisbonensis episcopi ct imperialis aule canccllarii, iii 
castris propc Anagniam, anno. mcnsc ct indictionc prescriptis. 



151. 152. ENCYCLICA DE CURIA 
CUM CIVITATIBUS TUSCUAE I1ABEM)A. 

1231. Mart. 9. 10. 

Haec curia in Tena Laboris atit in (\ipitanata dii: Apr. ^i!) Iiahciula, ut tractaniur 
de negutio Lombardorum, an celebrata sit necne, prorsus dubium est. 

25 151. EFISTOLA AB FOTESTATEM ET CONSILIUM SENENSE. Murt. !K 
Dedit Hermannus Fabst b. m. e litteris Apr. datis, quibus testatur, Enricum Gulfum 
nuntium imperator-is epistolam impcratoris in dorso inscriptam: Potestati et consilio 
Senensi fidclibus suis tradidisse^: quae assermntur in tabalario rcijio Sencnsi , IHjnnnu- 
gioni nr. 'ri20. — Huillard- BrehoUes III, 272. Bolimcr, llrg. imji. V, ISiio. 

30 (F. decst.J 

Fr(idericus) Dei gratia Romanorum imperator scmper augustus, Icrusalem ct 
. Sicilie* rex potestati ct consilio Senensi, fidclibus suis, gratiam suam et bonam volun- 
tatem. 

Gebardus de Arnestcin'' sacri iinperii in Ytalia lcgatus, fidelis nostcr. ad prcsen- 

35 tiam nostram accedens proposuit coram nobis, quod vos ad honorem nostrum et im- 

perii solicitos et attentos invenit et quod ad mandatum' ct ordinationem suam vos 

habuit ct habet expositos pro serviciis nostris, ubicumquc rcquirit'' et solicitat fidem 

vestram. Quod adeo gratum conspcctui'' nostro se porrigit, ut ad bonum et indcmp- 

151. a) ielirhn et scicilie c. '0 Aniestei c. ^) admaiidatum c. ^) requir? c. ^) cuiispectui c. 
40 1) Quarum temrem v. apud Uuillanhim III, 271. 



LL. CONSTITUTIONES U. 



24 



tge FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1231. Nr. 151. 152. 

nitatom vostrain vt tooius coinunis vostri favorabilius intendamus, tamquain qui vos 
per experientiam omnes tidelissimos'^ cxpcrimur. ut bcnivolentie gratiam ad tcstimonium 
predicti lcgati nostri letemini plcnario mcruissc, sicut vidissent predicti nuncii vestri, 
si cum prcdicto legato nostro vcnisscnt. Vcrumtamen confortemini et estote robusti, 
quod gaudium erit vobis , dum per exibitionem operum sentietis devotionem vestram, 5 
quam ad impcriuin fcrvcntcr ostcndctis, vestris mcritis profuturam. Pretcrea volumus 
et mandamus dcvocioni vcstrc quatcnus, sicut pcr alias^ litcras gcncrales^ coinunitati 
vestrc mandatur. discretos et providos viros ad nostram prcsentiam nuncios trans- 
Apr. o.s. niittatis^. qui vicesimo quinto primo venturi mensis Aprilis, in festo videlicet beati 

Marchi euangcliste, se couspectui nostro in partibus Terre Laboris vel Capitinate pre- lo 
sentent. Qui veniant auctoritate comunitatis vestre muniti, ut per se acceptare valeant 
que videriraus cum ipsorum ct aliorunis qui intererunt^ consilio statucnda, ct quod a 
vobis acceptari ct inplcri debcant quc promittunt. Pcr quos etiam dc nostri favoris 
et bcnivolontic gratia in corum rcditu ticri potcritis letiorcs''. 

Datum Tarenti, VIIII. Marzii, IIIP" indict. « 

152. ENCYCLICA IMFEBATOBIS. Mart. 10. 
Exemjylar potestati, consilio, comnmni Scncnsi missum criiit Pahst e litteris modo 
laudatis tahularii Senensis; inscriptum crat: Potestati et consilio totique comuni Senensi 
fidelibus suis. — Huillard-Breliolles III, ^73. Bohmer, Ileg. im.p. V, 1854. 

(P. deest.) 20 

Fredericus Dci gratia Romanorum imperator sempcr augustus, lerusalem etSicilic" 
rex potestati et consilio totiquc conmni Sencnsi, fidelibus suis, gratiam suam et bonam 
Yoluntatem. 

Sedata nuper a celcsti auctorc discordia que gcneralc pacis comoduin perturbabat, 
ecce in virtute Domini, cui debemus cssc quod vivimus, intendimus curam solicitam 25 
apponendam pro statu pacis ct iusticie in subditis generaliter reformando, primo qui- 
dem ut sub Dei consilio tranquillitati providcamus imperii, sedando specialitcr dissen- 
siones Ytalie, cuius indcmpnitati favorabilitcr prospicimus ct quicti. Cum igitur pro 
hiis omnibus efficaciter disponendis nccessarium sit et decens, ut dc qualibet civi- 
tatum Tuscie soUcmpncs nuncios habcamus, universitati vcstre sub debito fidelitatis »0 
qua nobis et imperio tenemini precipiendo mandamus, quatinus elcctos'' de comunitate 
vestra viros providos et discretos ad nostram presentiam transmittatis *=, plenam sibi 
auctoritatcm univcrsalitcr conferendo, ut ca, quc de consilio ipsorum et aliorum qui 
aderunt dc prcdictis ornnibus vidcrimus statucnda, pcr sc valcant acccptare, et quod 
a vobis'' acceptari ct inplcri dcbcant quc promittunt; studentes qui vencrint, ut vice- 35 
Apr. 25. simo quinto mensis Aprilis primo vcnturi, in fcsto videlicct sancti Marchi euangcliste, 
in partibus Terrc Laboris vel Capitinate nostro conspectui se presentent, Et quia 
pro generali tranquilitate predicta omnia disponuntur, sub codem fidelitatis debito quo 
nobis et imperio tenemini firmitcr inhibemus, ut usque ad rcditum nunciorum incursum^ . 
et offcnssionem in aliquos vicinorum nullatinus atteinptetis inferre. ^o 

Datum Tarenti, X. Marzii, indict. quarta. 

151. ''; fidelliasimos c. «) alii. c. '') traiisniitatis c. 'J iii Tererit c. ^) lectiores c. 

152. *j iehrlm et scicilie c. '^J ellectos c. ^) trausmitatis c. '•) auohis c. ^) in 
cursum c. 

1) Cf. nr. sequentem. 4.5 



FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1L>31. Nr. ir.a. 1^7 

153. PACTUM CUAI SOLDAXO TrXKTI. 

1231. Apr. 20. 

Pncti drrcm annonun, <jno<1 imprmfor mrdiantr Wiha/do r^juifr iniit nnn soldano 
Tunrfi Yaliia-Ahu-Zaharia (Ahu-Ztih =Af)i(ifisar), filH Altd-al-Onhid, filii (hnar-Ahn-Ilufs, 
h Arahira lingKa compositi vcraio modo Latina scrrafa rst, nf donf insrrijifiit nnlirum: 
Diploma et capitulutioncs pacis inter Abuissac et Vibaldum legatuni imperatoriti Kede- 
riei (Friderici 2) initae (innitae 1) in Sicilia anno a fuga ()2S, intcrprete MarcoObelio 
Cicerone. Adhihninius I) <-adin:))i l>ilt/iof/i(r<cr J*arisinar, ('o/frrfinn /Irirnnr im/. ,SS/'o/. S. 
ijitrm i^inifnlif rir tl. Mo/inirr^: 2) <:ditioncm Codiris iuris <jrnfium Lribnitii I, ],'! nr. 1<>. 
10 r (jita omnrs rditionrs jxtsfrriorrs drriratar sunf^. — IIaillard-Iiri'ho//rs IIJ, :*7(l. 

fJ'. drrsf.J 

In nomine Dei misericordis miseratoris. Jncipiemus^ cum iaudo J)ei maxinii ef 
invocatione illius perlaudati'' petimus prosperitatem. Laua Deo scienti absconditn. 
futura, extantia, qui est eternus post finem omnis vertentis'. 

15 l. Tandem Jioc est diploma pacis bencdicte, si voluecit J)eu8 excelsus et pre- 

tiosus, que est inita per benedictionem Dei, cuius toga est picta gemmis observationis 
iurisiurandi et rami illius penetrarunt usque ad celum'' felicitatis, quam senior ex- 
cellens, magnificus, reverendus, fidelis preeminentie. benedictus et fortunatus Abuissac", 
fiJius senioris reverendi, honorandi' defuncti Abiebrahim, filii senioris sanctificati. legis 

20 Dei militis et defensoris Abihafri, de quibus Deus sibi complacuit et duxit illos ad 
rectitudinem consilii et electionis, quemadmodum fecit eos arbitros consiliorum et 
secundum voluntatem suam sic fieri vel iion, ordinavit, mediante Vibaldo (•liristiano 
equite, fideli legato regis cclebris maximi Komanorum Friderici cesarei*' imperatoris 
Rome et regis Sicilie et Saxonie — concordet eum Deus et ducat ad rectitudinem et 

2,', prosperitatem secunduni optimam intentionem, cum hoc in potestate sua'' posuisset — 
quem miserat predictus rex; cum quo contraxit fedus per manus Jegati sui Jiibaldi' 
equitis fidelis, secundum conventiones quarum postea sequetur declaratio in hoc 
diplomate. 

2. Inter quas est, ut dimittantur illis omnes qui sunt in Africa ex captivis christia- 

30 norum, qui capti fuerunt in tempore pacis, sive mares sive femine sive parvi sive 
magni, ex omnibus' qui adhuc amplectuntur legem christianismi. Et etiam ut ipsi 
dimittant omnes captivos Mahometanos qui sunt apud eos amplectentes legem Malio- 
metismi, sive sint mares vel femine, parvi vel magni. Et ut tollantur vexationes et 
exactiones ordinarie et solite exigi a christianis navigantibus ad provincias Africe, a 

35 mercatoribus insule Sicilie, Calabrie, Principatus et Apulie. Et ut ipsi etiam tollant 
omnes exactiones solitas exigi secundum morem et ordincm a iiavigantibus Africanis 
ad predictas regiones predicti rogis, de quibiis diximus ut sint lilM-rc. 

153. a) Incipimus 2. »>) perlandate 2. c; viventis 2. '•) graaum 2. •"; Abbuissac 2 

sevijyer. f) rev. hon. 2. 8) Cesaris 2. '>) cum in pot. sua lioc 2. ') Vibaldi 2 semjier. 

40 1) Qui nnimulvertit , codicein PuriHinuin SeriUij SS saec. XVII, ik (jno lurHur 'Ardiiv' XI, 425, 

exemplar esse codicis 1 et inni assei-vari in Musaeo Britnnnicn. Huiflardus III, j). 27H not. 1 jyrorocat 
etinm ad codicem Parisinum, fonds Dtipuy 660 fol. 292; iiescio tamen, an Pactum mstrum amtineut nec 
sit (dt Huillnrdo adliibitu.^. 2) E. (j. Lilnig 'Cod. dipl. Italuie' II, 878; Dunwnt 'Corps diplomatique' 

I, ItiS; ile Mns Ltdrie 'TrnHes de paix des Chretiens arec les Arahes de rAfri(jue septenirioiuile' 153. 

24* 



188 FRIDERICI IT. CONSTITrTIONES. 1231. Nr. 153. 

3. Et otiam dotur illis dimidiuin tributi insulo Cosiro''-^ signatum et ordinarium 
tempore messis solito, neque habeant christiani in predicta insula Cosire'^ iurisdictionem 
super ulhim ^Lahumotanum^ pretor prefoctum Mahometanum missum a predicto rege 
Sicilie nomine suo ad regendos tantummodo populos Unitatis, et sit occupatus in 
negotiis populi Unitatis, quera Deus honorificet. Omne hoc prestetur™ illis hoc pacto, 5 
ut ipsi etiam se obligent ot haboant curam restituondi omne quod in hoc mari dopre- 
datur a piratis christianis, qui subsunt imperio predicti" regis et qui sunt sub sua 
iurisdictione. subiecti suo dominio et potentie, ex omnibus iurisdictionibus suis, preter 
Genuam, Pisam, Marsiliani et Venetias, cum iam declaratum sit, quod ipsi° predicti 
populi pro personis ot statu iam pacem inierint cum domino nostro CaHfa sacerdote lo 
imporatore fidehum-. Qui rox predictus se obligat restaurare et satisfacere omne quod 
usurpatur ab unoquoque ex omnibus gentibus subditis sue ditioni, sint^ mercatores et 
milites. in omnibus rcgionibus Africe, ut persolvatur omnibus euntibus et venientibus 
por oam ox incolis suis. et ut etiam satisfaciat omnibus ountibus ab Africa ex incolis 
suis usquo ad provinciam Egypti, qui et^ ad alias regiones sint navigantes et iter 15 
facientes cum caravalis euntibus ad Africam. 

4. Et ut etiam reddant secura omnia littora Africe, oppida, regiones et provincias 
cum presidiis, portibus et hmitibus. Et ut etiam, si aliquis introiverit in aliquem 
portum' ex portibirs Africe vel refugerit ad aliquod littus ex littoribus suis, sive sit 
habitatum vol desertum, iam sit securus ab incoHs Africe et ab omnibus Mahometanis, 20 
Egyptiis et aliis, ut si aliquis refugerit ad aHquod Httus ex Httoribus Africe et rece- 
perit damnum et molestiam ab aHquo subdito regi predicto, obHgabuntur ipsi ad resar- 
ciendura damnum. 

5. Et ut etiam neque* irritent neque provocent aHquem ex iUius incoHs spe vel 
timore. neque conculcent partem aliquam in iHa sponte sua damni faciendi causa, 25 
neque auxiHum prestent aHis gentibus ad id faciendum, et se obHgcnt restaurare omne 
quod amittetur et auferetur ex iUa regione ab oranibus christianis subditis predicto 
regi et subditis imperio iUius, uti* antea dictum fuit, secundum has conditiones et 
pacta contra eos et cum ipsis, cum quibus inita est pax in spatium continuorum decem 
annorum. quorum principium incipit ab initio et inscriptione ilHus".diplomatis. Et sic 30 
statutum est. ut omnia adimplerentur; de quo se obligavit sic fore pro parte regis 
imporatoris Rome et insule Sicilie et Saxonie illius legatus et obses Bibaldus eques 
predictus, qui dixit, se ab ipso accepisse mandatum et negotium pacis pro ipso, et ut 
statuat negotia loco imperatoris, secundura quod declaravit epistola sua et proraiserunt'' 
verba illius, se scrvaturum. Sic senior honorandus , reverendus et excellens Abuissac 35 
predictus^ cum ipso conditiones composuit. Deus concordet consilia illorum et corro- 
boret intentiones suas secundura ordinem predictum, cum illi dedisset iudicium acerri- 
mum ad hoc ordinandum et mittendum ad eum. Benedicat eum Deus , qui perducat 
illura ad rectitudinem consilii, qui est eius custos et dignus protector. Hoc contraxit 
inter illos fore servata secundum pactura Dei inter ipsos actum, quo se obligavit, et 40 
quicuraque illud amjilectitur, prosper evadit et lucratur, et qui ad eum refugit, libera- 
bitur, et qui ad illud recurrit, securus redditur. Factum est hoc diploma'' iuramento 
ad confirraanda que in eo sunt, et in Deo est spes authore raundi et creatore. 

0. Ilec pax predicta fuit contracta cum predicto legato christiano in presentia 
illorum quorura Deus misereatur Mahometanorum et christianorum etiam^, et testes^ 45 

l.>3. ^) Corsic.ie viale 2. •) mahometanuni 2. '") prae.statur 2. ") dicti 2. ") etsi 2. 

P) sive sint 2. 1) et qui 2. »•) portum aliquem 2. ») ne 1. 2". t) „t 2. ") ipsius 2. 

▼) promisit 2. w) ^^g*/ 2. ^) dipl. lioc 2. y) deesl 2. "-) tcstc 1. 

1) Inmia Pentellarin Africam inter et $Sieiliam. IIUI. 2) Hic affitnr dc ref/e Almoluukno 

MurfKhii, qui tituhim Kalifae et Emir Ahnoumenyn prae .se ferebat. IIUI. .so 



FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 12;n. Nr. 153. 1.^4. 189 

intpllexerunt onine hoc, (|U0(1 prosontatuni est. ad oinne (|U<)(1 dixitnus. ct ijloruni quos 
vocavit senior magnificus, honorandus et benedictus et corroboratus virtute Dei Abuissac 
predictus — Deus perpetuet altitudincm eoruni et j^rosjieritateni illorum — quod ipsis 
attinet de hoc et de testinionio interpretum infradictorum et qu«d ipsiw attinet, quod 

5 declararunt et intellexerunt, quod chri.stianus" predictus omue hoc confirmasset accepisse 
et testimonia dedisse de toto; dimidio mensis lamadalachcri anno DCXXVIIi '. 

7. Et ex pactis, quibus hec pax contracta tuit. expleta et perfecta est. «pi<»(l ncmo 
ex mercatoribus Mahomotanorum, (jui navi-^^at cuiido otvoniondo'' ad rogionos ot pro- 
vincias predicti regis ad merces tantum. iiii])c(liMtur secundum confederatione» pre- 

10 dictas et persolvat decimam. Et hoc diploma ost cortum. vcrum ot utilo. uti' poticnint 
illud, et est clarum et perfectum. 

Hametes Mahametis<= filius filii Gebcr Alceroani, et Ilametes Omar filii. Omar 
Hamotis filii Albilbul'^, et Abdu/orami Abdallao*' filius AlcDrasci, ot Mahomctos Hcna- 
bilcazin liin' Balbin Aloorasci. ot Hascan Abdallao'" filius liinahdiaim Alhaini". 

1.^ In eo sunt etiam scripta testimonia litteris Latinis testium et magni Uoina- 

noruiii regis*'. 



154. CONCESSIO REGNT BOIIEMIAE. 

1231. iLil. 

Drdit vir rl. Wattcnbach ex autograplio tahnlarii Vindohnnensis , cui filis neriris 
20 flavis et rnhris appendet huUa aurea. — Huillard- Breholles III, 294. Bohnier, Reg. inijt. 
V, 1883. (P. drrxt.) 

(C.) % In nomine sancte et individue Trinitatis. FRIDERICVS secundus divina 

favente clementia Romanorum imporator semper augustus, lerusalem ot Sioilie rox. jj 

Tunc imperiale fastigium sua rutilat dignitate ac potentie sue sceptra clarificat, cum 

25 ad reges et principes suo subiectos imperio sue radios claritatis effundit et ipsis paterna 
regna munifica largitione confirmat. Hinc est igitur quod por prosentem augustalom 
paginam notum esse volumus tam modernis quam postoris universis. quod cuiii olym 
vivente dilecto principe nostro Octakaro illustri Boemorum rege, reco|)to a dilccto prin- 
cipe et affine nostro "Watizlao iuniori rogo filio eius homagio, iuxta morom ooncossorimus 

30 ei tamquam primogenito de innata liberalitato nostra rognum Boomio post eiusdom 
patris sui obitum ab imperio possidendum. Attendentes ad presens. rege predicto 
0. patre ipsius rebus humanis exempto , qualiter ipse dum vixit nobis. illustri Roina- 
norum regi Henrico karissimo filio nostro ct impcrio devotus extiterit, et memoratus 
filius eius Watizlaus rex iunior paterne devotionis erga nos, dictum regem filium 

35 nostrum et imperium imitator et successor existat atque iugitcr grata ct ardua sorvicia 
exhibet et inantea exhibere poterit gratiora, nec non etiam ob maioris dilectionis 
gratiam qua suo incremento tenemur, cum illustrem reginam C. dilectam consobrinam 
nostram habeat feliciter in consortem, concessionis dudum habite munera liberaliter 

153. a) christianis 2. ^) redennd.. 2. <=) Mahometis 2. ^) Albill.al 2. ") Abdalla 2. 

40 f) Brin 2. s) Atha)ni 2. •<) deesl 1. 

1) Cum annufi Imjirae 628 nonn dic Noreml^rin a. 1230 incejierit, e.r collatione feriarum et litterarum 
domimcaliiim clare lifj^uet, mensem Giumadi-el-AkJier in se^rtum diem Ajmlis anni 1231 incidisse. HUI. 



190 FRIDERICI ir. CONSTITUTIONES. 1231. Nr. 154. 155. 

prosequentes, regnuni Boemie ouni onini honore ac dignitate, civitatibus, castris, villis 
et terris eidem regno pertinentibus et cum omni iure, quo dictus rex pater eius iddem 
regnum rationabiliter noscitur possodisse. imperialis actoritatis munimine confirmamus 
prefato Watizlao iuniori regi, tenendum et possidendum sicut tenero dobet a nobis et 
imperio. Presentis privilegii actoritatc mandantes. quatinus nullus princeps, dux, s 
marchio, coraes, legatus nullaquo sublimis persona vel humilis, ecclesiastica vel mun- 
dana contra presentis confirmationis nostre divalem paginam venire presumat. Quod 
qui presumpserit. penam mille librarum auri se compositurum agnoscat, quarum medie- 
tatem curie nostre et reliquam parti passe iniuriam se noverit soluturum. Ad huius 
itaque nostre confirmationis memoriam et robur perpetuo valituriim presens privilegium lo 
fieri et buHa aurea typario nostre maiestatis improssa iussimus communiri. 

Huius autem rei testes sunt: Lando Reginus, la. Capuanus et Marinus Barensis 
archiepiscopi familiares et fideles nostri, . . Salornitanus et Pe. Brundusinus archiepi- 
scopi. R. ^lelfiensis et P. Ravellenais episcopi, frater Hermannus magister Hospitalis 
sancte Marie Theotonicorum in lerusalem, Gebardus de Arneysten legatus in Ytalia, i5 
. . langravius de Luckimber, comes Gerardus de Saumes, Fridericus de Karo et Con- 
radus de Smidilvelt, Manfridus marchio Lanz.% Th. comes Accerrarum, Riccardus 
marescalcus, Riccardus camerarius, Henricus magne imperialis curie magister iusticiarius, 
et alii quam plures. 

li Signum domini nostri FRIDERICI secundi Dei gratia invictissimi Romanorum 20 
(M.) imperatoris semper augusti, lerusalera et Sicilie regis. | 

Acta sunt hec anno dominice incarnationis millesimo ducentesimo tricesimo primo, 
mense lulii. quarte indictionis, imperante domino nostro FRIDERICO Dei gratia 
illustrissimo Romanorum imperatore seraper augusto, lerusalem et Sicilie rege, anno 
imperii eius undecimo, regni lerusalem sexto. regni vero Sicilie tricesimo quarto: feli- 25 
citer amen. 

Datum in civitate Melfie, anno, raense et indictione pretitulatis. 



155. CURTA RAVENNAE. 

(1231. Nov. 1.) 

Litteraa invHatorim ad avitatcs Italiae datas servavcrunt AnnaJcs lunuenscs, 30 
SS. XVIII, 177. - Hnillard-Breholles IV, 200. Bohmcr, Reg. imp. V, 1895. 

(P. 570.) 

Fridericus Dei gratia Romanorum imperator et semper augustus, lerusalem et 
Sycilie rex potestati totique comuni lanue, fidelibus suis, gratiam suani et bonam 
voluntatera. 35 

Dudum per litteras nostras vos fecisso recolimua plenius certiores, qualiter de 
1. consilio summi pontificis indiximus primo venturo mense Novembris in festo sanctorum 
omnium generalera curiara in Ravenna cum rege Alaraannie, filio nostro, et universis 
imperii principibus, vita coraite sine defectu quolibet celebrandara, desiderio suramo 
zelantes ad honorem Dei et imperialera gratiam pacem universalem imperii reformare, 40 
disponere statura Italie prosperura et tranquillura, sedare discidia civitatura intus et 

154. a) lanz or. 



FRIDEIUCI II. CON.STriMTIoNKS. l-J.il. 1-J.TJ. Nr. 15.'». Ifrt;. |.|| 

cxtra forvi-ntiii ct intfr vicinos |)()|»ii|u.s nninciii turbiiii-m vl udii rttmitciii aiiuivfr»'. 
Tempus idoneiim esse confidimus. (|un vestra et universalium omnium vota pii8 monitiH 
nostrc mansuctudinis debeant coiivenire. ut tot iii(uniljentil)us disHcurtiomim muli8. (luc 
passim ct publicc eivitatcs ct populos in dcsolationem impcliunt, que intcHtina et plus- 

b quam civilia bella movent, finis debitus imponatur. Nos eniin cum omni screnitate 
cordis ct corporis ad ipsius celebritatcm euric auctorcs pacis noveritiH advcnire, j»ro 
dispositionc status imperii ct disccnsionibus ammovendis cum consilio summi p<»nti- 
ficis, assistcntia principum ct nostrorum provisionc fidelium pn»ccderc proi^onciitcH. 
Quaproptcr univcrsitati •vcstre sub dcbito fidelitatis. quo nobis ct impcrio tciicinini. 

10 firmiter prccipiendo mandamus, quatinus eligatis dc comuni vestro viros industrios ct 
pcritos, quot et qualcs vidcritis expedirc. una cum potestatc vcstra mittendos ad Kavcn- 
ncnsem curiani pretaxatam, qui vcniant omnium vestriim auctoritatc jjrovidi coii^ilji 
modcrationc subfulti, qua sufficienter valcant nostris collo(|iiiis ct ordinationibus inlcrcssc, 
prudentia ct virtute conspicui, ut (juod dc promotioiic statiis impcrii ct truiH|uillitate 

i."" totius Ytalie fuerit per generale colloquiuin approhatuin. pio parte sua ct nostra sciunt 
et possint diligenter implere. 



156. EDICTUM CONTRA COMMUNIA (M\ IIAI 
ET SOCIETATES AIITIEICUM. 

1^231. Dec. - 1^J31 Mai. 

20 Multis excmplarihiis nos iiti licuit, qiuic ud onliuciu cluonologicuin ijno daiu sunf 

siynaviinus ita: 1) cxcmplar Brcmcnsc, datum a. 1232. lan. Ravcnnac, iain tabularii nyii 
Hannoccrani, quo pro fundamcnto cditionis iisus cst Pcrts, qui lacunas incmhrauar 
valdc dilaceratac supplcvit cx apographo, quod lcijitur in Copiario Jirciiwnsi s<uc. XI V. 
ciusdcm tahularii; hulla aurca iam nuiic cxstat; cditum cst in Madcri Antiquilalihus 

25 Brunsviccnsihus cd. II. a. 1678 p. 255 (= Lilni<j 'licichsanliiv' IX, ill); Brcmisrhcs 
Urlcundenhuch I, 198 nr. 168 Pertzii cditioncm repictivit; 2) Coloniense, eodem mcnsc ct 
loco clatum, cuius sola editio eaquc numca servata est in lihro 'Apolixjia dcs IJrt.tsli/}ts 
Collen ividcr Bimjcrmcister und Uhaf, Bonn 1658 (= Sccuris ail nuli<xm posit<i <-d. I. 
a. 1687 p. 41; cd. II. a. 1729 p. 209; lAmicj 'Bcichsarchiv' XIII. i); 3) Woriiuduinsc, 

30 cuius duo apo<jrapha s<:rvat<t sunt in Copiario Woriiudicnsis eeclcsiac t<ihul<irii Darin- 
stadiensis sacc. XV. in. fol. 16 et 3*) fol.7', idn inscrtum cst privilc<jio K<ir<jli IV. 
a. 1364. lun. 24 (Bohmcr, Be<j. imp. VIII, 4053); editum cst in Schaniuiti Ilistoria rpi- 
seopotus Wormatiensis II, 110 'ex arch. cccl. cathedr. Worm.\ ut vulctur e Copiario 
(= Scnchenhcnj ' Rcichsahschiedc' I, 15); 4) Mo<juntinum <iuto<jr<iph<m, d<ituin mcnsc Aprilis 

35 A<]uilciac, <iuod asscrviUur in l<ihtdario rc<jni Baw<irici, RariliUcn-Sclcct 43, <:uius hulla 
aurea iam superstes avulsa esl; cxar<itum est a scriha Italo; in tcnjo ic<juntur vuinu 
s<iec. XIV: Hec litera habetur folio XCVII senioris privilcgialis. iiuinu saec. XV: Ad 
privilegia Imperialia. J, manu saec. XVIII: Ad Moguntiami; alitum cst cxempAar h<jc 
in editione Chronici K6ni<jhofiani a Schiltero parata p. 618 (= Li'mi<j 'Reichsardiiv' 

io 1) Autograplio 3Iogiintino collutu, eins apograjjhu non curavimus, quae sunt Juiec: imwvtUio Euflolfi 

re<jis a. 1275. Mart. 12, cuius autograplm dtto exstant in tahulario Monacensi, Kaiser-Select NacJitrag 67\; 
apograpJia tria in Registri litterarum Mog. libris in tabulario Wirzhunjensi as-iercatis, et quiflem Jib. I. 
saec. XIII. ex. fol. 109, lib. 11. saec. XIV. fol. 104, lib. IV. saec. XV. fol. 74. Ex Jiis apograpJiis scu fUiis 
editiones omncs derivatae sunt. 



1 92 FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1232. Nr. 15G. 

]'//, iOo), in Moiiuinoitis Boicis XXXI, 1, 5uO, Ecmling 'Urkundcnhuch zur Gcschichte 
der Bisvhiife von Spet/cr' 1,193^; 5) exemplar llatishonensc, eodem mcnse ct loco datum, 
editum in Riedii Codiee diplomatico episcoj^atus Batishoncnsis I, 367 nr. 384 'ex originali^ 
hulla aurea insiiinito; cditio mcndis scatet; 6) Argentinensc , datum eodem mense ct loco, 
insertum confirmationi Frideriei II. a. 1230 m. Martii'^ (Bohmer, licg. imp. V, 2144), s 
(puint cdulit Grandidier 'Oeueres historifjucs inedites' III, 334 'ex veteri apograplto 
tahuhirii episeopalis' ; 7) Treeirense, eiusdem mcnsis ct loei, cuius apographon legitur in 
Balduineo saee. XIV. in tahulario Bcrolinensi asscrvato, quod excmplavit Bcyer h. m.; 
editum est in llonthemii Historia Trcvirensi I, 711 et decurtatum in Broiveri Annalihus 
Trevirensibus II, 129 (= Schaten 'Annales Paderhornenses' II, 18); 8) Metcnsc auto- ^^ 
graphon, datum mensc 3Iaio apud Portum Naonis, quod iamiam in usus suos vcrtit Perts, 
nune in Musaco Germanico Norimhcrgensi asservatum; cuiiis sigillum cam /ilis deperiit', 
in dorso manu sacc. XIX, ut mihi videtur Bohmeri, lcguntur: 'Atis dem Mctscr Archiv'; 
eum memhrana iam midtoties sit corrosa, pars scripturac vix lcgi potuit; 9) fragmentum 
privilcgii dati mcnsc Maio in Foro lulii, idquc meudis et omissionihus scatens edidit i^ 
Sehannat 'Vindemiae literariac 1,196, ut videtur c codice suo Moguntino, quem diploma- 
tarium eeelesiae Hildesheimensis coHtinuissc persuasum haheo; ideoque cum viro cl. Ficker 
hoc exemplar Hildeshcimcnse fuissc putaverim; in lincu chronologiea verha aut 'apud Sihi- 
datum' aut 'apud Utinum^ supplcnda essc, idcm vir doctus recte ecnsuit; paucas tantum 
lectiones huius fragmenti adnotantcs, oh eius indolem in fine, scrie nostra chronologica 20 
interrupta, id posuimus. 

Praeter hacc exeniplaria exstahat etiam Bisuntinense, daium iam a. 1231. mense 
Decemhri, cuius apographon legitur in Cartario ecelcsiac Bisuntinae vol. II, quod asser- 
vatur in hihliotheca puhlica illius civitatis Ms. nr.33''^. Itemque tcstium seriem omnium 
exemplarium ad tempus mensis Deeemhris a. 1231 pertincre, docuit vir el. Fickcr; ef. 'Bei- 25 
trdge sur Urkundenlehre' II, 382. 

Editionem ita instituimus, ut excmplari Moguntino (4) fundamento usi, duorum 
reliquorum autographorum , Bremensis (1) et Metensis (8), varias lectiones accuratissime 
adnotaremus, reliquorum autcm apographorum et editionum nonnisi lectiones praccipuas 
exhiheremus, omissis omnihus mcndis scu erratis ex incuria lihrariorum ct editorum 30 
ortisK — Huillard-Brehollcs IV, 286. BOhmcr, Bcg. imp. V, 1917. 1927. 1934. 1935. 
1953. 1978. 1966. (P. 286.) 

(C.)* ii In nomine sancte^ et individue Trinitatis. Fridericus secundus divina 
favente clemencia Romanorum impcrator semper augustus, lerusalem'^ et Sicilie rex. fi 

Cum Romane monarchiam dignitatis, ipso auctorc*^ per quem reges regnant et prin- 35 
cipes optinent principatus, qui super gentes et regna constituit sedem nostram, princi- 
paliter® teneamus et simus in potestatis plenitudine constituti*^, imperatoriam condecet 
maiestatem, eos per quos cepit et in quibus consistit nostre glorie celsitudo^, qui et 
vocati sunt nobiscum in partem soUicitudinis, cum a nostra celsitudine decus recipiant 
et decorem, non solum in suis antiquis^ iuribus tueri paritcr ct* fovere, immo quantum 4o 

loti. *) chrismon el lUterae elonyalae in autof/rapkia 1. i. 8. '^) saute 8. ^) I er iisalem deest)i. 
^) acUjre 1. 8. ^) priucipalem 6. 7. <") coustituti iu pyt. pleuitudiue 7. 8) pleuitudo 1. 

^) autiquis suis 7. ^) ac 1 — 3. 

1) Cf. p. 33S, nbi edita est innovatio Rndolfi reffis. 2) Cf. qnae disserui de hac eonfirmatione 

in libro ' Historisclie Aufsdtze dem Andenken an G. Waitz getoidmet' p. 259. 3) Cf. 'Neues Archiv' 45 

II, 282. \j Non lAirammus apographa, quae in compluribus codicihus manuscrtptis in formulas redacta 
leguntur, e. g. in cod. Vindoljonensi lus can. 127 fol. 69 (quo usus est Pertz sub nr. 8), cod. Wilherin- 
gensi (Pertz nr. lOj, cod. Vimlobonensi 40'J (Vhihl. 61), e quo edita est foi-mula in Fontibiis rerim AHStria- 
carum II, 25, 374. 



FRIDERICI II. CONBTITUTIONES. IJ.fJ. Nr. l.-.C. HHi 

cqiiitiis sinit et permittit racio, iiovis et lionebtis tani iuris (|ii:tin ;,'ra(ie inmieriliiis 
docenter'' ct honoiabiliter dccorarc. Sanc cum ex dcfcctu' iuris pariter et ne^lectu'" 
in partibus Alamannie" adeo in usum sint " rcdactc"' (jucdam consuetudincs detestande. 
ut boni spcciem prefercntcs iniquitatem quodani talso pallient velamento. (piibus et 

5 principum'1 imperii iuri detrahitur ct honori et imperialis nichilominus actoritas' pcr 
consequcns" cncrvatur, nostre incumbit sollicitudini precavendum. iic huiusmodi con- 
suetudincs, quas censenuis pocius corruptelas'. in diuturniora" tempora protrahaiitur. 
Volentcs igitur. ut' libcrtates et dona. (jue dilecti iiostri et imperii priiicipcs ex dono 
nostri" culmiiiis nunc possident ct sunt pro tempore possessuri, latissima interpreta- 

1" cionc gaudeant et quieta omnimodis'' i[)si principes ea possideant libertatc. hac' nostra 
edictali sancionc'' revocanius in irritum et cassamus in omni civitatc vel' (q)pido Ala- 
mannie^ comunia. consilia", magistros civium scu'' rcctores vcl alios quoslibet oifi- 
cialcs, qui ab universitatc civium sine archiepiscoporun» vcl" cpiscoporum beneplacito 
statuuntur*^, quocumquc per diversitatem*'' locorum nomine ccnseantur. Irritamus nichi- 

1 lominus et cassamus cuiuslibet artiticii confratcrnitates seu societates, quocuimpie 
nomine'* vulgariter appellantur'. Item hac nostra edictali sancione'' placuit statuendum. 
ut in omni civitate vel oppido ubi moneta iure cuditur. ncc mercimonia ncc victualia' 
aliquo argenti pondcre cmantur scu vendantur"' preterquam illis deiiariis qui cuilibct 
civitati vel oppido sunt comuncs". Sicut enim temporibus retroactis ordinacio civi- 

20 tatum et bonorum omiiium. quc ab impcriali cclsitudine confcruntiir. ad archiepiscopon 
ct episcopos pertinebat. sic camdcm ordinacionem ad ipsos et eorum" ofticiales ab cis 
specialiter institutos pcrpetuo volumus permanere''; non obstantc abusu aliquo. si quis 
in aliqua civitate forte contrarius extitisset. quod dc facto pocius quam de iurc? ceii- 
semus. Ut igitur talis omnino rcmovcatur cnormitas et abusus noc auctoritatis'' ali(|Uo 

25 velaminc pallietur, omnia privilegia, litteras apcrtas ef^ clausas, quas vel " nostra pictas 
vel predecessorum nostrorum, arcliicpiscoporiim eciam et^ cpiscoporum super socicta- 
tibus, comunibus seu consiliis in preiudicium principum et impcrii sive privatc per- 
sone dedit sive cuilibet civitati, ab hac die in antea in irritum revocamus ac frivola 
penitus et" inania iudicamus; protestantcs, hanc'' nostre constitutionis"' seu" sanc- 

30 cionis scricm exquisitamy cx docrcto principum et cx" nostra ccrta''- sciencia in forma 
iudicii proccssisse, Statuimus igitur et imperiali sancimus* cdicto. quatcnus nulla 
omnino'' alta vel humilis, ecclesiastica vel mundana'' persona'' huic nostrc constitu- 
tioni seu'' sancioni'" ullo advenienti» tempore aliquatenus'' contraire vel obviarc pre- 
sumat. Quod qui presumpserit, pretcr indignacioncm nostram' sciat se quadraginta'' 

35 librarum auri puri pena multandum', quas fisco nostro volumus applicari. Ad huius 
autcm"' constitucionis et sancionis" nostre mcmoriam et roltiir perpcfu»» valiturum 

156. k) decenter — et neghctu den. 2. •) iieglHctu 1. '") delectii 1. "; Alemaiiiiie 1. »; 

(Mjudecorare sed add. 2. ") sunt 3. 7. l'; redacte sint 1. 8. 'i) priucipiuin tnale 4. 3*. 7. ^) «c t. 8; 

auctoritas 1. ») per cousequens auct. 1. 2. 3. *) quas desuetudines censemu» pociuH 8. 

40 ^) diuturna 2. 8. v) ut deesl 4. 6. ^^) imperialis add.l. ^) oiniiimode 1; omnimodo 2. 

y) ac 4. z) sauctione 1; sanccione «. ») et 7. '>) Alemanie l. 8. «) et a(UL 1. 2. H. 

'"^) pru seu — civium 2: qui. «) seu a. statuantur »3. 7. 8) pro diversitate 1. 2. 3; 

propter diversitatem 8. ••) pro quocumque nomiiie 9: quae iii Giulzpe (inniglie?). ') appel- 

lentur 3*: vulgaliter censeantiir 8. ^) sanctione 1; sanctione edictali 7: edictali deent .5. >) vecti- 

45 galia 2; nec victualia nec mercimonia 8. ™) vendantur vel emantur 1. ") sint com- 

munes 8. o) eoruudem 6. 7. p) pertinere 5. i) actoritas 8. ') vel 3*. 5. «) deesl h. 

t) vel 8. u) ac 7. ^) hac 8. w) protestatiouis 8. '^) sive 1; seu sanccionis tfe«. 8. 

J) exquisitam rfee«< 1. '-) certa nostra 3*. 7; certa fZee«< 8. a) gauctimus 8. '')per8onal; 

persoua add. hk S. c) gecularis 1. ^) dee^t Itlc 1. 8. «) yel 1. f, sanctioni 1. 

00 g) adveuiente 3". 7; adventu temporis 2. '•) aliquatinus 1. *) nostri culminis 1.2.3.8. 

i^) quadragiutarum 7; quinquaginta 1. 2. 3. ') mulctaudum 1. n,) igitur 8. «) sauc- 

tionis 1. 8. 

25 

LL. C0N3T1TUT10NES II. 



194 FRIDERICI II. CONSTITUTTONES. 1232. Nr. 15G. 157. 

presentem clivalein" naginam tieri et bnlla'' anrea ti])ario'i nostre nniiestatis impressa 
iussimus commnniri. 

Huius rei testes' sunt.- B. patriarcha Aquilcgensis, A. Magdeburgensis^ 0.* Ra- 
vennas et B." Panormitanus archiepiscopi: . ^ Pabibergensis, S. Ratisponensis^'' im- 
perialis aule canceHarius, H.'' Wormaciensis, Brixinensis, Osemburgensis, Curiensisy, s 
Reginus, Ymolensis^, j\Iutincnsis'', Fauentinus episcopi; A.^ Saxonie, 0.^' Meranie et 
B,*' Karinthie duces^; H.'' dc Hortemberc", H.'' dc Nasowe^, C' dc Hohenlloc, S." de 
Spaneim*^ et' H. frater cius, L.'" de Hohenstat comitcs"; G. de Harnesteyn" sacri 
imperii in Ytalia legatusi', G.'i de Bollandia, Gunzelinus "■, Riccardus' imperialis aule* 
camerarius". et alii quam plures. lo 

I Signum domini Friderici secundi Dei gracia invictissimi Romanorum imperatoris 
semper augusti (M.) lerusalem et Sicilie regis^ fl 

Ego Sitfridus" Ratisponensis episcopus imperialis aule cancellarius vice domini 
SitVidi^ Maguntini archiepiscopi in lermania^ archicancellarii recognovi. 

Acta sunt hec anno^ dominice incarnationis millesimo ducentesimo tricesimo is 
secundo", mense Aprelis'' quinte indiccionis*^, imperante domino nostro FR.*^ secundo'' 
Dei gratia invictissimo Romanorum imperatore semper augusto , lerusalem et Sicilie 
rege, anno Romani*^ imperii eius duodecimo, regni lerusalem septimo, regni vero» 
Sicilie tricesimo quarto'^; feliciter amen. 

Dat. aput Aquilegiam', anno, mense et indiccione'' prescriptis^ 20 



157. CONSTITUTIO CONTRA HAERETICOS. 

1232. Febr. 22. 

Constitidioneni , (j[aac capita (j et 7 Constitutionis in hasilica sancti Fetri a. 1220. 
Nov. 22 (siipra nr. 85) verbotenus transscripsit , damus cx autographo Wirzhurgensi iam 
in tahiilario rcgni Bawarici asscrvato, Kaiscr - Sclcct 704, cui appendet sigillum illacsmn 25 
filis scricis, in cuius dorso nianu coaeva legitur: werzeburg. Prius editum est in Monu- 
mentis JBoicis XXX, 1, 184 nr. 705. Bepetita est haec constitutio a. 1238. Mai. 14; 
1238. lun. 26; 1239. Febr. 22. — Huillard-Brehollcs IV, 298. Bohmer, Reg. imp. V, 1940. 

(P. 288.) 

l."i(>. "} (luiniuicalein 2; deest 5. 6. v) pru l)ul!a — iinpressa '6: sigillu inaiestatis iiostre. 30 

q) typario 1. *") Testes auteni huius rei 8. ^) Marleburgeusis 1. *) O. deesl 1. 2. 3. 8; . . in 1. 8. 
») P. 5. "^) E. 1. 8; C. 6; ordo episcoporuni iii 1: Bamherfjensis , ]Vorviatiensis , Ratishonensis ; iii 8: 

Ratisboneiiisis, Baviberffensis, Wormatiensis. w) episcupus add. 1. 8. ^) H. deest S. y) Curiensis 

deest 1. "') Ymolensis deest 8. ^) et add. 1.8. ^) dux add. 1. ^) cluces deest 1. 

*•) comes H. 1; H. ci^mes 8. ^) Horteuberch 1; Ortemberc 8. ^) coines II. l. 8. s) Nassowe 1. 35 

h) C. de Hohenlloc des. 1.8. ') comes S. 1; cumes (jorainen) 8. ^) .Spanaym 1; Spaneliim 8. 

1) deesl 1. 2. 3. . •") comes L. 1. 8; et L. 2. 3. ") comites deest 1. 8. ") Harueysten 1; 

Uamestet 8. p) 8 addit: G. de h .1.11., quod Pertz solvit holtvilla; at lef/endu)u videtur poiius hoheuUo. 
q) Warnerius 1. »") Gunzolinus 1. 8. **)... dus 8. *) imperialis aule des. 1. 8. ") can- 

cellarius 6. ^) magnifici add.2.'6. ^) Syfridus I; dei gratia arfrf. 2. 3. 9. ^) vonerabilis 40 

add.^;pro Sifridi — lennania 1 — 3: veuerabilis {deest 1) H. {dee8t2; Heinrici 3*) Culoniensis archi- 
episcopi iu Ytalia. y) pro iu lermauia 8: tocius Germauie. ^) ano 8. *) primo 1; 

MCCXXXHI. 9. •') lanuarii 1—3; Maii 8; Maiu 9. «) indictiuuis 1. 8. ^) FKriderico 1. 

e) secundu deest 1—3. ^) Komaui deest 1—3. 8) vem deest 8- '') X-\X1I1. 5. ') !)at. 

Kaueiine 1—3; Dat. aput Portum Naouis 8; Datuiu iu Furo lulii 9. ^) iudictione 1. 8. 45 

1) pretitulatis 3; articulatis 090. 2. 



FRIDEHR'1 II. CONSTlTrTlONKS. V2[i'2. Nr. Uu. U>S. |9.-, 

Tncipiunt (■aj)itula consritufiouis cujih-a Patarcuos' ('(lifc |)cr (li)niiunin Vr. illiisticiii 
liomanorum imperatorem sempor augustum, lerusalom et SicMlie regem, 

1 . Cathiiros, Patareno.s. Speronistas, Leonistas, ArnaldiHta«, Circumcisos et omno» horetico» 
utriusque sexus, (luocunique nomine censeantur, perpetua «lampnamuK infumia, «litlidamus atque 

r. bannimus, censentes ut bona talium confisccntur ncc ad eos ulterius revertantur, ita i|uod filii ud 
successionem eorum pervenire non pos.sint, iiiiu lnnffe sit «fraviiis etcrnam qiiam ti-mpunilem 
oflendere maiestatem. Qui aiitem inventi fuerint sola suspicione nntabiles, niKi ad maiidatiim 
eeclesie iuxta considerationem suspicionis (pialitatemqiie peisone ]irnpriam innocentiam conKriia 
purjifatione monstraverint, tamquam infames et banniti ab omnibus habeantnr, ita (piod si sic per 

10 annuin permanserint, ex tunc eos sicut hereticos condempnamus. 

2. Statuimus etiam hoc edicto inperi^etuum valituro, iit jiotestates et consiiles simi rectoreH, 
quiliuscunuiiu' tiingnntur officiis. j^ro defeiisionc Hdei iiresfi-nt iiiiblicc iuramentiim. qiiod de ferris 
siie iurisdictidiii siiliiectis iiiiivi'i'sos licieticos ab ecclcsiii ilciKifiilos bdiin liilc piu \iribiis cxter- 
iiiinait' studcliiint, ita (juod amodo quandocumqiie qiiis fiierit in jiofcsfatem per]ietuaiii vcl teiiijiu- 

15 ralem assumptus, hoc teneatur capitulum iuramento firmare. Aliot^uin neque pro poteBtatibiis 
neque pro consulibus habeantur, eorumque sententias ex tunc decernimufl irritas et inancH. 8i 
vero dominus temporalis requisitus et monitus ab ecclesia terrani suam juirj^are nej^Iexerit ab 
heretica ])ravitate, i>ost annum a tempore monitionis ela])sum terram ijisius exponiiiiiis catholicis 
occupandani; qui eain exterminatis hereticis abs(pie ulla contradictione possideant et in lidei 

20 piiritate conservent, salvo iure domini principalis, dum modo super hoc nuUum prestet obstaciiliim 
nec aliquod impedimentum opponat; eadem nichilominus lege servata contra eos qui non habent 
dominos principales. Credentes preterea, receptatores, defensores et fautores hereticorum bannimiiH, 
lirmiter statuentes, ut si, postquaiii (|iiililict taliiuii fuerit excoinmiinicatione notatus, satisfacerc 
contempserit infra anniim, extunc ipso iure sit factiis infamis nec ad iiiiblica ofticia seu consilia 

2& vel ad eligendos alirpios ad liuiusinodi nec ad te.stimoniiim admiftatiir. Sit etiam infest^ibilis ncc 
testamenti liberam habeat factionem nec ad hereditatis successionem accedat. Nullus ei preterea 
super quocumque negotio, set ipse aliis respondere cogatur. Qui si forte iudex extiterit, eiuB 
sententia nullam optineat iirmitatem, nec cause alique ad eius audientiam iierferantur. Si fiicrit 
advocatus, eius patrocinium nullatenus admittatur; si tabellio, instmmenta confecta per illuiii 

30 nullius penitus sint momenti. 

3. Adicimus insuper, quod licreticus convinci per hereticum possit, ct (jUdd doinus 
Patarenorum, receptatorum, defensorum et fautorum coruni, sive ubi docuerint aut 
manus aliis imposuerint, destruantur, nullo tempore restricture. 

Daf. Ivauene. XXIT. Febr.. V. indiccionis. 



158. MANDATUM DE HAERETICIS 
TEUTONICIS PERSEQUK^niS. 

1232. Mart. 

Proponimus ex tribiis anfofjraphis l) Wirzburgensis episcopatus, qiiod iam asservatnr 

in tahulario regni Bawarici , Kaiser-Select 705, cui appendet sigillum fere illacsum filis 

40 sericis; editum est in Monumentis Boicis XXX, 1, 180 nr. 700; 2) Rafishonensi, </uod r 

fabulario fratrum Pracdicatorum transiit in tahularium regni, Kaiscr-Selerf 700: siqillimt 

157. *) patarenij or. 

25* 



196 KRIDKRiei 11. CON.STlTUTiONES. 12;52. Nr. 158. 

Hhn^iini fili^ firrici.^^ appeudct : rdifa r.s/ maior pars in Monumrntif; Boiris l.r, 180 ivr. 707; 
3) Brrntrnfiis ririfatis, ruins r.rrniplum runi Prrtzio ronununiravit olini rir ifl. Sniidt h. ni.; 
quod cditum cst in fibro 'BrcmiscJies UrkundenbucJi. I, 200 nr. 169; cuins ectypon pJioto- 
grapJiirum iam prodiit 'KaiscrurJxunden in Ahbifdmnjrn'' VI, tab. 14. Praeterea aliud 
e.rcmpfar autograpJion , quod mentioneni facit Pracdicatoruni Argentincnsium, exstare in r, 
tabufario ccrlcsiac S. TJiomae, doccmur r fifiro 'UrJiundenbucJi dcr Stadt Strassburcf 1,181 
nof. 1 : c.rcmpfar fratruni Praediratorum Frirsarrnsium Salzburfimsis diocrrsis ropiario ron- 
rrntus foI.i1 illatum coninicniorat 'ArcJiiv fiir dstrrreichisclir GcscJiicliisqucIlen XXXII, Ifir). 
Mandatum imiicraforis normas usurpavissc Decretafis Gregorii IX. papae a. 1231. lun. 25 
datae (C. 15. X, 5, 7; ed. BoJimer 'Acta imperii selecta' 665 nr. 959 et 'MittefrJieiniscJics lo 
rrJ.undcnbucJi' III, 339 nr. 432; PottJiast 8754) animadvertit vir cl. FicJccr in pcriodico 
'MittJirifungcn dcs Instituts fiir ostcrr. GeschichtsforscJiung'' I, 215. liepetifum est ah im- 
peratorc iisdcni dicbus atfjuc Constitutio contra Jiaerrficos (rf. supra nr. 157). — Huiflard- 
BrrJioffcs IV, 300. BoJimcr, Rcg. inip. V, 1942. (P. 288.) 

y Fredericus" % Dei gratia Romanorum imperator^ semper augustus, lerusalem ih 
et Sicilie rex dilectis principibus suis, venerabilibus archiepiscopis, episcopis aliisque 
prelatis eeclesiarum, ducibus, marchionibus, comitibus, baronibus, scultetis, burgraviis'", 
advocatis. iudicibus, ministerialibus, officialibus et universis per totum imperium con- 
stitutis presentes littoras inspecturis, fidelibus suis, gratiam suam et omne bonum. 

1. Coramissi nobis celitus cura regiminis et imperialis, cui dante Domino presi- 20 
demus. fastigium dignitatis materialem, quo divisim a sacerdotio fungimur, gladium ad- 
versus hostes fidei et in exterminium heretice pravitatis exigunt exerendum, ut vipereos 
perfidie filios contra Deum et ecclesiam insultantes, tamquam materni uteri corrosores, 

in iudicio et iustitia persequamur: maleficos vivere non passuri, por quorum scientiam 
seductricem mundus inficitur et gregi fidelium per oves has raorbidas gravior infligitur 25 
corruptela. 

2. Statuiraus itaque sanctientes, ut heretici, quocumque nomine censeantur, ubi- 
cumque per imperium dampnati fuerint ab ecclesia'^ et seculari iudicio assigna£i®, 
animadversione debita puniantur. Si qui vero de predictis, postquam fuerint depre- 
hensi, territi'^ metu mortis redire voluerint ad fidei unitatem, iuxta canonicas sanctiones 30 
ad agendara^ penitentiara in perpctuum'' carcerem retrudantur. 

3. Preterea quicumque heretici reperti fuerint in civitatibus, opidis* seu locis 
aliis imperii per inquisitores ab apostolica sede datos et alios orthodoxe fidei zelatores, 
hii qui iurisdiccionem'' ibidem habuerint ad inquisitorum et aliorum catholicorum 
virorum insinuationem eos caperc teneantur et captos artius custodire. donec por cen- 3.'. 
surara ecclesiasticara conderapnatos darapnabili' raorte perimant, qui fidei et vite sacra- 
raenta dampnabant. 

4. Simili quoquc pena plecti censeraus oranes, quos ad fovendura hereticorura 
errorem callidi hostis astutia suscitat advocatos vel™ parat iliicitos defensores, maxime 
cura facinus quos inquinat cquet, nisi raonitiono premissa destiterint et eorura vite 40 
duxerint consulendura. 

5.' Eos preterea qui convicti in uno loco dc heresi ad alia loca se transferunt, 
ut cautius" possint effundere virus lieretice pravitatis, debitara ccnseraus subire vin- 
dictam'', ubi super hoc per viros ab eodem errore conversos ad fidem nec non per'' 
alios qui eos de heresi convicerunt. quod in hoc casu licite concediraus faciendura, 45 
evidens testiraoniura habeatur. 

158. ^) litterae elonffatae in 1; Fridericns maiusculae In 2 ; FR. 3. ^) et add. S. ") burgaruils 3. 
^) ab ecclesia dampiiati fuerint 3. ^) asiguati 1. ^) Titj 1. 8) ageudum 1. •') imperpetuuui 1; 

iperpetuum 2. '; oppidis 3. ^) in iurisdictiouem 1 ; iu iurisdictione 2. ^) danabili 2. '") et 3. 

°) 171 ranura 1. o) vind. sub. cens. 3. P) et 3. ^^ 



FRIDEKICI 11. LUNbTlTLTlUNl':^. l-j:i_>. Nr. 158. 197 

r». Ifoin iiKdtis s«Mifontio diixiiiuis inldiroiulos'. si (|ii(is |i(>rofioiiruin iid iii*li(iuin 

trnotos in oxtronio vite poriculo liorosiin aliiurantos postinoduin iU' lalso iuranioiito 

oonstiterit ot fido niontita convinci , ac oo.s contigorit ciusdom ninrlii spontanoain in- 

ourrere rooidivain; ut sibi dainpiiaUilius iniquitas sit nuMitita ot poiiani d(d»itaiii inon- 

h daoium non evadat. 

7. Omne insupor proolamationis ao"^ appellationis bcnofioiuin al» lioroticis. rooop- 
tatoiibus ot fautoribus oorundom ponitus amovomus. v(doiitos ut do tinibiis AlainanioV 
iii (juibus sempor oxtitit tida fidos. Iicrotico labis «^cnimina modis omnibus dtdoantur. 

8. Ceterum quia quaiito inaiora divinc iiufu miserationis acoopimus et altioroin 
10 locuin pre filiis hominum optinomus. tanto devotiora dobemus obsiMjuia gratitudiiiis 

oonferenti, si quando igitur in nostri maledioos nominis nostri oulminis exoandosoit" 
auotoritas", si reos lese maiestatis^ in personis eoruin ot suoruin libororum oxlioro- 
datione dampnamus. multo dignius iustiusque ooiitra diviiii blaspliomatores nominis ot 
catholioe dotractoros fidoi provooamur, oorundem horotioorum, rocoptatonim. fautorum 

15 et advocatorum suorum liorodes et })osteros usque ad sooundam [)rogoiiiciii bciicficiis 
cunctis temporalibus, publicis officiis et honoribus imperiali auctoritatc privantes. ut iii 
paterni menioria criminis oontinuo morore taboscant. vere scientcs. quia Dous /(dotos 
est pocoata patruni in filios potcntor ulciscens. Nec id a misoricordio '*' finibus duximUM 
oxoludendum, ut siqui patorno horosis iioii sequaces latentom patruin " porfidiam rove- 

20 larint, quacumquo voatus illorum animadvetsiono plectatur. prodicto privationi ii(»n 
subiaceat innocentia^ filiorum. 

9. Ad hee notum fiori volumus universis, prioreni et fratres ordinis Predicatorum 
de Wirzeburc^ pro fidei nogotio in partibus Thootonie" oontra hereticos deputatos. 
fidolos nostros, ceteros quoque qui ad hereticos iudicandos accosserint ot coiiv(Mierint. 

•js nisi oorum aliqui ab imperio sint proscripti, eundo, morando et redeundo aub nostra 
et imperii speciali defensione receptos, et quod oos '' apud omnes sub ope ac reconi- 
mendatione fidelium imperii esse volumus inoffensos: universitati vestre mandantes, 
quatinus quocumque et apud quemcumque vestrum pervenerint, benigne recipiatis 
eosdem et*= personas eorum ah incursu hereticorum eis insidiantium conservantes 

30 indempnes. onine consilium. ducatum ot auxilium impondatis pro tani acoeptis ooram 
Domino negociis exoquondis : horeticos vero, quos doprohondorint ot ostendorint ipsi 
vobis. in iurisdictione vestra singuli capientes diligenti custodia detinendos, donoo |)08t 
ecclesiastice dampnationis iudicium penam subeant quam merontur. Scituri . quod in 
executione ipsius negocii gratuni'^ Deo et laudabile coram nobis conferetis obsoquium. 

35 si ad abolendam de partibus Alamanie® novam et insolitam heretice infamiam pravi- 
tatis opem et operani una cum eisdem fratribus prestitoritis officaoem. Et si (piis 
foret exindo negligens veF remissus, inutilis ooram J)oinino ot in conspootu iiostro 
poterit merito culpabilis apparere. 

Dat. Rauenne^, anno dominice incarnationis millesimo ducentesimo tricosimo 

40 secundo, mense Marcii, quintc indictionis. 

158. 1} aaicendos 3. r) gt 3. ») Aleniann 3. ») exscanilescat .3. ") actorita.s 1. 

^) lese magestatis reos 3. ^) niifcdie 3. ^) patr 3. V) iiniocentiain 1. i^) Ratispona 2; 

PreiT) 3. a) Teutouie 3. ^) deesl K 2. <=) deest 2. '•) corani ii,hl. 3. ^) aleinannie 3. 
et 3. g) Raue^u l ; Raueiiii 3. 



198 FRIDERIOI II. CONSTITUTIONES. 1232. Nr. 159. KiO. 

151). EDICTUM CONTRA GUERRAS 
IN COMITATU PROVINCIAE. 

1232. Mart. 

Drdif Anidf c.r aufoprapJio fahularil Massilimsis, eui appcndfit sigillum fdis scricis 
rnhris. — HuiUard-Brchollcs IV, 309. Bohmcr, Reg. imp. V, 1944. (P. 289.) s 

FR. Doi gratia Romanonim impcrator aemper aiigiistu.s, leriisalem et Sicilie rex. 
Sicut dignum est. vassallos et subditos fidcm puram, devocionem sinceram suis dominis 
exhibcntes dignis meritorum premiis honorari, ita videtur consentaneum racioni, in- 
fideles ac indevotos privari concessis beneficiis et subici debite ulcioni, Quapropter 
hac lege in comitatu Provincie ac Fulcalckerii perpetuo valitura sancimus, ut si qua lo 
universitas vel comunitas vel singularis persona feudum vel terram seu iurisdiccionem 
vel sinioriam vel ea que consistunt in mero imperio vel mixto vel modica cohercione 
tenens a comite Provincio et Fulcalkerii, in dictis comitatibus vol in aliquo predic- 
torum. absque imperiali licencia et mandato , guerram vel sedicionem, spreta fide et 
religione prestiti iuramenti, movit vel moverit in futurum, sacramenta, conspirationes, is 
facciones vel illicitas societates inivit vel inire ausu temerario attemptabit contra pre- 
dictum comitem, imperii nostri devotum et fidelem, omnibus que tenet et habet supra- 
dictis vel aliis quibuscunque modis in dictis comitatibus, postquam de eorum nequicia 
patuerit. ipso iure ])riventur et ea omnia ad comitatum et dictum comitem devolvantur. 
Ad huius itaquo rei memoriam et stabilom firmitatem presens scriptum fieri iussimus 20 
maiestatis nostre sigillo munitum. 

Datum Ravenne, anno dominice incarnacionis MCCXXXII, mense Marcii, quinte 
iudictionis. 



m EDICTUM CONTRA ALIENATIONES 
COMITIS PROVINCIAE IMPUBERIS. 

1232. Mart. 

Dedit Arndt ex autographo tahularii Massiliensis, euius sigillum deperiit, filis rtd)ris 
serieis siipersfitihus. Arndtii exemplari iisus est etiam WinhcJmann 'Aeta imperii itiedita' 
l 288 nr. 322. — Bohmcr, Rcg. imp. V, 1943. (P. deest.) 

FR. Dei gratia Romanorum imperator sempor augustus, lorusalem et Sicilie rex. 30 
Per presens scriptum notum facimus universis imperii fidelibus tam presentibus quam 
futuris, quod in quibusdam imperii partibus, precipue in comitatu Provincie et Fulkal- 
kerii multa perpendimus in preiudicium imperialis comodi et iusticie attemptata, 
que omnia hac sancione in predictis comitatibus perpetuo valitura duximus irritanda. 
Sancimus igitur omnes alienaciones, concessiones, vendiciones, laudaciones eorum que 35 
spectant ad imperium. sive consistant in mero imperio sive in mixto vel iurisdiccione 
per comitem Provincie fidelem nostrum vel eius consensu vel actoritate, tempore sue 



FRIDERICI II. CON.STITITIONKS. 123L'. Nr. IGU. IGl. pj., 

miiioris otati.s vigiiiti (luiiniue amiorum. iiitcrvfiiicntc i|i.sius sariiiiiiciito vrl noii. tactas 

alicui univeraitati seu comunitati comitatus l*roviiKie vel l'ulkalk»'rii. presertim uni- 

versitati Massilie, que dicitur vicecomitalis, cassas et irritas esse debere; decernontes 

ut omnia supradicta vel alia quocumque sic alienata sinc (•oiitradiccionc alicuius revo- 

5 centur, illa lcge qua cavctur, quod sacramcntum i>uljcruiii sjKtntc factum super con- 

tractibus debeat obscrvari. vcl lc-^c alia noii obstaiitc: (luas leges onines obviunteB huic 

sahibcrrimc sancioni ex ccrta scicncia abrogamur. Ad buius ita^iuc; rci iinMnoriam ct 

stabilcm firmitatcm prcscns scriptum ficri iussimiis maicstatis ini.strc higillo munitum. 

Datura liaveniic. anno dominice incarnationis MCCXXXII. mcnsc Marcii, (luintc 

10 indictionis. 



101 101). TRACTATUS CUM SOCMKIAI K 
LOMBARDIAE. 

1232. MaiL. - Mai. 

Instrumentis a Pertzio e Meijistru Gregorii IX. tom. III, fol. 83 — 85, lib. VI, 280 

15 desiimptis^ adcli lihet alia, quae laffe e Lihro Foteris nr. 2 sacc. XIII. in. fol. 205 --30:i 

bihliothecae Qiierinianae Brixiensis exemplavit. Cum ea, quae imperator primum a Lom- 

bardis posttdaverit, non tradaiUur, e rcsponsis in Libro Potcris servatis modo corjnoscuntur. 

161. RESPONSIONES BRIXIENSIU3I AD PETITIONES IMPEJUL (Marf. ,„.) 
Leguntur in Lihro Potcris, e quo cditae suiU a viris d. Fickcr 'Eorschungen' Il',:>(JJ 
20 nr. 337 et Valentini 'II Liher Poteris' p. 09. (P. deest.) 

Intrascripta sunt pcticioncs impcrii ct responsioncs factc illis peti- 
tionib us. 

1. Prestabitur iuramcntum fidelitatis donmo impcratori sicut mos" est. 

Huic sic respondeatur: quod Brixiensibus hoc vidctur conveniens secundum 
25 quod mos est, prout in pace Constantie continctur. 

2. Renunciabitur iuramentis, si qua facta sunt in prciudicium Injiioris ct iuris 
domni imperatoris ct imperii. 

Respondeatur: nullum tale iuranientum factuni esse; renuntietur tanien salvo 
quod non intelligatur, quod Societas Lumbardic, Marchie et Romagne et pax Constantie 
30 et sacramenta facta occasiouo ipsius pacis et Socictatis vel facta intcr civitatcm et 
civitatem facta sint in preiudicium honoris et iuris imperii sive domni imperatoris. 

3. Promittatur dc parendo iuri conquerentibus coram domno impcratore ac eius 
vicariis seu legatis in Lombardia. 

Respondeatur: quod hoc ficri non debet, cum sit contra paccm Constancie 
35 concessam et factam Lombardis. 

4. Satisfiet de offensis et iniuriis vel stando mandatis et gratie domni imperatoris 
vel parendo iuri coram principibus Italicis et Germanis, exclusis hiis qui merito sunt 
suspecti; ita tamcn quod curia non declinctur oranino. 

161. *) mox cvd. 

40 1) Cf. Eodenbmj I, nr. 466. Praecedit lemma in Eegistro: Transscriptum instrumentoruin con- 

fectoruni inter Fridericuni iuiperatorem et rectores Societati.s Lombardie. 



200 FRIDEKICI II. CONSTITUTIONES. 1232. Nr. IGl. 1G2. 

Rospo luioatur : qiiod nullo offonsc vol iniurio doinno iniporafori faoto sunt. sot 
si quid dioorotur osso taotuni, ost tactuni in honoroni Ivoniano ccclosic ot in dctensiono 
sui iuris ot non in iniuriani vol otfonsain doinni imperatoris vel impcrii. Et insuper 
consuovoruiU iniuric ot offcnsc rcmitti in paoc cx gratia pro bono pacis. Yerum- 

tamen'^ deberet ficri de iniuriis ct oftensis, fiat sub domno papa et s 

ecclesia. 

5. Supcr rcgalibus fiat restitutio dc manifcstis, dc dubiis stabitur iuri coram 
prinoipibus, ut predictum cst. 

Respondeatur : quod dc regalibus fiat secunduni pacem Constancie et privi- 
legia concessa, et non alitcr. lo 

6. Fiat restitutio noviter ablatorum adhercntibus domno imperatori. 
Respondcatur: quod ilhim fiat sine dampno ot fructibus, et illum idom fiat 

dc novitcr ablatis Lombardis ot sociis corum ct adhorontibus cis a domiio impcratore 
vcl ab adhcrcntibus ci. 



1G2. FETITIONES UltlXIENSIUM. (MaH. lu.) .5 

E Libro Puferis; cdiderant Ficker cifjl nr. 387 et Valentini p. 70. (P. deest.) 

Vidctur lirixiensibus, quod infrascripta pctant. 

1. Yidclicct quod domnus imperator reniittat illis de Societato Lombardie, Mar- 
ehie et Romagne omnem rancorem et excessum et omnem iniuriam et offensam, si 
quam vcllet diccre sibi fuisse factam: ct cos in plenitudine sue gratic recipiat reinit- 20 
tendo, rcvocando ct cassando omncs sontcntias ct constitutioncs ct banna data ct lata 
contra illos de Societatc. 

2. Item quod domnus imperator dcbeat confirmare ct approbarc pacern Constantie 
et dictam Societatem et concedere, ut ipsa Societas possit rcnovari et augmentari 
per illos de Societate. 25 

3. Item quod privilegium sive privilegia concessa et data et concessiones facte 
civitatibus, burgis et castris et locis, quc sunt vel erunt de Societate predicta, por 
ipsum et predecessores suos vol corum nuncios, que tamen non sint contra pacem 
Constantie, confirmentur. et specialiter privilegium sivo privilcgia concessa ccclesic et 
episcopo Brixiensi super appellationibus. 30 

4. Item quod domnus imperator non veniat cuin exercitu per se vel per alium 
contra illos de Societate predicta et quod teneatur, facta concordia, non capere partem 
inter^ civitates Lombardic , Marchie et Romagnc nec inter aliquam carum nec inter 
aliquos de predictis civitatibus vel de aliqua earum. 

5. Item quod domnus papa provideat super cautionibus et securitatibus prestandis s.-) 
ct faciendis de concordia attendcnda et observanda, ct spccialiter per sacramenta et 
promissiones et obligationes domni imperatoris et archiepiscoporum et episcoporum et 
principum ct baronum Alamanie et per excommunicationem ecclesio, ut ex tunc domnus 
iraperator, si contra faceret, et contrafaciontes sint cxcommunicati ; et si domnus im- 
perator contra faccrct per so vel pcr alium contra predictam concordiam, (juod oinncs, 40 
qui oi tenerentur vinculo alicuius promissionis vel fidelitatis, sint absoluti et ei nullo 
modo teneantur. 

161. '') serjuitur lacuna iu cod. ; mpplenduni videtur si t;ile quid. . 

162. ^) item cud. 



FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1232. Nr. H;3. 201 

163. liESPoysiuxEs KT 1'i:titi()m:s Mi:i)i()f.A\r. iuuxiai:. laidi. 

VEliCELLAliVM, SUVAIiAE, Cl.UAHLM. (Mart. iu.j 
E Libro Potcris; cdidcrunt Ficker 3(j6 nr. 3Sb ct Valcntini p. 7s. 

' /'. dcest.) 
5 Tn nomine Domini. Super capitulis dutis per domuoH curdiiialcB 

Lombardis ita re sp ondo a tur : 

1. Prestetur iuramentum tidelitatis domno imperatori. sicut iiioris est tieri Bueru- 
mentum tidelitatis a Lombardis iiiiperatori. 

2. Ronuntietur iuramentis, si qua facta sunt in preiudicium lionoris et iuri» 
III domni F(rederici) imperatoris, ita quod non intelligantur sacranienta Societati» Lom- 

bardie et Marchie et Romagne vcl inter civitatom ct civitatem facta. quod facta Hint 
in preiudicium honoris et iuris imperii sive domni im|)eratori8. 

3. Supcr capitulo illo continenti: 'ut promittatur de parendo iuri etc ' bene vcduiit 
Lombardi, quod comunia civitatum conquerentibus dc his comunibus faciant iuHticium 

i.^i coram domno imperatore. si in Lombardia fuerit. vel quod coram eius legatis, qui nint 
in Lombardia. non suspectis et in loco non suspecto; et hoc intelligatur de inmobilibus 
rebus ; dum tamen, qui sunt vel fuorunt subditi civitatum vel habcntcs cuusam al) ei» 
subditis. non audiantur aliquo modo contra comune sue civitatis: nec de rebus concessis 
per eum vel eius genitorcs alicui de Societate Lombardie civitati, loco vel pi-rsone 

20 audiat querimoniam. Veruntamen hoc capitulum et ultimum capitulum: Hat renti- 
tutio etc.'^ posita sunt ad preces et ad instantiam inimicorum nostrorum liumbardie 
et non ad honorem et statum et utilitatem imperii. Unde salvo honore doinni impera- 
toris super eis non esset insistcndum, sct iuri, quod cst in pcctorc eius, debere relinqui. 

4. Super alio capitulo: 'satisfiat de iniuriis etc." ^ non creditur. quod aliqua satiH- 
25 factio tieri debeat, cum remissio iniuriarum sit facta precepto quondam domni llonorii 

pape et domni Gregorii pape, qui nunc cst, a domno impcratorc Lombardis in alia 
pace — nec postea aliqua offensa sit facta, sed quicquid factum est, ad defcnsionem et 
tutelam factum est. quod licitum est. ut clamant iura omncsque legcs — et per ipsum 
domnuni Honorium papam et domnum Gregorium nunc papam in ipsa pace et con- 
30 cordia fuerit stabilitum, quod deberet ficri domno imperatori pcr Lombardos: et secundum 
illas concordias pareatur voluntati domni pape. 

5. Super alio capitulo 'super regalibus etc' * observetur per Lombardos domno 
imperatori secundum quod observatum fuit domno F(redcrico) imperatori avo suo et 
quondam domno Henrico impcratori patri cius, et ordinetur, sicut fuit ordinatum per 

35 prcdictos eius gcnitores. 

6. Super ultimo vcro capitulo 'fiat restitutio novitcr ablatorum ctc' * responHum 
est ut supra oontinetur, quod non pcrtinct ad honorem imperatoris, set est de peti- 
tionibus inimicorum; et 'noviter ablatorum' intelligunt Lombardi et intelligi sane debet 
de* rebus inmobilium ablatorum a tempore presentis discordie inter imperatorem et 

40 Lombardos cepte infra, dum tamcn, qui sunt vel fuerunt subditi civitatum vel ab eis 
causam habentes, non audiantur contra comune sue civitatis. 

E converso fiat ab imperatorc ct sequacibus eius nobis: 

1. Salvis in omnibus capitulis et quolibet eorum et reservatis omnibus con- 

cessionibus. datis. privilegiis factis per istum domnum imperatorem et eius genitores 

45 predictos, scilicet domnos Fredericum et lienricum, ct oranibus nostris iuribus''; et 

quod imperator teneatur non proccdere de aliquo quod essct in concessionibus et datis 

sive privilegiis, sive quod vcniat contra data illa et privilegia. 

163. a) deest c. ^) iuriis c. 

1) V. nr. 161 cap. 3. 2) ibid. cap. 6. 3) ibid. cap. 4. 4) ibid. cap. 5. 5) ibid. cap. 6. 

LL. CONSTITUTIONES II. 



202 FRIDERiei II. CONSTITUTIONES. 1232. Nr. 163. 164. 

2. Audiatur piimo rosponsiu pcticionuni lionibardorum, ut iidimplcautur peticiones 
Lombardorum. si competeuter fieri poterit; alioquin successive. 

Supradicte responsiones facte sunt predictis capitulis per comune Mediolani et 
per comune Brixie et per comune de Laudi et per comune Yercellarum et per comune 
Novarie et per comune Cumarum. s 



1G4. EESPONSIONES PLACENTINORUM. (Mart. in.) 

E Lihro Potcris; cdidenmt Ficher 366 snh nr. 338 et Valentini p. 80. 

(P. deest.) 

1. Super capitulo 'fidelitatis*'^ dicunt Placentini, quia sibi videtur, quod Lombardi, 

si paccm debent habero cum imperatore, competenter non possunt vitare, quod novum lo 
sacramentum prestent imperatori. Set in eo quod dicitur; 'sicut mos est' dicunt, quod 
illud est multum generale. Unde dicunt, quod illum sacramentum debet referri ad 
novum pactum seu concordiam, que fiet inter imperatorem et Lombardos. 

2. Super secundo capitulo 'renunciationis' '-^ dicunt, quod postquam sacramentum 
fidelitatis factum fuerit imperatori a Lombardis secundum formam predictara, quod is 
videtur renunciasse iuramento, si quod factum fuit in preiudicium imperatoris. Unde 
non oportet. quod istud capitulum interponatur, nec videtur locum habere in hac parte, 
cum superfluum reputetur. 

3. Super tercio capitulo 'de parendo iuri etc.'^ dicunt, quia si imperator debet 
esse iudex, qui contrarius et inimicus de longo tempore extitit Lombardorum et pro- 20 
pitius atque benignus inimicis Lombardorum ac ipsi inimici Lombardorum fauctores 
extiterint imperatoris contra Lombardos, in causis, que agitabuntur vel agitari possunt 
inter Lombardos vel singularem civitatem Lombardie et inimicos Lombardorum vel 
singularem civitatem eorum, merito timere possunt Lombardi, ne ius eorum pereat vel 
quod imperator eorum iuri contrarium se opponat. Et ideo putant esse merito ex- 25 
cusandura. 

4. Super quarto capitulo 'satisfaciendi de offensis etc' * dicunt, quod si aliqua 
iniuria facta fuit a Lorabardis iraperatori, quod reraissa a suramo pontifice voluntate 
iraperatoris nec a tempore remissionis citra aliqua offensa per Lorabardos facta est, 
set potius per iraperatorem et eius fauctores; quia arraata manu et more hostili in 30 
Lombardos et eorum amicos insultavit occidendo crudeliter horaines, raulieres turpiter* 

et minus honeste violando et doraos coraburendo. Unde dicunt, illud capitulum locura 
non habere in hac parte, set potius de excessibus iraperatoris nierito conqueri possunt 
Lorabardi. 

5. Super quinto capitulo 'restitutionis regalium etc.'^, quod distinguatur, que sint 35 
regalia raanifesta. 

6. Super sexto capitulo 'restitutionis noviter ablatorum etc.''^ dicunt, quod istud 
capitulura de novo interpositura est ad instanciara iniraicorura Lorabardie, et specialiter 
pro detriraento et raorte civitatis Placentie. Unde dicunt, quod nullo raodo est consen- 
tiendura in eo. •*" 

7. Unde supra predictis capitulis arabaxatores civitatura Lorabardie ibunt coram 
cardinalibus ad examinanda dicta capitula et ad removenda superflua de dictis capi- 
tulis. et ipsa reducenda ad bonum modum et utilem pro Lombardis dent operam cum 
effectu. Set non credit potcstas Placentie, quod predicti ambaxatores civitatum Lom- 

164. aj turbiter c. ** 

1) V. nr. 161 cap. 1. 2) ibid. aip. 2. 3) ibid. cap. 3. 4) ibid. cap. 4. 5) ibid. cap. 5. 

6) ibid. cap. 6. 



FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1232. Nr. 1G4. 1G5. 203 

baidio, qui ituri sunt. sufficientes sint ad torminanda prodiota ot diffinionda. Sot oi 
videtur, quod Mediolanum et eius amici magnifice et docontor ot maioritor dfhoant 
congruo tempore interesse coram legatia et pro predictis negotiis terminandis et fini- 
endis, si modus et forma poterit invoniri. quo prodicta cum lionore et utilitato SocietatiH 
5 Lombardie poterimus terminarc et comploro, 

1(>5. LITTEJIAE NVNTIORrM BJtlXIENSIVM Ah l'(tTESTATEM. (Mmf. iu.j 
E Lihro Potcri^; cdidrnnif Eicker 303 nr. 33(! c.t Vafcnfini p. 7(1. Exhihcmus cas 
hoc loco, nc quid corum dcsidercs quae in eodlcc Bri.ricnsi dc fracfafu pacis Iniunfur. 

rP. dnsf.) 

10 Prudenti ot nobili viro domno O. potestati Brixio lt)liaiin(!s dc Minorvi.s i-t 

Wi. Truffi, Pe. Yilan." et Obizo Ugonum rectores et ambaxatores comunis lirixio 
salutem cum rovorontia. 

Nulli litteras istas lcgi faciatis, nisi iuramcnto credentiam fcccrit. Vestrc domi- 
nationi notum facimus, quod postquam misimus ad vos Girardum notarium. sequenti 

15 die rectores et arabaxatores Societatis Lombardie locuti fuerunt cum cardinalibus supor 
capitulo emendationis oflPense, quam dicit impcrator sibi a Lombardis factam, ot supor 
adventu filii eius et principum eius in Lombardiam, ipsis respondontibus, (juod nos 
daremus eis in scriptis, quod super illis capitulis volebamus. Quibus tale scriptum 
dedimus. quod non credebamus nos offensionem imperatori focissc nec volebamus facoro 

20 emendationem nisi nudum ct purum honorem, et non que pertineret ad prcstationom'' 
rerum vel obsequium personarum. Super adventu filii eius et principum diximus, (pwtd 
placobat, ut venirent cum C militibus tantum et sino armis. qui non deberont damjtnum 
Lombardis dare vel vim inferre. Quibus etiam a cardinalibus intellectis, rcspondcrunt, 
quod non facerent nobis aliud preceptum nisi'= secundum modum predictum absque*' 

25 consensu rectorum et ambaxatorum, et de hoc facta est publica scriptura. Yorum- 
tamen volebant, quod commissio fieret in eis publice generalis, quia pro maiori honorc 
sibi reputabant et melius putabant factum posse procedere. Quibus a nobis auditis, 
responsio cardinalium omnibus nobis placuit. Sct postulavimus ab eis, priusquam sub 
eis committeremus, irent ad imperatorom et scirent, si volebat in eos committero, ot 

30 nos et Mediolanenses, quia interim, dum ibant ad imperatorem. volebamus a nostris 
civitatibus licentiam commissionis habere. Set alie civitates dicebant, se posse facere 
comissionem statim, secundum quod dictum est. Cardinales vero die dominico, YIL die 
intrante mense Martii arripuerunt iter eundi ad impcratorem; cum quibus vadit domnua Mart. ?. 
episcopus noster. Preceperunt autem nobis cardinales sub pena excommunicationis et 

35 rectorcs sub debito iuramenti, ut nullus rector scu ambaxator reccdcrct sine illorum 
licentia; et visis illorum litteris, iremus Faventiam, si haberent ab imperatore bonam 
responsionem. Quapropter vobis mandamus , ut vcstris litteris per harum latorem 
mittatis, si vultis, nos facere commissionem in cardinalibus, secundum quod prcdictum 
est. Noveritis insuper. quod secundum quod videre et intelligere potuimus, in cardi- 

40 nalibus magnam fiduciam habemus, maxime quia unus illorum est Placentinus et alius 
de Yercelensibus partibus. Sciatis, hic scriptam litteram parvam ot hic clausam cardi- 
nales propria manu scripsisse. 

165. ^) Vilan c. ^) prationem c. «) nisi secundum predictum modum nisi secundiim modum 

predictum modum absque c. 



26* 



204 FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1232. Nr. 1G6. 167. 

lG(i. PROPOSITIONES CARDINALIUM. (Marf.) 
LcqKufur 1 ) in Regisfro (Trcporii IX. inscrfac compromissi insfrumcnto (infra nr. 108), 
e quo iam cdidif Savioli 'Annali Bolognesi III, ^, 116; 2) in Lihro Pofcris, uhi lemma: 
Exemplum capitulorum nobis datum per cardinales, super quibus nobis dicunt, ut cum 
imperatore debeamus facere pacem: edidif Valcnfini p. 7ij; 3) in Muraforii Antiqnifafihus s 
ItaJicis IV, 3^7 inscrfac coDipromissi rnstrumenfo, quod confinctur in arhifrio Gregorii IX. 
ad rectores Socicfafis dafo a. 1233. lun. i), in transsumfo tahularii Estcnsis asscrvato; 
V. infra nr. 177 suh B. — Huillard-Brehollcs IV, 348. (P. 295.) 

Cuni dominus Pridericus imperator gravissime a Societate Lombardie, Marchie et 
Romanie asserat se otfensum, pro eo videlicet quod curiam suam, quam Ravenne in- lo 
dixerat pro succursu Terre Sancte, dispositione imperii et aliis quibusdam necessariis 
et honestis, impedicrunt, ut dicit, non permittendo venire fihum suum et principes 
Alamannic" per vias sive stratas imperiales ad ipsum nec adhuc permittant, quin 
immo et'' sibi et suis transitum impediant''. ut proponit; econtrario vero'' Societas 
dicatur timere de ipso, ne velit malum et'^ gravamen inducere super eos, et ideo, si qua i5 
faciunt vel feeerunt, pro defensione sua se facere asserant® et fecisse; et dominus papa 
cum fratribus suis attendens, quod ex hoc talis et tanta posset discordia surgere et 
iara esse in ianuis videbatur, que posset toti christianitati grave dispendium irrogare, 
precipue propter impedimentum subsidii Terre Sancte, ac volens tantis periculis preca- 
vere, dorainum lacobum Penestrinum^ electum et Ottonem Sancti Nicolai in Carcere 20 
TuUiano diaconem cardinalem ad partes istas cum plene legationis offitio destinarit, 
sicut in sue legationis litteris^ plenius continetur: requirunf' prefati cardinales tanquam 
legati sedis apostolice et pi'opter factum pacis specialiter destinati, ut super discordia 
supradicta ipsis' legatis suo^ nomine et Romane ecclesie dominus imperator et prefata 
Societas et^ civitates eiusdem Societatis taliter se committant"', scilicet quod" de satis- 25 
factione idonea imperatori prestanda, de° securitate eidemP Societati facienda et 
firmanda et raodo adhibendo idoneo, si imperator velit filio suo et principibus Ala- 
mannie* venientibus ad ipsum a dicta Societate liberum transitum exhiberi, primo 
tractetur per ipsos legatos inter imperatorem et Societatem prefatam'*. Et si de com- 
muni consensu poterit negotium expediri, Deo gratie referantur; sin autem, iidem 30 
legati habeant potestatem, ut expositis omnibus que difficultatem habeant domino pape 
et fratribus suis, iuxta ipsius mandatum et consilium precipiant, ordinent et disponant 
quicquid ad sedandam discordiara et pacem firmandara viderinf pertinere super arti- 
culis supradictis. Et si inter iraperatorera et raeraoratam Societatem aliqui alii^ etiara 
articuli apparerent, ex quibus posset discordia generari vel foveri concepta, placeat ut 35 
eodera raodo et ordine sopiantur. 

167. PROCURATORIUM IMPERATORIS MAGISTRO HERMANNO DATUM. 

Mai. 10. 
Legitur 1 ) in Registro Gregorii IX. insertum transsunito notarii, quod in adnotatione 
propoyiimus^ ; 2) in Libro Poteris fol. 297, uhilemma: Exeraplum ])rocurationis magistri 40 
Hermanni quod sic incipit: c qno edidit Valcnfini p. 66. — Huillard-Breholles IV, 346. 
Bohmcr, P^g. imp. V, 1981. (P. 298.) 

166. aj Allamanie 2. b) deest 2. c) impediunt 2. <l) vel 2. e) asserunt 2. 3. 

') Prenestinum 2. 8) litt. sue leg. 2. h) requiruntur 2. ') in ipsis 2. ^) suo — imperator 

et des. 2; nomine suo et nomine Romane 3. ') et — Societatis des. 2. '") committat 2. ") deest 2. 45 

°) et de 2. p) einsdem 2. <i) eandem 2. r) viderit 1. ^) deest 3. 

1; In nomine Domini amen. Anno eiusdem MCCXXXII, indic. V. die lovis, XIII. intrante Madio, 
in civitate Padue, in sala domus domini Landi canonici Paduani, presentibus testibus rogatis, scilicet 



FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1232. Nr. 167. 168. 2o5 

Fridericus Doi gratia Romanonini impcrator scmpcr auf,Misfus. hMusiilcm ot» 
Sicilie rox. Per preson.s scriptum notum facimus uuivcrsis. (piod nos c<m8tituimu8. 
lacimus et ordinamus dilectum nostrum, fratrom Ilcrmannum Ilospitalis sancte Marie 
Theotonicorum'' in lerusalcm venerabilem magistrum. nuntium ct procuratorem nostrum 

5 in omnibus controversiis sive discordiis seu causis que vertuntur inter nos et civitates 
infrascriptas, Mediolanum, Placentiam, Brixiam, Mantuam, Ferrariam'', Bononiam, Fauen- 
tiam, ot partom ipsarum ot carum complicea et fautores et si que sunt alio civitates 
eiusdem partis, dantes oi plenam ot liberam potestatcm et mandatum consentiendi et 
compromittendi de omnibus illis controversiis seu causis nomino ot vice nostra in 

10 dilectos amicos nostros lacobum vonorabilem eloctum Penostrinum'' et Ottonom Sancti 
Nicolai in Carcere Tulliano venerabilem diaconum cardinalem", apostolico sodis lof^ato», 
tanquam in arbitros vel arbitratores seu amicabiles compoaitores, et obligandi noa et 
ipsum pro nobis in eodem compromisso ipsis legatis'' et ecclesie Romane et parti ad- 
versc ad ponam vel penas aut sino pena, et ad recipicndas obligationca a ])arto advcrsa 

!.■> secundum ordinationcm et modum et voluntatem per omnia cardinalium predictorum. 
Nos enim firmiter compromittimus, ratum et firmum haboro ot facere haberi a carissimo 
filio nostro Henrico illustre Romanorum rego quicquid idcm magister supor promisaia 
coram dictis legatis et cum ipsis duxerit faciendum et promiserit nos facturoa. 
Dat. apud Portum Naonis, X. die» Madii, V. indic.'' 



20 168. FOBMA C03IPR0MISSI INTER PROCURATOREM IMPERATORIS 

ET SOCIETATEM. Mai. 13. 14. 
Sistinms c l) Registro Gregorii IX, e quo cdidit Savioli 111,2,114: 2) Lihro 
Poteris, e quo edita est a Valentinio p. 62; 3) arhitrio Gregorii IX. supra ad nr. lOii 
taudato, edito in Antiquitatihus Italicis Muratorii IV, 325. — Huillard-Brchollcs IV, 34(>. 
25 (P. 294.) 

In uomine Domini amen. Anno eiusdem MCCXXXII, indic. V, dic lovis XIII. Mai. i.i. 
intrante mense Madii, temporibus domini Gregorii pape VIIII. et serenissimi domini» 
Friderici Dei gratia Romanorum imperatoris ac semper augusti, lerusalem et^ Sicilie 
regis in civitate Paduc apud episcopatum in sala domus domini Landulfi'' canonici 

30 Paduani, presentibus testibus rogatis, scilicet domino lacobo Doi gratia episcopo Pa- 
duano, domino Nicolao eadem gratia Regino episcopo'', domino lordano priore Sancti 
Benedicti de Padua, magistro Rainaldo'' capellano domini lacobi Penestrini*' electi 
cive Placentino, magistro Egidio scriptore domini pape civo Romano, domino Oddone 
de Fontana cive Placentino, magistro Chazolo^ de Laudo, domino Alamanno'' do Cro- 

35 scenzano iudicibus' potestatis Padue, et magistro Cognoscente de Florentia. 

167. *) ac 1. ^) Teutonicorum 2. c) Ferariani 2. ^j Prenestinum 2. °) ven. cardi- 
nalem et diaconum 2. f) pro ipsis legatis 1 male: ad penam. 8) deeat 1. '') indict. quinta 2. 

168. a) dom. ser. 3. b) ac 2. <=) Landolfi 3; LandT 1. ^) ep. Regino 2. ^) Raynaldo 2. 3; 
Rain 1. <") Prenestini 2, similia semper. 8) Cazolo 2. 3. •') Allamanno 2. 3. ') iudic. 2. 

40 domino lacobo episcopo Paduano, domino Nicolao episcopo Regino, domino lordano priore Sancti 
Benedicti de Padua, domino Guiftredo de Luzino Padue potestate, eiusque iudice doraino magistro 
Chazolo de Laudo, domino Alamanno de Crescenzano. Exemplum procurationis magistri Alamannonim 
quod sic incipit: 'Fridericus — indic' Ego lacobinus quondam Gratioli filius civis Bononie, auctoritate 
imperiali et nunc rectorum Societatis Lombardie, Marchie et Ronianie notarius, supradictum exeinplum 

45 scripsi, exeraplavi, corroboravi et publicavi ex autentico litterarura iniperialiuin domini Friderici pre- 
dieti bullato et corrobovato bulla aurea eiusdem doniini imperatoris, que est ibi visa dicto autentico 
pendens, de mandato et voluntate prefatorum dominorum cardinalium apostolice sedis legatorum et 
venerabilis magistri Hermanni predicti, nichil addens nec minuens, nisi forte in compositione litterarum 
vel punctis, quod sententiam variet aut mutet. 



200 FRIDKRICI 11. CONSTITUTIONES. 1232. Nr. 168. 

1. Ad honorom oinnipotentis Doi beatorumque apostoloruni eius Petri et Pauli 
et sanctissinio matris nostre ecclesie, domini pape, venerabilium dominorum cardi- 
nalium, lacobi Penestrini'" eleeti et Ottonis Sancti Nicolai in Carcere Tulliano diaconi 
cardinalis. apostolice sedis legatorum, serenissimi domini Friderici Dei gratia Roma- 
norum imperatoris semper augusti, lerusalem ac Sicilie regis, et Societatis Lombardie, 5 
^[archie et Romanie^. 

2. Cum venerabiles cardinales domini lacobus Penestrinus^ electus et Otto Sancti 
Nioohii in Caroere Tulliano diaconus cardinalis, apostolice sedis legati, sicut in sue 
legationis litteris plenius continetur, iamdiu requisissent, quod dominus Fridericus Dei 
gratia Romanorum imperator ex una parte et infrascripti rectores et ambaxatores lo 
infrascriptarum civitatum' Societatis Lombardie, Marchie et Romanie^ et ipse civitates 

et Societas ex altera super discordia, que inter dominum imperatorem predictum et 
ipsam Societatem verti videbatur, se committerent ot compromitterent"^, ipse imperator 
ex una parte et ipsi rectores et ambaxatores, nomine sue civitatis singuli et nomine 
Sooietatis universi, in ipsos dominos legatos secundum formam articulorum seu capitu- is 
hnum inferius annotatam — nomina quorum rectorum et ambaxatorum et civitatum hec 
sunt": pro Mediolano dominus° Rufinus de Mandelh), Lampugnanus Marzelinus^ rec- 
tores. GuiiVedus'1 de Pusterla et Henricus Gambarus'' iudex, ambaxatores communis 
Mediolanensis: pro Brixia dominus Ognabene de Pessagio^ iudex rector; pro Bononia 
doniini Aimericus Arpinelli legum dominus et* Vrsolinus de Vrsis" rectores^; pro 20 
Phicentia dominus Lanfrancus de Landedo^^' rector; pro Padua dominus Guiflfredusi 
de Luzino^ Cumanus civis Padue potestasy, domini Nicolaus Mathei de Flabiano^ 
iudex', Henricus de Manfredis rectores; pro Ferraria" domini Guido Uisdominorum'^, 
Menaboi rectores^'; pro Fauentia domini Gerardus Arcolani*= iudex, Guido de Marzanis'' 
rectores; pro Cumis Petrus* de Romano® notarius* nuntius et procurator ipsius com- 25 
munis de Cumis; pro Mantua domini Vguicio*" advocatus, Martinus de Bonacosis^ 
rectores, qui ambo rectores de Mantua — consenserunt et compromiserunf' in ante- 
dictos dominos legatos super' formara superius et inferius denotatam in omnibus et 
per omnia. 
Mai. 14. 3. Sequenti die Veneris inmediate XIIII. intrante Madio, in sala palatii* domini 30 

episcopi Paduani que est* versus meridiem, presentibus testibus rogatis, scilicet domino 
Nicolao episcopo Regino, domino lordano priore Sancti Benedicti de Padua, magistro'' 
Rainaldo' capellano predicti domini electi, magistro Egidio'" scriptore domini pape, 
magistro Cognoscente de Florentia et* domino Odone" de Fontana° de Placentia 
suprascriptis. Forma autem articulorum seu capitulorum hec est: 'Cumi' — sopiantur'. 35 
si^pra nr. 160. 

4. Ideoque'» venerabilis raagister Herraannus Hospitalis sancte Marie Teutoni- 
corum in lerusalem, nuntius et procurator serenissirai domini iraperatoris prefatii, sicut 
in litteris iraperialibus bulla aurea bullatis sui raandati dinoscitur plenius contineri, 
ibidem visis et lectis, procuratorio nomine iraperatoris eiusdera'" et pro ipso imperatore 40 
ex una parte et suprascripti rectores et ambaxatores noraine dictarum civitatura et 
pro suis civitatibus ac pro ipsa Societate ex altera, sicut erant quilibet a sua civitate^ 

168. '') Roraagne 2. ') et rectores et amb. iiifrascriptl civitatuni iniVascriptarnni 2. 3. ™) com- 

promittent 2. ^) sunt hec scilicet 3. °) domini 2. 3. P) Marcellinus 2. 3. 'i) Guifredus 2; 

Wifredus 3. '') Gambaf 2; Gambaro 3; Gambadus 1. ») Ognabenus de i^essaciis 2. *) deest 2. 3. 45 

n) Visis 2. V) rector 2. ^) Laudo 2. 3. ^) Lncino 2. 3. y) post. Pad. 2. 3. ^) Flabian 1. 

*) Feraria 2. bj Jus dominorum 2. *=) Arcolai 1 ; Arcolanus 3. '') Marzan 1 ; Marzano 3. 

e) Roman 1; Kom. 2; Roma 3. *") Ugucio 2. 8) Bonacorsis 2. •') })romiserunt 2. i) secun- 

dum 2. ''; pro magistro — suprascriptis 3: etc. ut supra. ') Kain. 1; liaynaldu 2. '") Eg. mag. 2. 
°) Oddone 2. o) Fontan 1. P) Cum domnus Fredericus imp. gravissime a >Societate Lombardie . . .^0 

alibi scripta suut capitula 2. 'i) deest 2. "■) eiusdem domni imperatoris 2. ^) suis civitatibus 2. 



FKIDKUICI II. C0NSTITL'TI0NP:S. 12:J2. Nr. ir,s. 2l)7 

super hoc speciulitLT ileputati. ut ostemlebaut euiuslibet eivitati« reetores et ambaxa- 
tores, per publica instrunicnta noinine sue civitatis cuiuslibet civitatis rectores et 
anibaxatores, et noniine Societatis preilicto insiniul universi — ita tanien (juod pro 
illis civitatibus, que licet sint vel fuerint de Soeietate, que huic tamen commisso et' 
s compromisso non conveniunt cum eis, uullatenus teneantur — eonsenserunt et compro- 
miserunt in prelatos dominos legatos : scilicet ipse magister Ilermannus pro parte 
imperatoris ex una parte et ipsi rectores et ambaxatores ex altera, sicut erant depu- 
tati a suis civitatibus per predicta" publiea instruiiienta, tanKiuam in iudiees ordinarios 
vel arbitros seu arbitratores sive amicabiles compositores, sicut res melius valere 

10 poterit secundum formam et articulos supraseriptos super negcjtio memorato: soUemp- 
niter promittentes dominis legatis prefatis, tam dietu-s magister Ilermannus pro (himino 
imperatore quam prefati rectores et ambaxatores nomine suarum eivitatum et Societatis 
prefate et invicem inter se, stare de predicto negotio ecjrum sententie*'. arbitrio sive 
laudo sive amicabili compositioni, ordinationi sive dicto, mandato, vohmtati sive pre- 

15 ceptis in articulis suprascriptis, et generaliter eorum omnimode ordinationi. facte semel 
vel plurics. presentibus partibus vel absentibus, siniul vel per partes", sicut eisdem 
legatis'^ melius videbitur expedire, salva semper substantia forme* superius nominate". 

5. Item promiserunt eodem noraine, scilicet prefatus magister Ilermannus nomine 
domini imperatoris ex" parte ipsius impcratoris et pro ipso imperatore et ipsi reetores 

20 et ambaxatores nomine Societatis ipsis legatis, pro se et Romana ecclesia recipientibus, 
penam viginti milium marcarum argenti pro qualibet parte, si contra facerent aut 
venirent, quecumque pars contra faceret aut veniret. Quam etiam penam promiserunt 
pars parti vicissim stipulanti sollempniter, scilicct ipse magister Ilermannus nomine 
imperatoris ct pro ipso imperatore et prefati rectores et ambaxatores nomine prc- 

25 scriptarum civitatum et Societatis prefate , ita quod quelibet civitas pro rata teneatur 
ad penam, si dictus imperator pai-eret arbitrio et Societas non pareret. Si autem una 
civitas tantum vel plures arbitrio non parerent, illa vel ille, quo contra faoerent aut 
venirent, pro sua portione tantummodo teneantur'', alie vero, que servarent arbitrium. 
nichil propter hoc oneris'' sustineant. Quod si idem imperator, Societate parente 

30 arbitrio, non pareret aut contra faceret vel veniret, promisit idem magister Hermannus 
nomine imperatoris et pro ipso imperatore ipsis legatis et adverse parti dictam penam 
solvere ac prestare parti servanti; penaque commissa exacta soluta vel non , servare 
arbitrium utraque pars nichilominus teneatur. 

6. Possint etiam iidem legati et Romana ecclesia dictum'' imperatorem et civi- 
35 tates ipsas et Societatem per censuram ccclesiasticam compellere ad ipsum arbitrium 

observandum, quotiens a parte vel a partibus fuerit contra factum. 

7. Hoc autem commissum et promissum'' receperunt dicti legati nomine suo et 
sancte Romane ecclesie, ita quod si non posset per eos idem negotium terminari, 
dominus papa cum fratribus suis^ sicut ei placuerit^, de ipso disponat. receptis et factis 

40 eisdem promissionibus'' in persona domini pape, licet absentis, sub eodem modo, penis 
et forma que superius et inferius est notata. 

8. Insuper promiserunt utraque pars ipsis legatis, suo nomine et noniinc Romane 
ecclesie recipientibus, et^ inter se vicissim, servarc dies et terminos sibi datos pro 
negotio pacis prosequendo et terminando usque ad finem negotii consumati, sub pena 

*5 arbitrio ipsorum cardinaliura et' arbitrio Romane ecclesie imponenda. 

168. t) tamen promisso vel 2. ") dicta 2. ^) gine 2. ^) vel pates 2. ^) delegatis 2. 

y) fore 2. z) auotate 2; adnotatae 3. *) ex — imperatoris den. 1. *») contra facereut, tautum- 

modo teneantur pro sua portione que coutra facerent 2. «) omnes 2. '^) domnum 2; dominum add. 3. 

^) compromissum 3; promissum vel compromissum 2. ^) suis fratribus 2. 8) placuit 2. *>) prom. 

50 eisdem 2, i) deest 2. 



208 FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1232. Nr. 108. 169. 

9. Item proiniserunt utraque pars cisdcm'' lcgatis, suo nomine et nomine' Romane 
ecclcsie recipicntibus, et sibi vicissim per stipulationem, servare omnia mandata que 
illis facient. scilicet utrique parti vel alteri, in articulis suprascriptis et eorum acces- 
soriis circa ipsos articulos occasione istius pacis prosequende, firmande et' consumande, 
sive prohibendo ne aliquid tiat, sive precipiendo ut fiat, quod ad pacis negotium vide- 5 
rint*" pertinere. Et hoc possint precipere sive prohibere sub qua pena viderint ex- 
pedirc. reservata cisdcm legatis et domino pape potestatc interpretandi, si aliquod 
dubium fucrit", ad suam voluntatem'' omnia supradicta. 

10. Hoc acto in ipso compromisso voluntate ipsorum legatorura et voluntate 
utriusque partis, scilicet quod ille civitates, loca vel^ castra aut persone que sunt de lo 
Socictate. si voluerint, admittantur et recipiantur ad simile commissumi et compro- 

lui. 1. missum in omnibus et per omnia hinc ad VIII dies post festum sancti lohannis de 
mense lunii proximo venturo. 

I I. Insuper prenominatus magister llermannus procuratorio'' nomine domini im- 
peratoris et pro ipso doniino imperatore promisit stipulatione'* sollempni ipsis legatis, is 
suo nomine et nomine Romane ecclesie recipientibus, et ipsis rectoribus et ambaxa- 
toribus, nomine dictarum civitatum et nomine Societatis prefate Lombardie, Marchie 
et Romanie* recipientibus, sub dicta pena viginti milium marcarum argenti, quod do- 
minus imperator firmum et ratum habebit quicquid promissum est supra per dictum 
magistrum Hermannum, et quod dominus imperator faciet filium suum dominum Hen- 20 
ricum illustrem Romanorum regem firmum et ratum habere quicquid supra per ipsum 
magistrum Hermannum promissum est in omnibus et per omnia sub dicta pena. Qua 
soluta vel non", prenominata omnia et singula in sua seniper maneant firmitate, 

Ego^ laeobinus quondam Gratioli filius Bononiensis, auctoritate imperiali et nunc 
dictorum rectorum notarius, omnibus predictis interfui mandatoque ipsorum cardinalium 25 
et rogatu partium subscripsi et publicavi. 



169. ARTICULl ACCESSORII FORMAE COMPROMISSI ADDITL Mai. 13. 
Leguntur in l) Registro Gregorii IX, omissis aliqiuhus sententiis; usiis est eo 
Samoli III, 2, 118; 2) Libro Poteris fol. 295, e qiio edidit Valentini p. 60. — Huillard- 
Breholles IV, 352. (P. 297.) 30 

In nomine Domini* amen. Anno eiusdem MCCXXXII, indic. V, die lovis XIII. 
intrante mense Madii, temporibus'' domini pape Gregorii, in civitate Padue apud epi- 
scopatum, in sala domus domini Landulfi'^ canonici Paduani, presentibus testibus rogatis, 
scilicet domino lacobo Dei gratia episcopo Paduano, domino'' Nicholao eadem gratia 
Regino episcopo, domino lordano priore Sancti Benedicti de Padua, magistro*^ Bay- 35 
naldo capellano domini lacobi Prenestini electi, raagistro Egidio scriptore domini pape, 
domino Oddone de Fontana cive Placentino, magistro Chazolo*^ de Laudo et domino 
Alamannos de Crescenzano iudicibus'' potestatis Padue et^ magistro Cognoscentc de 
Florentia. 

168. ^) ipsis 2. 1; nomine et 2. ™) viderit 2. «) fuit 2. ") ad s. vol. de$. 1. p) vel 40 
loca, 2. 1) promissum 2. " ^) procurator 2. ») stipulat 1; stipuUt 2. *) Romagne 2. ") contra 2. 

■^) Ego — et publicavi de«. 2 ; .3 aic: Ego magister Kolandinus de Padua imperialis maiestatis 
notarius predicto commisso et compromisso aliisque omuibus suprascriptis interfui 
mandatoque ipsorum dominorum cardinalium et voluntate magistri Teutonicorum scripsi 
et publicavi. 45 

169. *) lesu Christi 2. ^) temporibus — Gregorii des. 2. ^) Landi 1. d) domino — 
episcopo den. 1. ^) magistro — cive Placentino des. 1. ^) Gazolo 2. 8) AUamanuo 2. ^) iudice 1. 
i) et — Florentia dea. 1. 



FRlDEUItl 11. CUNbTlTUTIONES. 1232. Nr. IGli. 209 

Cuni iid postuliitioneni vonoriibiliuni iluniinoiuni ciirdiniiliuin Iticobi Pcnr.strini'' 
electi et Ottonis Sancti Nicohii in riircere 'rulliiino diaconi etirdiiuilits, sedis apostoliee 
legatoruni, niagistor Ilermannus llospitalis sancte Marie Teutonieoruni' in lerusalem, 
nuntius et proeurator doniini Friderici Dei gratia Komanorum imiieratoria et'" semper 

s augusti, proeuratorio noinine pro ipso imperatore ex uiiii parte et inlraseripti rectores 
et ambaxatores nomine intVaseriptarum civitatum et nomine" Societatis Lombardie, 
Marchie et Roraanie pro ipsis civitatibus et Hoeietate" ex altera essent in promptu 
committendi et compromittendi in pretatos dominos legatos de diseordia (lue inter 
imperatorcm et Societatem prefatamP vcrti videbatur, seilicet de satisfactione idonea 

10 imperatori prestanda, pro'« co quod Societas dicebatur curiam suam quam Ravenno 
indixerat impedisse, et dc securitatc facicnda et firmanda eidem Societati, si imperiitor 
velit filio suo et principibus Alamannic'' venientibus ad ij^sum a dicta Societate liberum 
transitum exhiberi*, et si inter imperatorem et memoriitam Societatem iiliqui ;ilii' 
articuli apparerent", ex quibus posset discordia generari vcl foveri conceptii. placeat" 

15 ut oodem modo et ordino sopiantur, prefati legati in ipso comproinisso scrij^to manu 
mei lacobini notarii ita dixerunt et convenerunt domino Guiffredo dc Lu/ino* Padue 
potostati-^' et infrascriptis rectoribus'' ot ambaxatoribus, seilicet pro infrascriptis civi- 
tatibus singulis ot prodicta^ Sociotato universis recipiontibus — scilicet pro Mediolano 
dominis Rufino de Mandello, Lampugnano Marzellino' rectoribus et'' dominis Guiffredo 

20 de Pusterla'', Henrico Gambaro'^ iudici** ambaxatoribus Mcdiolanensibus*, pro Ikixia 
domino Ognabene de Passagio* iudico rectori, pro Bononia doininis Aimerico Arpinelli, 
Vrsolino de Vrsis rectoribus, pro Placentia domino Lanfrancho de LandedoB rectori, 
pro Ferraria dominis Guidoni'' Uisdominorum'^, Menaboi rectoribus, pro' Fauentiii 
dominis Gerardo Arcolano iudici, Guidoni de Marzanis'' rectori, pro' Cumis'" Petro 

25 de Romano nuntio ot procuratore ipsius communis, pro Mantua dominis Vguitioni" 
Advocato" et Martino de Bonacosis rectoribusJ' — scilicet quod de isto ultimo articulo ' 
sic incipionti: 'et si inter imperatorem et memoratam Societatem aliqui alii etiam arti- 
culi apparorent, ox quibus posset discordia generari vel fovori concopta. placoat ut 
eodem modo et ordine sopiantur', nichil possint iidem legati nec Romana ecclesia 

30 laudare, diffinire aut terminaro, nisi de voluntate ot consonsu utriusque partis. scijicet 
domini imperatoris et Societatis prefate Lombardie, Marchio et Romanio'', quamvis 
genoraliter fiat compromissum super ipso articulo. Et hoc convenerunf prefati legati, 
presente, volente ac^ consentiente predicto magistro Hermanno nuntio et procuratore 
prelibati domini imperatoris. 

35 Ego lacobinus' quondam Gratioli filius" civis Bononiensis'', auctoritate imperiali 

et** nunc prefatorum" rectorum notarius, interfui mandatoque '"^ ipsorum cardinalium 
subscripsi et publicavi. 

169. k) Prenestin. 2 semper. 1) Theotonicorum 2. •") ^eest 2. ") noinine — Komanie 

des. 2. o) pro Societate Lomhardie et Marchie et Komague 2. p) Lombardie predictam 2. <i) in 2. 

40 ■•) AUamanie 2. s) exhibere 2. ') etiam add. 2. ") apparent 2. ^) placet 2. ") Luxino 2. 

^) pecet. 2. y) potestati Paduauo 2. ^) pro ipsa 2. ») Lampognano Marcelino 2. ^) et 

dorainis des. 2. «>) et add. 2. d) GambaF \. e) deest 2. Pesaziis 2. 8) Landetto 2. 

h) Vidoni 2. ') pro — Marzanis rectbri des. 2. ^) Marzaii L ') pro — communis den. L 

m) Cummis 2. ") Ugizoui 2. ") de advocato 2. P) rectori L 'M Komague 2. ■■) con- 

45 venit 2. s) voluntate et 2. *) laccb. 2. «) deest 2. ^) Bonouie 2. wj pro mandatoque — 

publicavi 2 : et prefatoram legatorum mandato scripsi. 

1) V. nr. 166 fin. 



LL. CONSTITUTIONES II. 



27 



210 FRIDERin IT. rONSTITUTIONES. 1232. Nr. 170. 

170. MEDIATIO PRINCIPUM 
INTER FRIDERICUM ET HEmRICUM. 

1232. Apr. 

Adhibidnius cditiones duas, quamm utraque autographo tahularii capitidi maioris 
Ratisbonoisis usa cst: Spiess 'AufJcIdrungcn in dcr Geschichtc und Diplomatik'' (Bay- s 
rcutli 1791) p. 2'J9 ct Ricd 'Codcx diplomaticus cpiscopatus Ratisbonensis' 1,366 nr.383. 
Tcstante Riedio, tunc octo sigilla memhranae appensa erant: archiepiscopi Salzhurgensis, epi- 
scoporum Ratisboncnsis, Hcrbipolcnsis, Wormatiensis, clecti Frisingensis , Cunradi ahbatis 
S. Galli, equcstrc Oftonis ducis Mcraniac palatini Burgundiae , cquestre Bernhardi ducis 
Karinthiae. Autographon fortasse adhuc superstes est in tahulario ordinariatus episco- lo 
paJis. — Huillard-Brehollcs IV, 325. Bohmer, Reg. imp. V, 1963. (P. 290.) 

Nos Bertoldus patriarcha Aquilegiensis, G.'''-^ Salzeburgensis et A, Magdeburgensis 
archiepiscopi, E.'' Papembergensis'^, S. Ratisponensis imperialis aule cancellarius, 
. .'* Herbipolensis et H. Wormaciensis episcopi, . ." electus Frisingensis, C^ abbas Sancti 
Galli. A. dux Saxonie, 0. dux Meranie et B. dux Carinthie. Tronus imperialis, cui 15 
velut capiti membra coniungimur, sic nostris insidet humeris et nostra compage firmatur, 
ut et imperium quadam excellenti magestate premineat^, et noster ab eo refulgeat 
principatus. Nos quoque ad subeunda secum sollicitudinis onera tenemur, qui tran- 
quillum statum et regimen sedis sue diligimus pacis et iusticie cultibus inherere, Per 
hoc itaque presens scriptum notum fieri volumus modernis et posteris universis, quod 20 
nobis in Foro lulii aput Sibidatum*^ assistentibus serenissimo domino nostro Friderico 
secundo Dei gratia inclito Romanorum imperatori semper augusto, lerusalem et Sicilie 
regi. dominus Henricus illustris Romanorum rex filius eius nos cum multa precum 
instancia requisivit et requirendo rogavit, quatenus coram predicto domino imperatore 
genitore suo mediatores essemus pro eo et iuraremus, quod si contingeret, dictum 25 
regem non tenere nec conservare capitula, que dicto domino imperatori patri suo 
iuravit et fide data promisit secundum continenciam scriptorum, que communiter habent, 
et contra ea venerit. quod absit, nos ad insinuationem et requisitionem, quam dominus 
imperator per certos et speciales nuncios et litteras suas nobis faciet, simus cum eo 
et assistamus ei contra eundem regem filium suum ad paternum beneplacitum et 30 
mandatum, et ex tunc idem rex a iuramento fidelitatis, quo sibi tenernur, absolvit, ut 
inde simus penitus absoluti, Nos autem pro generali commodo et honore imperii et 
unanimitate ipsorum dominorum nostrorum ad nimiam instanciam et preces regis 
iuravimus formam predictam sollempniter coram patre et, sicut tenemur, observabimus 
bona fide. Ad cuius rei memoriam presens scriptum fieri iussimus sigilhs nostris 35 
munitum. 

Actum apud Sibidatum' in Foro lulii, anno dominice incarnationis MCCXXXII, 
mense Aprelis'', quinte indiccionis, 

170. a) «/c S. R pro E. h) G. s. c) Pabembergensis li. d) H. R. «) C. R. f) O. -S'. 

8) maiestate preeraineat R. '') Sihidacura R. ') Sibidatara 5"; Sibidacum R. ^) Aprilis R. 40 

1) Eberhardus. 



FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1232. Nr. 171. 211 

171. CONSTITLTTK) IN FAVOIJKAI IM{IN(!iiniM. 

123i>. Mai. 

Ad jyrivilegitim celchcrrimum , (jiiod plurimus cotistitutionift Wormatirnsis llcinrici 
regis (infra nr. 304) normas fere ad vcrhum usurpavit , cdcndum adhiliiiiniKs 1) rxcmpJar 

.'. Moi)untmum autoqraphum, datiim mcnse Maio Sihidati (Ciridalr), f/iiod assrrvatur in 
tahulario rcijni Baivarici, Kaiscr-Sclcct 707, cuiiis in terijo lciiuntur manu sacc. X V: Ad 
privilegia Imperialia J, cui appendet etiamnunc siiiillum ccrcum illacsum ; mcmhrana 
alitjiMntnm putrctudinr ita corrosa cst, ut scriptura non pauris locis rvanucrit ct iam cditio 
prinrcps Monumcntorum Boicorum XXX, 1, 191 nr. 7(hS lacunas supjdcvcrit partim cx 

10 apographo cjuodam a. 1438 per iudiccs Moguntinac sedis faeto ; 2) exemplar Trevirensc, eodcm 
mcnse ct loco datum, cuius apograjihon in Balduinco tahularii Bcrolincnsis sacc. XIV. 
exstans exemplavit Bcycr h. m.; cditum csl cx codcm ut vidctur codice in Ilonthcmii 
Historia Trevirensi I, 711 : 3) exemplar Argentinense, datum m. Maio Utini, quod insertum 
confirmationi imjwratoris a. 1236 m. Martio datae 'cx vetcri apograj)ho tahularii cjiiscojialis' 

15 edidit (irandidier 'Oeuvrcs historiqtws incdites' III, 340. 33'). 330. 341^ ; codcm cxcmplari 
usus est Schiltcr 'Institutioncs iuris ptddici Romano - Gcrmaniei' II, 117; 4) autographon 
Wirzhurgense codem mense et loco datum, quod iam exstat in tahidario rcgni Bawarici, 
Raritdten-Select 42, hulla aurea etiamnunc insignitum; editum cst ah Oestcrrcichcr 'Inhalt 
einiger noch nicht hchannten Gesctse dcs cliemaligen tcutschcn lieichcs' (Erlangen 1809) 

20 p. 26 et in Monumentis Boicis XXX, 1, 194 nr. 709; 5) autograjjhon Magdchurgense, 
eodem mense et loco datum, asservatum in tabulario civitatis Ilalensis, rjuod dcnuo contulit 
vir d. Schtvalm; ediderunt Heineccius 'De veteribus Germanorum sigillis' 219, Ludcivig 
'Reliquiae manuscriptorum^ VII, 515, cdii multi; 6) exemplar Wormatiense, eodem mense ct 
loco datum, editum 'ex archivio cathedralis ccclcsiae Wormatiensis' in Schannati Ilistoria 

25 episcopatus Wormatiensis II, 111, ubi textus satis corruptus legitur. — Huillard-Brchollcs 
IV, 332. Bohmer, Reg. imp. V, 1965. 1967. 1971. 1972. ' (P. 291.) 

(C.)* I In nomine sante'' et individue Trinitatis. Fridericus seeundus divina 

favente clemencia Romanorum imperator semper augustus, lerusalem et Sicilie rcx. g 

Excelsa nostri sedes imperii*= exaltatur ac** principalia modcramina'' imperii'" in 

30 omni iusticia et pace disponimus, cum ad nostrorum iura principum et magnatum debita 
provisione prospicimus, in quibus, velut honorabilibus membris insidet caput, ita» 
nostrum viget et consistit imperium et tanta'' cesaree magnitudinis moles regit et 
evehit^ quorum humeris innititur et portatur"". Noverit igitur presens etas et futura 
posteritas, quod in Foro lulii aput Sibidatum' una cum dilecto filio nostro Ileinrico'" 

35 Romanorum rege convenientes, rogati per principes et magnates quorum ibidem dili- 
genda nobis aderat multitudo, ut graciam eis ab eodem rege filio" nostro in generali" 
curia WormacieP indultam, nostre actoritatis'' munimine prosequi dignaremur, dignum 
duximus eorura precibus favorabiliter annuendum, utpote qui non indigne in eorum 
promocione nostrum et imperii statum intendimus commode'^ promovendum. 

40 171. a) chrismon ei litterae elongatae in 1. 4. 5. ^) sic 1. 4. 5. «) imp. sedes 3. ^j a 3. 

e) moderamine 3. f) regimini.s 3—6; et acld. 3. B) deest 6. ^) tante 2. ') eos add. 5. 6. 

^) potatur 4. i) Sibidacum 2; Videnatum 3. ">) H. 4; Henrico 5. ") dilecto filio 4—6. 

°) regali 2. p) Wormaciensi 4. 5; Wormaciam 3. i) auctoritatis 2. 3. 6. r) comode 4. 5; 

commodius 6. 



45 1) Pars »0)1 modica errore typographi p. 335 et 336 legittir. 



21' 



210 FHIDEEICI II. CONSTITUTIONES. 1232. Nr. 171. 

1. Conoedinuis ijjitur. iiixta quod ideni rex filius noster noscitur concessisse, ac^ 
perpetue eontirniacioni' donamus. statuentes: quatenus" nullum novums castrum vel 
civiras iu fundis ecclesiarum. vel occasione advocacie, per nos vel per'' quemquara 
alium sub pretcxtu quolibet construantur^''. 

2. Irem quod nova fora non possint'' antiqua aliquatenus impedire. s 

3. Item nemo cogatur ad aliquod forum ire invitus. 

4. Item strate antique non declinentur nisi de transeunciumy voluntate. 

5. Item in civitatibus nostris novis bannitiim miliare deponatur. 

6. Item unusquisque principum libertatibus, iurisdiccionibus, comitatibus, centis 
sibi'' liberis vel" infeodatis utetur'' quiete secundum tcrre sue consuetudinem appro- lo 
batam. 

7. Item centumgravii*^ recipiant centas'' a domino terre vel ab eo qui per 
dominum terre fuerit infeodatus. 

S. Item locum cente nemo mutabit sine consensu domini terre. 

9. Item ad centas nemo sinodalis vocetur. is 

10. Item cives qui phalburgere dicuntur penitus eiciantur^. 

11. Item census vini, pecunie, frumenti*^ vel alii, quos rustici constituerunt hac- 
tenus se soluturos, relaxentur et ulterius^ non recipiantur. 

12. Item principum, nobihum et ministerialium ecclesiarum homines proprii in 
civitatibus nostris non recipiantur. 20 

13. Item principibus, nobilibus, ministerialibus et ecclesiis proprietates et feoda 
per civitates nostras occupata restituantur nec ulterius occupentur. 

14. Item conductum principum per terram eorum, quam de manu nostra tenent 
in feodo, vel per nos vel per nostros non impediemus vel*' infringi* paciemur. 

15. Item non compellantur aliqui^ per scultetos nostros ad restitucionem' eorum 25 
que a longinquo tempore ab hominibus receperant", priusquam se in nostris civitatibus 
collocarent. nisi homines ipsi fuerint imperio immediate subiecti, quos*^ tenebuntur 
iuvare** super eorum iure in foro eorum, in quorum terris taliaP sunt percepta. 

16. Item in civitatibus nostris nullus terre dampnosus vel a iudice dampnatus 
vel proscriptus recipiatur scienter ; recepti convicti eiciantur. 30 

17. Item nullam novam monetam in terra alicuius principis cudi faciemus, per 
quam moneta eiusdem principis deterioretur. 

18. Item civitates nostre iurisdiccionem suam ultra civitatis ambitum non extendant, 
nisi ad nos pertineat iurisdiccio specialis. 

19. Item in civitatibus nostris actor forum rei sequeturi, nisi reus vel debitor 35 
principalis ibidem fuerit inventus: quo casu ibi"' tenebitur respondere. 

20. Item nemo recipiat in pignore bona^, quibus quis infeodatus sit^, sine consensu 
et manu domini principalis. 

21. Item ad opera civitatum nullus cogatur, nisi de iure teneatur. 

22. Item homines in nostris civitatibus residentes consueta et debita iura de bonis 40 
extra civitatem suis dominis et advocatis persolvant neque indebitis exaccionibus 
molestentur. 

23. Item homines proprii, advocaticii, feodales, qui ad dominos suos transire volue- 
rint", ad manendum per officiales nostros non artentur. 

171. 8) et 2. t) confinnacionis 1. 2; confirmacione 3; concessioni .5. ") quatinus 5. 45 

^) deest 2. 5. 6. «■) construatur 2. 5. 6. ^) presuniant 3. y) confinatium 3. '■^) seu 3; 

siye 6; liberis sibi 2. *j sive 6. ^) utatur 6. ^) centgravii 2. ^) terras 3. 5. «) eyciantur 1. 
') frum. pecunie 2. K; ultra 3. *>) non 3. >) confringi 3. •') aliqui deest 1 — 3. ^) re- 

qnisicionem 1 — 3. ™j recipiant 2. ^) quos ten. iuvare des. 6. °) iurare 1. 2; vocare 3. 

PJ tallia 4. <i) sequatur 2 — 6. ') ibidem 2. *) bona in pignore 5. *) fuerit 5. ") noluerint 3. 50 



FRIDERICr II. CONSTITLTIONES. 1232. Nr. 171. 172. 213 

Ad huius itaquo coneessionis* et contirnmcionis nostre niemoriam et atabileni 
firmitateni presens privilegium fieri fecimus* maiestatis nostro sigillo munituni. 

lluius autem rei testes sunt: S.'' Maguntinus archiepiscopus, B. patriarciia Acjui- 
legensis, Salseburgensis*, Magdeburgensis'' archiepiscopi; E.' Papimbergensis'', S." 
h Ratisponensis imperialis aule cancellarius, Iferbipolensis'', II.'" Wormaciensis episcopi, 
Frisingensis "^ electus, . . abbas^^ Sancti Galli, A. dux'' Saxonie, O. Meranie' et H. Ka- 
rinthie duces''; comes' H. de Hortemberc", comes A." de Scohenburch", comes Seine'', 
Gerllacus de Butingen, G. de Bollaiidia. Gunzclinus, G.'i et 0.'' do Ildhonlnc, pincerna 
do Winterstot, pincerna de Clingoburc, Kiccardus'' camerarius, et alii quani plures. 
10 I Signum" domini Friderici sccundi Dei gracia invictissimi Romanorum impera- 

toris' sonipor augusti (M.) lerusalem et Sicilie rogis. 11 

Ego Sittridus" Ratisponensis episcopus ^" iniperialis aule cancellarius vice dumini 
Siffridi"' Maguntini archiepiscopi et tocius Germanie archicancellarii recognovi. 

Acta sunt hec anno dominice incarnacionis millosimo ducentesimo tricesimo 

15 secundo, mense Maii". quinte indiccionis, imperante domino nostro Fr. secundo Dei 

gracia invictissimo Romanorum imperatore^ semper augusto, lerusalem ot Sicilie rege, 

anno Romani imperii eius'' duodecimo, regni lerusalem septimo et rogni" Sicilie trice- 

simo quarto''; felieiter amen. 

Dat. aput Sibidatum'' in Foro lulii'', anno", mense et indiccione prescriptis. 



172. SENTENTTA DE DIVISIONE 
HAEREDITATIS ET DE BONIS CENSUALIBUS. 

1232. Mai. 

Dedit vir cl. Philippi ex autographo tahularii capituli Osnahruckensis, cui appendet 
sigillum imperatoris. — Huillard-BrehoUes IV, 357. Bohmer, Reg. imp. V, 1979. 
25 (P. 294.) 

171. ^) pro concessionis — meraoriani et, <5: rei. ") fecimus bulia aiirea tipario uostre 

maiestatis impressa (imppressa 4) munitum 3. 4; iussimus bulla aurea typariu nostre mage- 
statis impressa munitum 5; iussimus et sigillo maiestatis nostre fecimus communiri G. *) Sigifrldus 6. 
y) E. Sallburgensis, A. 3; . . Salseburgen et . . 4; G. Salzemburgensis et A. 5; Salzeburgensis et 6; Salse- 

30 burgensis Mag corrosa in 1. '•) Madenburgensis 2; Madgeburgensis 3; Madeburgensis 5. *) C. 3. 

*>) Papibergensis 4; Papembergensis 5. <=) et 6. ^) . • Herbipolensis 4; H. Wormatiensis et Herbipolensis 5. 6. 
*) H. — electus corrosa in 1. ^) • • Frisiugensis 4: C. Frisingensis 5. 6; electus Fris. 2. ^) • • ab- 

bas 4. 5. ^) dux deest 4. 6. ') Moravie 2; dux Meranie 0; Meranie — duces co corrosa in 1. •') B. dux 
Karintbie (Carinthie 5) 4. .5. ^) abhinc lestium series in 4: . . marchio de Baden, comes H. de Hortem- 

35 berc, comes Adolfus de Scobumburc, comes . . de Waldeberc, Gerllacus de Butingen, G. et C. de Ho- 
henlloc, Warnerus de Boilandia, pincerna de Winterstet, pincerna de Clingeburg, Riccardus camerarius et alii 
quam plures; m 5: H. de Hortemberch et A. de Schoemburc comites, G. et C. de Hoenloch, G. de Butingen, 
Guarnerius de Bollandia, Genczolinus, pincerna de Wintersteyt, burgravius de Nurimberc, pincerna de 
Clingeuburc et alii quam plures; /u G: marchio de Baden, marchio de Burgowe. comes H. de Hortem- 

40 berg, comes Adolphus de Schoeraburch, G. et C. de Hoenloch, G. de Butingen, Wernherus de Bolandia, 
Guntzelinus, pincerna de Winterstet, burgravius de Nuremberg, pincerna de Clingenberg, Riccardus 
camerarius et alii plures. ™) Hortenberch 2; Wirtemberg 3. ") H. 2. *>) Scowenburch 3; enburch, 

comes Seine corrosa in 1. Pj Seinensis 2; Sene 3. l) corrosum in 1. ') iccardus — plures corrosa in 1. 
^) litt. elong. in 1. 4. 5. ^) imp. Kom. 2. ^) Syfridus 5; dei gratia add. 4. 6. "^) et add. 5. 

45 "^) S. 5. X) Madii 5. y) nostro irap. Kom. 2. ^) eius imperii b. ^) et regni des. 2. ^) trice- 

simo quinto 5. <=) Utinum 4 — 6; Sibidacum 2. <i) in Foro lul ii des. .5. ^) deest 2. 



214 FRIDERICI IT. CONSTITUTIONES. 1232. Nr. 172. 173. 

Fr. Doi gratia Koinanoruin imperator sempor augustus, lerusalem et Sieilie rex. 
Notum facimus universis imperii lidelibus tam presentibus quam futuris, quod dilectus 
prinoops nostor Osnaburgonsis opiscopus in sollompni Ravonne curia principibus assi- 
stentibus coram nobis proposuit requirendo: si quis infra minores annos positus cum 
aliquo consanguineo suo bona pro indiviso possideat, deinde ad legitimam etatem per- 5 
veniens et id coram iudice probans divisionem ipsorum bonorum petierit optinendam, 
et consanguineus contradicat, si fuerit divisio pronunciata per iudicem, tantum iuris ex 
illa sentontia iudicis consoquatur, quanto si de communi partium fieret voluntate. Quod 
eorundem principum dictante sententia extitit approbatum. Item petiit, si libero cen- 
suali bona censualia sibi collata in hominem conditionis alterius liceat absque comitis lo 
vel conferentis voluntate transferre. Super quo sententiatum est, non licere. Unde 
ad huius roi memoriam presens scriptum fieri fecimus, sigillo nostro munitum. 

Iluius rei tostes sunt: B. patriarcha Aquilegensis, Magdoburgensis et Ravennas 
archiepiscopi. E. Bambimbergensis, S. Ratisponensis imperialis aule cancellarius, War- 
matiensis, Brixinensis et Reginus episcopi; dux Saxonie, dux Meranie, dux Karinthie, i5 
comes H. de "Waldeburch, comes H. de Ortenberc, comes Adolfus de Holsatia, Gozo- 
linus, et alii quam plures. 

Acta sunt hec anno dominice incarnationis MCCXXXII, mense Madii, Y. indic- 
tione. imperantc domino nostro Friderico Dei gratia invictissimo Romanorum imperatore 
semper augusto, lerusalem et Sicilie rege, anno Romani regni eius duodecimo, regni 20 
lerusalem septimo, regni vero Sicihe tricesimo quarto; feliciter amen. 

Data apud Portum Naonis, anno, mense et indictione prescriptis. 



173. SENTENTIA DE MERCATIS 
INSTITUENDIS ET TRANSEERENDIS. 

1232. Mai. 25 

Dedit vir d. Wattenhach ex autograpJio tahularii Vindohonensis , cuius sigillum 
deperiit. — Huillard-Breholles IV, 357. Bolimer, Reg. imp. V, 1985. (P. deest.) 

Fridericus'* Dei gratia Romanorum imperator semper augustus, lerusalem et 
Sicilie rex. Per presens scriptum notum facimus universis fidelibus nostris imperii 
tam presentibus quam futuris, quod nobis aput Portum Naonis curiam regentibus 30 
generalem, assidentibus nobis principibus nostris qui ibidem presentes aderant, ad 
querimoniam . . venerabilis abbatis Sancti Pauli in Lavent Salzburgensis diocesis 
sententiatum extitit per eosdem: quod B. dux Karinthie dilectus princeps noster non 
haberet potestatem instituendi forum in solo monasterii supradicti; et quod eidem 
abbati liceret locare et transferre forum in solo sue ecclesie ubi vellet. Ad huius 35 
autem rei memoriam et perpetuam firmitatem presens scriptum fieri iussimus maie- 
statis nostre sigillo munitum. 

Datum aput Portum Naonis, anno dominice incarnationis millesimo ducentesimo 
tricesimo secundo, mense Madii, quinte indictionis. 

173. ^j litterae capitales or. 40 



FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1232. Nr. 174. 215 

174. INNOVATIO FOKDERIS 
CUM LUDOVICO IX. REO K FRANCIAE. 

\rs± Mai. 

Adhihuimus I) tcxtum edHionis Huillardianac, (/nue nititur eodice hihliotheetu l\ui- 
5 sinac fonds fran^ais 8404 sacc. XIII. ex., Uegistrnin rhilipjii Augusti E contincnte, 
uhi leifitur his, fol. 1o8 et fol. 170'; quo eum textu eonceniunt fere omnino leetiones, 
quas e eodiee Farisino 98.')^. 3 fol. ISii', qui apographon (licyislruin Fj eodieis 1 con- 
tinet, adnotavit h. m. Waits; 2) codicem tahularii Parisini, lieijistre cote III (lieifistrum 
Ludoeiei IX.) n««". XIV. in. fol. '>3', quem descripsit iain oliin Waitz , quoeuin fcnne con- 

10 cordaid lectiones, quas idem adnotavit e Ileijistro F fol. 13'), ita ut textuin eodieis 2 c 
Registro F derivatum esse credidcrim. Lcctiones codicis 2 haiul ullius momenti sunt. 
Normas focderis a. 1232 easdem csse ac foederis a. 1227, cuius soium excerptum hahemus 
(supra nr. 115), veri siinile est. In capitc 4 textus propius accedit ad hoc, quam lul foedus 
anni 1223 (supra nr. 99). Litteris igitur minorihus, exccpto eapite 4, ca cxprimenda 

15 curavimus quae cum focdere a. 1223 conveniunt. IIuiUard-Breholles l. c. not. 1 animiul- 
■vertit, in codicis 1 fol. 170 coaetaneain manuin haec intulisse: Confederatio nova inter 
Fredcricum imperatorem Alemannie et Ludovicum regem Francorum LudovicM regis 
filium impetrata per fratrem lohannem priorem domus Hospitalis Theutonicorum in 
Francia, Phllippum de Bestisiaco et Symonem rectorem domus in Pontibus. — IluHlard- 

20 Breholles IV, 353. Bohmer, lieg. inq). V, 1986. (F. 293.) 

Fredericus* Dei gratia Romanorum imperator semper augustus, IherusahMu et 
Sicilie rex. Sincere dilectionis affectus, quem ad karissimum'' amicum nostrum et 
fratrem Ludovicum*^ regem Francorum illustrem habuimus et habemus, soUicite nos 
admonet et inducit, ut verum amicitie fedus, quod ei servavimus hactenus illibatum, 

25 stabilitate perpetua fortius roboremus et firmiter innovemus. Noverint igitur universi, 
presentes pariter et futuri, quod nos subscriptam confederationem et amicitiam cum 
prefato rege et ipsius heredibus postmodum duximus iniendam. (1) In primis non 
erimus dicto, facto, consilio vel assensu, qualiter idem rex et heredes eius vitam aut 
honorem amittant seu captionem corporum habeant, et si aliquod istorum sciverimus, 

30 illud disturbabimus bona fide ^ Quod si disturbare non poterimus, significabimus'^ eis 
aut alicui vel aliquibus personis bona fide, que hoc valeant disturbare. seu per aliquam 
vel aliquas personas significabimus ipsis eisdem. (2) Item non consentiemus. (juod 
de imperio nostro et hominibus eiusdem imperii nostri alicui vel aliquibus. qui*" contra 
predictum regem et eius heredes in personis, honoribus ct terris eorum quicquam 

35 fecerint vel faccre attemptaverint'^, tam de personis quam rebus aliquod subsidium 
tribuatur, sed prorsus inhibebimus^, quod non fiat'', et ne fiat, disturbabimus bona fide. 
(3) Insuper nos homines regni sui vel acl regnum suum jtertinentes contumaces aut eidem 
rebelles seu moventes guerram contra ipsum regem et heredes ipsius vel forisbannitos regni 
sui non receptabimus nec receptari faciemus nec in imperio nostro, ubi potestatem habeamus, 

40 174. a) Fridericus 2. b) car. 1. c) Lodoic. 2 et infra. ^) siguificamus 2. ^) quod 2. 

f) attemptaverunt 2. s) inhibemus 2. ^) fuit 2. 

1) Similia occurrunt in Pacto Philippi regis cum Philipiio Augusto a. 1198 condito, v. sujtra nr. 1. 



216 FHIDEKIUI II. CONSTITUTIONES. 1232. Nr. 174. 175. 

per nos aut liDminos nostros sustinebimns* recoptari, postquani id ipsum ex parte ipsoruni 
nobis tuerit intimatum; sed eos ubioumque inveniri poterunt'' per imperium nostrum, 
capi faoiemus in rohus pariter ot porsonis bona fide, ubi potestatem super hoc habeamus. 
(4) De rege Anglie sic erit, qnod nullam cum eo faciemus amicitiam seu confederationem nec a 
nostris fieri permittemus, ubicumque potestatem impediendi habeamus, sine voluntate predieti s 
regis Francorum'. (5) Et hanc confederationem fecit nobiscum bona fide™ idem rex Ludovicus, 

quod non erit dieto, facto, consilio vel assensu, qualiter nos et heredes nostri vitam 
aut honorem amittamus*' seu captionem corporum habeamus", et si aliquod istorum 
sciverit, illud disturbabit bona fide; quod si disturbare non poterit, significabit nobis 
aut alicui vel aliquibus personis bona fide, que hoc valeant disturbare, seu per aliquam° lo 
seu aliquas personas significabit nobis ipsis. (6) Item non consentiet, quod de regno 
suo et hominibus eiusdem regni sui vel aliquibus, qui contra nos et heredes nostros 
in personis, honoribusP, terris nostris quicquam fecerint vel facere atteniptaverint, tam 
de personis quam'' rebus aliquod subsidium tribuatur; sed prorsus inhibebit, quod non 
fiat, et ne'' fiat. disturbabit bona fide. (7) Insuper idem rex homines imperii nostri is 
seu* ad imperium nostrum pertinentes contumaces aut nobis rebelles seu moventes guerram contra 
nos et heredes nostros vel forisbannitos imperii nostri non receptabit nec receptari faciet nec 
in regno suo, ubi potestatem habeat*. per se aut homines suos sustinebit receptari , post- 
quam id ipsum ex^ parte nostra sibi fuerit intimatum; sed eos ubicumque inveniri 
poterunt per regnum suum, capi faciet in rebus pariter et personis bona fide, ubi super 20 
hoc potestatem habeat^. (8) Predictam itaque confederationem precepimus et iniunximus 
iurandam pro nobis et in anima nostra a dilecto familiari nostro magistro Henrico venera- 
bili Cathanensi electo et Henrico de Aquisgrano camerario, fidelibus nostris. 

Acta sunt hec anno dominice incarnationis MCCXXX'^ secundo, mense Madii, 
quinte indictionis. 25 

Datum apud Portum Naonis in Foro lulii, anno, mense et indictione pretitulatis^. 



175. MANDATUM 
DE EXERCITU BURGUNDICO MITTENDO. 

1232. Nov. 15. 

Insertum est transsumto Gualae de Gurzano nuntii imperialis, in tahulario Vaticano 3o 
Instr. misc. 1232 nr. 48 asservato, quod exemplavit Kehr; cuiiis tenor talis est: Venerabili 
patri et domino B. Dei gratia Auinionensi episcopo Qualea de Gurgano verus nuncius 
nostri serenisimi imperatoris Fr. salutem cum reverentia. Literas domini imperatoris 
nos recepisse noveritis sub hac forma: 'Fr. Dei gratia — VI. indictionis'. Harum 
igitur literarum auctoritate imperiali nos Qualea de Gurgano supradictus legatus domini 35 
imperatoris predicti vobis prefato patri nostro episcopo Auinionensi committimus vices 
nostras et damus plenariam potestatem, quam ab imperio habemus super venerabiles 
patres nostros . . Carpentoratensem, Cauaellicensem, Aptensem, Vaysionensem et Tri- 

174. 'j sustinemus 2. ^) poteriut 2. ') Francie 2. '") boua fide nobiscum 2. °) amittaut Mfig'"^ 
habeant In textu, adnotcUa varia lectione amittamus — habeamus 1 apud Huillardum; ammittamus superscr. 40 
amittant 2. ") aliqua 2. P) et add. 2. <i) de add. 2. >•) deest 2. «) deest 2 et F. 

♦) habebat 2. "; ex parte nostra des. 2 secundum Huillardum, adsunt tamen in F. ^) habebat pote- 

statem 2. "^ millesimo ducentesimo tricesimo 2. ^) iutitulatis 2. 



FRIDERICl II. CONSTITUTIONES. 1232. 1238. Nr. ITf,. 17G. 217 

castrinensem episcopos et super nobiles et principes et barones in suis diotesibus 
constitutos vobisque districte precipiendo auctoritate premissa mandamus, quatinus ipsos 
ex parte domini iinporatoris ot nostra citotis et venire coram vobis. (juam cicius pote- 
ritis, faciatis traetaturi et ordinaturi cum ipsis super his omnibus et sin^ulis <jue in 
5 literis domini imperatoris superius continentur, promittentcs nos. quod quic(juit* inde 
cum ipsis feceritis Hrmum habebimus atque ratum. I)at. Auinione, quinto Idus 

Febr., millosimo ducentesimo XXX tercio, indictione Hesta.ilil'' (Jidhnnr, lixj. itu}). 
V, 13122.) Mandntum itaishnr tdidit Fapon 'Jlistoire dc J^rovenci" II. (Hi. — Iliiillard- 
BrehoUes IV, 403. BOhmer, Iie(j. imp. V, 2007. 13132. (P. 298.) 

10 Fr. Dei gratia Roraanorum imperator semper augustus, lerusalem et Sicilie rex 

venerabilibus archiepiscopis, episcopis, principibus. baronibus ceterisqut.' n<»bilihu> iii 
regno Burgundie constitutis. fidolibus suis, gratiam suam et bonam voluiitatciii. 

Cum sicut scitis et aperta veritato tulcitur, per tomjiora longissime retroacta 
nullum per vos servicium nobis aut imperio sit impensum, quod tamen tidelitati vestre 

15 inputare non possumus nec debcmus ad cuipam, cum supor hoc non fueritis rccjuisiti. 
ac quedam imperii negocia nobis instanter inmineant, quc consilium nec iion et auxilium 
vestre fidelitatis exposcunt, un[i|versitatem vestram, de qua plene confidimus, imperialis 
edicti auctoritate citamus ac sub pena regalium districte pre[c]i[)imus. qiiatinus in 
proximo futuro Madio ad nos veniatis cum armatorum laudabili commitiva, circa cita- 

20 cionem et mandatum nostrum taliter vos habentes, quod devocionem vestram merito 
commendare possimus et pro impensis nobis serviciis grato debeamus remuneracionis 
beneficio respondcre. Proptcr hoc igitur dilectum fidelem nostrum ()ualeam do Gun^ano'^ 
latorem presentium ad vos mittiinus, monentcs attente ac districte precipientes sub 
debito fidelitatis, quo nobis et imperio tenemini. quatinus super exibendo nobis servicio, 

25 quod a vobis pctimus, dcvotc ac efficaciter intendatis eidem. Nos autem ipsi Qualee'' 
presenti auctoritate concedimus potestatem, ut illos ex vobis, qui petita*^ et debita nobis 
servicia ad exortacionem ipsius reddere non curabunt, ad id possit compellere prout 
viderit expedire. 

Dat. Fogie, XV. Novenb., VI. indictionis. 



176-182. ARBITRIUM GREGORII IX. 
INTER IMPERATOREM ET LOMBARDOS. 

1233. Mai. 24. - Aug. 14. 

176. PETITIONES LOMBARDORUM. 3Iai. 24. 
Legitur in Libro Poteris nr. 2 bibliothecae Querinianae Brixiensis, saec. XIII, e 
35 quo dedit laffe et ediderunt Ficker 'Forschungen' IV, 374 nr. 344 ac Valcntini 'II Liber 
Poteris' p. 71. — Bdhmer, Reg. imp. V, 13134. (P- deest.) 

In nomine Domini. Anno a nativitate Domini MCCXXXIII, die Lune. nono die 
ante Kalendas lunii, indictione VI. Cum ita erat^ quod dominus papa vocasset 

175. a) nos q. quod quicquic c. •>) signum hoc aut signum finale aut crux duplicata est aut ss 
40 (subscripsi) solvi potest. c) Caillam Ae Gurzan P. ^) Cailla P. «) praecedit vox debita iam deleta c. 

176. a) ert c. 

OQ 

LL. CONSTITUTIONES U. 



218 FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1233. Nr. 176. 

Henricum de Castelliono et Mudalbergum iudicem civitatis Mediolani et Tetocium de 
Tetociis et Paladinum de Saloe cives Brixie et Paganinum iudicem de Vigontia et 
Tomasium Caput Nigrum civitatis Padue et Bagarottum legum doctorem et Prema- 
dicium de Ziriminis de Bononia et Petrum Caziam iudicem de Placentia ct Gaidanetum 
de Faentia et lacobum de Axandro iudicem de Mantua, ambaxatores predictarum s 
civitatum ac sindicos et actores Societatis Lombardie, Marchie et Romanie et pre- 
dictarum civitatum . coram se, ut tractaret super facto compromissi facti in dominos 
cardinales. soilicet lacobum Prenestinum electum et Oddonem tituli Sancti Nicholay 
in Carcere Tulliano, et dedisset eis tres cardinales, scilicet lohannem de Columpna et 
Stephanum Comitem ct prefatum Oddonem, qui cum eis audirent et tractarent, quod lo 
Lombardi vcUent ficri circa predicta per dominum papam et eius fratres , et etiam 
tractatu habito cum eis et auditis his que ab ipsis cardinalibus fuerunt proposita: ita 
propositum fuit postea domino pape et in scriptis porrectum et lectum eidem domino 
pape per predictos, ut inferius continetur. Quod scriptum fecit ibi tradi et dari fratri 
lohanni cubiculario suo. Series autem predicti scripti hec est: is 

'In nomine Uomini. Super capitulo de satisfactione, que petitur, respondemus 
pro Societate Lombardie, Marchie et Romanie et singulis civitatibus, locis et personis 
singularibus que in ea Societate continentur, quod nulla debet fieri satisfactio, cum 
nulla fuerit iniuria. Super articulo securitatis faciende Lombardis et modo inveniendo 
ne ledantur petunt, ut ordinetur per dominum papam et eius curiam, quod imperator 20 
vel rex vel principes eius non debeant intrare Lombardiam, Marchiam nec Romaniam, 
donec complete confirmata fuerint omnia que tractantur per dominum papam de com- 
positione facienda et firmanda inter imperatorem et Societatem Lombardie, Marchie et 
Romanie. Item quali tempore venire debeant et quanto tempore stare et per quem 
locum, petunt, antequam intrent Lombardiam vel Marchiam vel Romaniam, quod 25 
debeant significari civitatibus de Societate et rectoribus Societatis predicte ab ecclesia 
vel ab imperatore; et tunc, secundum quod eis iustum visum fuerit ad honorem Dei 
et sacrosancte Romane ecclesie et summi pontificis pertiuere, respondebunt illi de 
Societate et disponent de predictis. De numero militum, qui venturi erunt, petunt, 
quod non veniant ultra centum et sine armis et non debeant facere vel tractare vel 30 
movere aliquam guerram vel violentiam vel gravamen alicui vel aliquibus, nec eundo 
vel stando. vel partem capere in aliqua civitate vel loco Societatis predicte. Item 
quod nullum gravamen faciat imperator alicui homini vel loco pro eo, quod^ in Socie- 
tatem intraverit vel quia sit de Societate. Item quod dominus imperator omnia banna 
et statuta et ordinamenta et edicta seu decreta et leges et constitutiones facta vel 35 
factas et sententias latas per dominum imperatorem vel suos nuntios contra Societatem 
Lombardie, Marchie et Romanie vel contra civitatem aliquam vel locum vel castrum 
vel singularem personam vel universitatem de ipsa Societate debeat revocare et cassare 
et irritare, et perinde habeantur*^ ac si facta vel dicta vel lata non essent; et restituat 
omnes civitates et loca et castra et singulares personas prefate Societatis in pristinum 40 
statura , quo erant ante predicta, et eos in suam graciam recipiat et restituat et eis 
faciat pacem. Item quod omnia privilegia et concessiones facta et factas ab ipso 
imperatore et antecessoribus eius sive nunciis suis seu ab aliquo eorum alicui civitati 
vel loco vel castro vel singulari persone de ipsa Societate confirmet; et Societatem 
predictam confirmet presentem et futuram. Item omnia predicta confirmentur per 45 
imperatorem et principes eius. scilicet iuramento prestito ab aliquo iurante in anima 
imperatoris eius mandato et sacramento corporaliter prestito a domino Henrico rege 
eius filio et ab omnibus principibus eorum. Item quod dominus papa et ecclesia 

176. ^) deest c. ^) habeant c. 



FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1233. Nr. 17G. 177. 219 

Romana rocipiat Snciotatom Lomhanlic Marchic. Romanio ot hominos illiiis Sooiotatis 
et loca'^ in sua piotoctione'. 

Et hec omnia fuerunt acta et facta in preseutia dominorum Stephani Comitis et 
Raynaldi opiscopi llostionsis cardinalium et Hofrodi hostiarii dumini pape et fratris 
5 lohannis cubicuhitoris domini papo. 

Actum est in pallatio sivo in <>rtu duniiiii |)a|)o in civitato Komc ajjud Sanctum 
lohannem Latoranum". 

Ego Marcliisius Sinistrarius notarius sacri palatii civitatis Mediohinonsis intcrrui 
et rogatus scripsi. 

,0 177. ARBITRUJM GREGORII IX. PONTIFICIS. Inn. ',. 7. 

Llftcras ad impcratorem lun. :"> datas (A) e.icmpfarit Pertz e Rcffistri tomu I\\ i^ — 4.^ 
fih. VII, 14(1, nbi in calcc lcyuntur: In eundem modum scriptum est rectoribus Societatis 
Lombardie et Romaniole verbis competenter mutatis: rcpetivit Rodenberf) I, 420 nr. '}31. 
Nos in adnotationibus adiumjimus varias fectioncs (B) fitterarum ad rectores Societatis 
15 lun. 7 datarum, quas cdidit Muratori in ' Antiquitatibus Itaficis' IV, .^20 e transsumto 
anno eodem 1233. Sept. 6 a Bonaventura notario Ferraricnsi facto, quod eruit e tabufario 
Estensi. — Huiffard-Brehofles IV, 431. Potthast, Reg. pont. Rom. 9219. 9221. Bohmcr, 
Reg. imp. V, 6905. 0900. (P. 299.) 

Carissimo* in Christo filio Friderico illustri Romanorum imperatori ete. 

20 Cum iamdudum inter te'' ex parte una et Societatom Lombardie. Marchie et 

Romaniole ex altera super quibusdam articulis exprimendis inferius. inimico liomine >iatth.i3,-j 
superseminante zizania, gravis discordia orta esset, nos attendentes animarum pericula. 
strages corporum. danipna rerum et eccleeiarum ac religiosorum locorum exitia, quo 
possent ex huiusmodi discordia obvenire, et quod res, nisi obsisteretur principiis. 

25 multum esset allatura discriminis et in malum altius" progressura, cepimus inter te 
et eandem Societatem*^ pacis consilia cogitare. Quapropter futuris obviare periculis 
cupientes, dilectos filios nostros I. Penestrinum electum et 0. Sancti Nicolai in 
Carcere TuUiano diaconem cardinalem ad partes Lombardie, commisso eis plene 
legationis officio, propter hoc providimus destinandos, quibus ad bonum pacis inter- 

30 ponentibus efficaciter partes suas, post labores multiplices utraque pars in car- 
dinales eosdem ecclesie Romane nomine sollempniter compromisit. Forma vcro com- 
promissi hec est: 

'In nomine Domini amen' etc. sicut scripta est in undecimo quaterno sexti anni 
usque: 'in sua semper maneant firmitate^ Et" nota quod cum superioribus testibus 

35 interfuit dominus Nicolaus episcopus Reginus. Ego raagister Rolandinus de Padua 
imperialis^ maiestatis notarius predicto commisso et compromisso aUisque omnibuH 
suprascriptis interfui mandatoque ipsorum dorainorum cardinalium et» voiuntato magistri 
domus Teutonicorum scripsi et publicavi'. 

176. d) loco c. 6) Leteranum c. 

40 177. a) B: Gregorius episcopus servus servorum Dei dilectis filiis rectoribus Socie- 

tatis Lombardie, Marchie et Romanie salutem et apostolicam benedictionem. *>) pro te — 
Romaniole B: carissimum in Christo filium nostrum Fredericum illustrem Romanorum 
imperatorem semper augustum, lerusalem et Sicilie regem ex parte una et vos. ^) alte- 
rius B. tl) inter vos et eumdem imperatorem B. ^) Et — Reginus des. B. ') impe- 

45 rialis maiestatis notarius des. B. s) pro et — Teutonicorum B: legatorum et rogatu 

partium. 

1) T". suyra nr. 168 cum inserto numero 166, qui mimeri Jtoc loco in B integri leguntnr. 

28* 



220 FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1233. Nr. 177. 

Prociiratoribus igitur partium propter hoc in nostra presentia constitutis, ex parte 
tua^ extitit propositum coram nobis, quod te Societas Lombardie, Marchie ac Roma- 
niole' gravissime offendisset, pro eo videlicet quod curiam tuam^, quam Ravenne 
indixeras' pro Terre Sancte succursu. dispositione imperii et quibusdam necessariis et 
houestis aliis, impcdivit, non pcrmittendo ad te'" filium tuum" ct principes Alamannie s 
per vias seu stratas imperiales venire"; procuratoribus Societatis eiusdem e contrario 
proponentibus, Societatem ipsam nuUas tibi^ offensas nullasque iniurias intulisse, set 
si qua fecerunfi. dicebant ea'' ob propriam defensionem fecisse. Nos itaque hiis et 
aliis que fuerunt hinc inde proposita plenius intelleetis, communicato fratrum nostrorum 
consilio, de providentia^ sic duximus ordinandum: Ilt videlicet tu tuo* et filii tui" ac lo 
imperii nomine hiis, qui sunt de Societate predicta et universaliter singulis et singula- 
riter universis civitatum et locorum quorum nomina in compromisso specialiter sunt 
expressa et qui postea infra tempus ibidem provisum se per simile compromissum 
nostro arbitrio commiserunt. remittas' omnem rancorem, malivolentiam, iniurias et 
offensas. omnia quoque banna, constitutiones, sententias et ordinamenta, que occasione is 
huius discordie fecisti^''' vel imposuisti^ per te^ vel per alium aliusve pro te^ Societati 
vel alicui de Societate iam dicta, civitatibus locis et personis de ipsa Societate, et que- 
cumque ex eis vel ob ea secuta sunt penitus revoces''', universos et singulos qui 
occasione alicuius predictorum lesi videntur restituens in integrum in omnibus et per 
omnia suo statui atque fame, remittendo nichilominus infamiam omnem et penam, que 20 
secute sunt ex aliquo premissorum, ita quod ea que medio tempore per eos acta sunt, 
non obstantibus supradictis, robur obtineant, quod alias debuerant obtinere. Ad hec 
civitates, loca et personas de ipsa Societate in conpromisso contentas in plenitudinem 
gratie tue recipias^ et eis facias^ firmam pacem, specialiter nobili viro . . marchioni 
Montisferrati, Mediolano, Brixie, Bononie, Placentie, Padue, Cumis, Mantue, Ferrarie, 25 
Faventie aliisque locis et personis quibuslibet Societatis eiusdem. Facias'' etiam fieri 
patentes litteras ex parte filii tui, quod pacem et concordiam istam ratam habebit et 
firmam et remittet illis de Societate omnem rancorem, malivolentiam, iniurias et offensas. 
Hii autem qui sunt de Societate prefata ad honorem Dei omnipotentis et ecclesie sue 
ac tuum*^ dent pro subsidio Terre Sancte in expensis Societatis predicte per biennium 30 
milites quingentos, ituros® in termino quem Romana ecclesia duxerit prefigendum, 
quos in eundo, morando et redeundo ecclesia Romana sub speciali protectione suscipiet 
cum omnibus bonis suis. Ac civitatibus, locis et personis imperiali excellentie adheren- 
tibus tam ecclesiasticis quam mundanis firmam pacem inviolabiliter servent, remittentes 
eis omnem rancorem, malivolentiam, iniurias et offensas. Ac revocent omnia banna, 35 
constitutiones, sententias et ordinamenta, que discordie occasione^* premisse fecerunt 
vel imposuerunt civitatibus, locis et personis imperiali celsitudini adherentibus et que- 
cumque ex eis secuta sunt vel ob ipsa. Ceterum alia, que in eiusdem compromissi 
serie continentur. nostre providentie reservamus. Ideoque serenitatem tuam rogamus, 
monemus et hortamur attentius ac^ sub predicta pena mandamus^, quatinus predicta'^ m 
omnia pro parte tua' serves, sicut imperialem decet, constantiam inconcussa et super 
hoc nobis iuxta tenorem, quem tibi'' transmittimus , tuas' et filii tui cures usque ad 

177. hj imperatoris £. ") Romanie i^. ^) siiani i>'. i) indixerat .B. '") pro ad te B: venire. 
°) suum B. °) ad ipsum B. P) dicto imperatori nullas B. <l) fecerint B. ') eos B. ^) prudentia B. 
*) imperator suo B. ") sui B. ^) remittat B. ^) fecit B. ^) imposuit B. y) se B. 45 

*) eo B. a) revocet B. ^) gratie sue recipiat B. «) faciat B.. '^) eiusdem imperatoris B. 

^) deeat B. ^') occasionem A. ^) Ideoque universitati vestre per apostolica scripta man- 

damus et B. e) precipimus B. h) premissa B. ') pro tua — et B: nostra {leff. vestra) 

inconcussa servetis ac. ^) vohiH B. ^) pro tuas — • cures B: vestras patentes litteras. 



FRIDERICr II. CONSTITUTIONES. 1233. Nr. 177. 178. 221 

festum beati Michaelis j)roxitnu ruturum jtatcntfs"' initttTc littcras" ('xccllontic tuc ac s.pt. vs. 
8U0 typario insignitas, 

Dat.° Lateran., Non. funii, anno aeptimo. 

In eundem modum scriptum est rectoribus Societatia Lombardic et Homanittlc 
5 verbis competenter mutatis. 

178. INTERPRETATIO ABBITIUI PEB PONTIFICEM LOMBAIWIS FACTA. 

luti. 7. 

Eodem die, quo arhitrii srriptum mtnciif; Sorictatis Uomac consfitutis trailcrctur, ipsi 
pontificem de cpiibusdatn eius capitulis interpellaverunt. Quae inquisitiones ct ponti/icis 
10 7-esponsa confincntur instrumcnto puhlico, quod Lihro Potcris nr. 2 his illatum exscripsit 
laffc, cdiderunt Fickcr 876 nr. 345 et Vcdcntini 78. — Biihmcr, Bcfi. imp. V, G9G7. 

(P. decst.) 

In nomine Domini amen. Anno a nativitate Domini MCCXXXiil. dic Martis. 
YII. die mensis lunii, indictione VI. Cum dominua Bagarotua legum doctor et 

15 Premadicius de Ziriminis civitatis Bononie et Mudalbergus iudex ct Anricus de 
Castelliono civitatis Mediolani et Paganinus iudex de Vigantia ct Toniasius Caput Niger 
civitatis Padue et Petrus Cacia civitatia Placentie et Gaidanetus do Faencia civitatis 
Faencie et Paladinus de Salode civitatis Brixic et lacobus de Axandro fivitatis Miiiitue 
et ambaxatoros illarum civitatum ac sindici ct actores Societatis Lonibardic. Miirchie 

20 et Romanie et predictarum civitatum essent coram domino papa et dicerent et roga- 
rent eum, ut ipse apponeret in dicto suo sive ordinamento, quod feccrat inter Socio- 
tatem et dictas civitates ex una parte et imperatorem ex altera, scilicet quod imperator 
faceret pacem et rancorem remitteret et servaret pacem omnibus adherentibus Societati 
predicte et civitatibus predictis — ad quod respondit dominus papa, quod verba que 

■jb erant in dicto laudo sive ordinamento scilicet 'hec univorsaliter singulis et singulariter 
universis' tantundem operabantur quantum si apponerentur predicta verba. Item 
pecierunt, ut exponeret et diceret eis, si intelligerit, quod ista verba, scilicet 'que 
discordie occasione premisse' rcferentur ad illud, quod dicitur 'imporiali celsitudini 
adherentibus\ Ad quod respondit dominus papa, quod referebantur ad omnia, scilicet 

30 tam ad proximum dictum, scilicet ei quod dicitur 'banna constitutionesque, sententias 
et ordinamenta' et cetera, quam ad superius dictum, ubi dicitur 'imperiali excclientie 
adherentibus tam ecclesiasticis quam niundanis firmam paccm inviolabilitcr obscrvent', 
ut similiter intelligatur 'discordie occasione premisse', et ita intelligit. Item pctie- 
runt, si per illa verba, scilicet hec 'imperiali celsitudini adherentibus' et cetcra, tcnc- 

35 antur illi de Societate servare pacem Cremonensibus, Papiensibus, Parmensibus, Itcginis, 
Mutinensibus, Veronensibus et Trivisinis et Ravanatibus. Ad quod rcspondit dominus 
papa, quod non tenentur ex isto arbitrio, quia non erant in arbitrio nec promiserunt 
nec promissum fuit pro eis; et propter hoc si Lombardi ex aliis causis facerent 
guerram predictis, non inciderent in pena compromissi: et ita dixit se intelligere. Item 

40 petierunt, quod declararet suis litteris predicta ormnia, sicut respondit et intelHgit. Ad 
quod respondit dominus papa, quodsi aliqua super his predictis oriretur dubitatio et 
sibi referantur predicta per illos de Societate, bene faciet cum deliberatione fratrum 
suorum'. Item dixit idem dominus papa, quod non intelligit, quodsi adherentes im- 
peratori non servarent pacem Societati et civitatibus iam dictis, quod Societas et civi- 

45 tates iam dicte teneantur eis in aliquo. Qui vero ambaxatores et sindici dixerunt et 

177. '") deest hlc B. ») in-o litteras — iusignitas B: procuretis per manura publicam 

scriptas vestri et quarumlibet civitatuni de ipsa Societate sigillorum munimine roboratas. 
°) Datum Laterani, septimo Idus lunii, pontificatus nostri anno septimo B. 



222 FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1233. Nr. 178-180. 

prorestati fiiorunt coram domino papa, quod in suo laudo sive ordinamento gravaverit 
Societatem predictam et civitates predictas, nichil pro eis in suo laudo et ordinamento 
apponendo. et dixerunt, quod nicliil poterat dicere de adherentibus imperatori, cum nec 
ipsi adherentes compromisissent nec imperator pro eis. 

Interfuerunt testes dominus Rainaldus episcopus Hostiensis et cardinalis et Oddo 5 
tituli Sancti Nichohii in Carcere Tulliano cardinalis et Melegnianus de Birago civi- 
tatis Mediohini et "Walterius de Civita et Rofredus ostiarii domini pape et Diminis et 
Xicora de Sancto Zermano similiter ostiarii domini pape, et plura instrumenta uno 
tenore iieri sunt rogata. 

Actum Rome supra pallatium domini pape apud ecclesiam Sancti lohannis lo 
Laterani". 

Ego Marchisius Sinistrarius civitatis Mediohani et notarius sacri pallatii interfui 
et rogatus scripsi. 

179. EPISTOLA IMPERATORIS AD PONTIFICEM. Inl. 12. 
Dedit Perts e Registri Gregorii IX. tonio IV, 75 lib. VII, 267^, tibi inscribitur : is 
Littere imperatoris ad dominum papam. — Huillard-Breliolles IV, Ml. Bohmer, Reg. 
inip. V, 2024. (P. deest.) 

Sanctissimo in Christo patri domino Gregorio Dei gratia summo pontifici Fride- 
ricus eadem gratia Romanorum imperator semper augustus, lerusalem et Sicilie rex 
salutem et reverentiam filialem. 20 

Honore debito et aflfectione sincera litteras vestre paternitatis accepimus et 
intelleximus diligenter que continebantur in eis de ordinatione provisa super compro- 
missione in lacobum venerabilem Penestrinum electum et 0. Sancti Nicolai in Carcere 
Tulliano diaconem cardinalem, propter hoc tunc temporis ad partes Lombardie per 
sedera apostolicam destinatos, nomine Romane ecclesie facta'^ per magistrum domus 25 
Teutonicorum nomine nostro ex utraque parte necnon et per rectores et ambassatores 
quarundam ex civitatibus Lombardie, Marchie et Romaniole ex altera. Verum quia 
patentes litteras nostras et regis filii nostri usque ad proximo futurum festum beati 
Sept. 29. Michaelis iuxta tenorem nobis transmissum apostolice sedi dirigi postulastis, noverit 

beatitudo vestra, quod in brevi eiusdem magistri Teutonicorum reditum prestolamur, 30 
qui eiusdem negotii extitit procurator et novit omnia sigillatim, per quem super hiis 
et aliis vestre sanctitati disposuimus respondere ; maxirae cum per eum quedam verba 
mittere proponamus, que alii committere non possemus. 

Dat. Siracusis, XII. lulii, YI. indic. 

180. EPISTOLA IMPERATORIS AD EPISCOPUM OSTIENSEM. M. 12. 35 

Exemplandam curavit Pertz e Registri tomo IV, 75 — 76 lib. VII, 268^, ubi inscri- 
bitur: Littere eiusdem ad dominum Ostiensem. — Huillard-Breholles IV, 442. Bohm,er, 
Reg. imp. V, 2025. (P. deest.) 

Fridericus Dei gratia Romanorura imperator semper augustus, lerusalem et Sicilie 
rex dilecto amico suo magistro R. venerabili Ostiensi et Velletrensi electo salutem et 40 
sincere dilectionis affectum. 

Recepimus nuper apostolicas litteras continentes ordinationem summi pontificis 
provisam super compromissione olim facta in lacobum venerabilera Penestrinum electum 

178. ^) Leterani c. 

179. a) facte c. 45 

1) Cf. Bodenberg I, 443 nr. 548. 2) Cf. ibid. 443 nr. 549. 



FRIDEHICI II. CONSTITUTIONES. 1233. Nr. IHo. m. 2'23 

et Ottoncm Sancti Nicolai in CaicLTo Tuiliano diaconunj cardinaicin numine Homanc 
ecclesie per . . magistrum domus Teutonicorum nomino nostro pro nobis ex una parto 
necnon per rectores quarundam civitatum Lomhardie, Marchie et Uomaniole pro ipsis 
civitatibus ex altera: videlicet quod, remissis ex parte nostra ot^VMisi», iniuriis et quam 
5 pluribus aliis capitulis que diffusius in litteris continentur. partem aliain pro satis- 
factione nostra in quingentis militibus condempnavit, per l^iennium cum expensiH eorum 
pro subsidio Terre Sancte ituris termino quein Komana ecclesia eis duxerit pr<!ti- 
gendum, conventione priori de quadringentis militibus prorsus omissa. Preterea eisdem 
litteris commonemur, ut patentes litteras nostras et regis filii nostri super JKtc us«|ue 

10 ad proximo venturum festum sancti Michaclis sibi mitter(! debeamus. Nus auteiii i'i(lem ^••p' '-'»• 
summu pontifici iiostris litteris respondemus, quod reditum magistri doimis Teutuni- 
corum, qui eiusdem negotii extitit procurator et plenius ad singula est instructus. in 
proximo prestolamur, per quem ei super hiis ct alii» pruposuimus respondere. Cetcriiiii 
ut vobis, de quibus sincere contidemus, confidenter et tutu h)quamur, salva pruvisuris 

i.s pace, non videtur equa satisfactio subsecuta pro tot oifensarum, tot iniuiiarum provo- 

• cationibus, que per illius partis insolentiam processerunt: quibus non jiarum in defensoie 
suo lesa fuit ecclesia, nos quoque dampuis innumeris otfensi multipliciter et turbati. 
Ubi tam celebris Ravenne curia, pro ecclesie et imperii honore ac commodo generali 
prefixa, eorum instinctu extitit impedita, regi filio venturo ad patrem preclusi sunt 

20 viarum aditus, personc principum et copia multa nobilium dehonestationes ab eis 
plurimas pertulerunt. Pro quibus omnibus sperantes assequi ex patris provisione 
solatium, ordinationi et arbitrio suo nos et causam imperii commisimus confidenter. ut 
quod ecclesie, nostro et imperii honori cederet providerct. Verura quia, sicut ci placuit, 
est provisum , ut ex ipsa provisione in nullo videatur nobis a mole commissorum ex- 

25 cessuum satisfactum nec de nostro et imperii honore aliquatenus cogitatum, iniruiii 
geritur, si vestrum consilium huic potuerit processui concordari. Quare circum- 
spectionem vestram attente rogamus, quatinus precum nostrarum ct dilectionis intuitu 
super hiis benivolo provideatis favore, quod honori ecclesie, nostro et imperii cogno- 
scitis expedire. maxime cum ad id pro ecclesie honore specialiter moveamur. Nam si 

30 ad publicam notitiam tenor huius provisionis exierit, reges et principes exemplo tam 
vicino submoniti arbitrale iudicium ecclesie non libenter subibunt. 
Dat. Siracusis, XII. lulii, VI. indictionis. 

181. BATIHABITIO ABBITBII PEB BECTOBES SOCIETATIS. 

Adhibuimus duas editiones, quae sunt l) Muratori ' Antiquitates Italicae' IV, 331 e 
35 tabulario Estensi; 2) Winkelmann 'Acta imperii incdita II, 085 nr. 1023 e codice tabularii 
regii Veneti, Fontaniniana mss. nr. 650 p. 262, cui illata est 'ex libro concordiae f. 85\ — 
Huillard-BreJiolles IV, 434. Bohmer, Beg. imp. V, 13137. (P. deest.) 

Sanctissimo patri et domino Gregorio Dei gratia sacrosancte Romane ecclesie 
summo et universali pontifici rectores Societatis Lombardie*, Marchie et Romanie'' et 
40 universitates et communia et singuli predictae Societatis oscula pedum et promptum 
in omni genere famulatum. 

Que pro bono pacis sunt a compositore amicabili ordinata et maxime a tanto 

domino, qui preest in iustitia debita universis, approbari rataque haberi debent et 

inviolabiliter observari. Litteras, quas vestra nobis*= sanctitas destinavit super pace 

45 et concordia per vestram clementiam cum"* deliberato consilio venerabilium fratrum 

181. a) Lombardorum 2. t>) Romandiole 2. ^) nobis vestra 2. <l) cui a 2 ; cum — car- 

dinalium des. 1, 



224 FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1233. Nr. 181. 182. 

vestrorum cardinaliuin tacta et precepta inter missos et procuratores domini Friderici 
imperatoris"^ Romanorum serenissimi et semper augusti et regis lerusalem et Sicilie 
ex una parte et procuratores et sindicos Societatis predicte et singulos illius Societatis 
ex altera. devotione et debita rcvcrcntia recepinms, earumque tenore plenius intellecto, 
habito quoque super hiis deUberato consiho et tractatu, et de vohmtate et consilio 5 
comrauniuni et universitatum et*' siugulorum*^ predicte Societatis, sigilHs quorum littere 
iste sunt corroborate, pietati vestre voluntatem et responsionem nostram tahter super 
hiis duximus exprimendam . videlicet quod pacem illam ratam habenms ipsamque 
vohimus observare. Remittinms insuper» omnem rancorem, malivolentiam, iniurias et 
oftensas et revocanms omnia banna, constitutiones, sententias et ordinamenta, que lo 
occasione premisse discordie, si quas vel si qua fecimus vel imposuimus civitatibus, 
locis vel personis, iraperiali celsitudini adherentibus, et quecumque ex eis vel ob ipsa 
hactenus sunt secuta. Et has litteras iussimus per manum infrascripti notarii scribi 
cum eiusdera subscriptione et testium confirmatione, unde plures charte uno tempore 
scripte sunt. is 

Ego GuilUehnus de Sexto, qui et Abbas dicor, filius quondam Alberti de Sexto, 
civis Mediolanensis, pubUcus notarius scripsi ex mandato predictorum rectorum mihi 
facto in palatio communis Brixie, ubi predicti rectores convenerant. Et hoc presen- 
tibus testibus ibi rogatis, Petro de Lanzano notario de Placentia et Beraldo de Coa- 
lunga notario de Padua et Petro Franzigena notario de Cario. 3o 

182. RATIHABITIO ARBITRII PER IMPERATOREM. Aug. 14. 
Autographon tabularii Vaticani Arm. I C. IV nr. 5, cui appendet hulla aurea filis 
sericis flavi et rubri coloris, contulit vir cl. Sickel. De apographis Rotulorum Lugdunensium 
et Cluniacensium (Rot. IV.) cf. Kehr 'Neues Archiv' XIV, 371 et 'Notices et extraits' 
XXI, 2, 290 nr. 37. Edita est e. g. 'Notices' p. 357 nr. XXI et e Libro Poteris a Valen- 25 
tinio p. 07. — Bohmer, Reg. imp. V, 2029. (P. deest.) 

Sanctissimo patri suo domino Gregorio" Dei gratia sancte Romane ecclesie summo 
pontifici et universali pape Fridericus eadem gratia Romanorum iraperator semper 
augustus, lerusalem et SiciUe rex salutem et obsequium fiUale. 

Etsi debita solvere et promissa complere sit omnibus debitoribus debitum et prin- 30 
cipum maxime principale, in hiis taraen pre ceteris promptius fidem debemus attendere, 
que iUo plerumque interveniente promittimus, qui iUius actoris fidei vicem gerit, in quera 
nota perfidie non descendit. Recolentibus igitur nobis, reverentissirae pater, nos per 
virura providura et experta nobis sinceritate fidelera H. raagistrum domus sancte Marie 
Theutonicorum in lerusalem, ad hoc procuratorem nostrum speciaUter ordinatum, de prin- 35 
cipum nostrorum consiUo, Henrici etiara karissimi fiUi uostri iUustris Romanorum regis 
concurrente consensu, compromisso facto, soUempnitcr promisisse, ratum habere et in- 
violabiUter observare quicquid super infrascripta discordia, que inter nos et aliquas de 
Matth.i.s.25. universitatibus Lombardie, iniraico pacis superseminante zizaniam, vertebatur, quarum 

noraina in ipsius corapromissi serie continentur, apostoUce sedis provisio duceret provi- ^ 
dendum. venerabiUbus viris I. Prenestino electo ot 0. Sancti Nicohii in Carcere TuHiano 
diacono cardinaU et apostoUce sedis legatis recipientibus pro se et nomine Romane 
ecclesie compromissura, procedente etiam, prout per Utteras vestras accepiraus, super hoc 
paternitatis vestrc decreto tara sincero quam iusto, fratrum yestrorum communicato con- 
siUo, ut proinde universitates ipse ad honorem Dei et ecclesie sancte sue et nostrum in 45 

181. ") deest 1. ^) siugularum 1. 8) deest 2. 

182. a) GK, or. 



FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1233. 1234. Nr. 182. 183. 22.') 

quingentis militibus tenoantur sub exponsis .suis pro Terre Sanete subsidio per bicn 
nium exhibendis: nos provisionem ipsam pro parte nostrn et prefati Henrici'' Koma 
norum regis karissimi filii nostri ratam et firmam hal)emu8. utpote (jui pn) tirmo dis- 
ponimus in oinnibus viis nostris vestris et fratrum vestrorum dispositiunibus Hlialiter 

5 hobedire. Remittentcs. prout de providentia et ordinatione vcstra processit, univcrsi- 
tatibus ipsis et loois, super quibus apostolice sedis processit provisio et quorum nomina 
in oompromissi serie continentur, nocnon et marohioni Montisforrati, qui infra wtatutum 
a partibus terminum compromisisse probatur, omnos iniurias ot otiensas quas oontra 
no8, filium nostrum et principes commisisse videntur, impediendo curiam nostram hao 

10 ultima vice apud Ravcnnam indiotam, prinoipibus ad ouriam ipsam vonicntil)Us iniiirias 
irrogando, prenominato filio nostro ad nos veniro volenti aditum precludendo. l^isdem 
etiam rancorem omnem et malivolentiam relaxamus, universalitcr singulos et singuhi- 
riter universos in plenitudinem gratie nostre et sepedicti filii nostri recipimus, eos 
restituentes in integrum, bannis omnibus et sententiis ob predictas offensas indiotis in 

1.^ irritum revocatis. Si qua etiam per ipsos interim gesta sunt, debitum robur obtineant. 
quod alias de iure obtinere deberent. Ad huius autem rei memoriam et perpetuam 
firmitatem presentes litteras patentcs per manus lacobi notarii et fidolis nostri soribi 
iussimus maiestatis nostre tipario insignitas, anno, inensc et indiotionc subscriptis. 

Datum apud Castrum lohannis , [anno]*' niillesimo ducentesimo tricesimo tercio. 

20 quarto deoinio mensis Augusti, indictionis sexte; felioiter amen. 



183-185. COMMISSTO 
NEGOTII LOMBARDORUM. 

1284. Apr. -Oct. 

183. F0R3IA C03IPIWMISSI UIPFAiAWRIS PRIOR. Apr. 
Proferimus e 1) transsiimto Lugdunensi a. 1M5 exarato tahularii Vaticani Arm. I 
c. X nr. 2, lin. 26 — 32, quod contulit vir d. Kehr; 2) Registro Gregorii IX. tom. IV, 176 
lib. VIII, 47^. Legitur etiam in codice Parisino 80!W saec. XVIII, apographa liotn- 
lorum Cluniacensium continente (Rot. IV.)^. — Huitlard- Brcholles IV, 406. Bbhmer, 
Reg. imp. V, 2042. (P. 303.) 

Fr.'* Dei gratia Romanorum imperator semper augustus. lerusalem et Sicilie rex. 
Per presens scriptum notum fieri voluraus universis, quod nos attendentes. qualiter 
sancta Romana ecclesia mater nostra singulis ex debito, quo tenctur indifferenter ad 
omnes, illibata iura conservet et nos unitati sue ad tuendum ecclesiastioam libertatem 
et pro statu imperii reformando reddiderit uniformes, ut ei debite filiationis affectu 
teneamur in omni reverentia tamquam matri et honorem ecolesie ac reformationera 
imperii iuxta consilium et submonitionem ipsius facere debeamus, admoniti^ per honora- 
biles viros lohannem venerabilem Sabinensera episcopura et magistrum Petrum de 
Capua Sancti Georgii ad Voluni aureum diaconum cardinalem pro parte reveren- 

182. ^) Hnr or. c) deest or. 

40 183. a) Fridericus 2. ^) ammoiiiti 2. 

1) Cf. Rodenberg I, nr. 580. 2) V. 'Notices et extraits' XXI, 2, 290 nr. 38. 

LL. CONSTITUTIONES II. ^" 



35 



226 FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1234. Nr. 183. 184. 

tissimi'^ patris doniini Greg^orii suninii pontificis et fratrum suorum super negotio 
illorum de Lombardia, niarciiia Triuisii'* et Romaniola, qui videntur nobis et imperio 
adversari. ox innata mansuetudine, qua universos imperio Romano subiectos ad fidem 
et dovotioneni imperii revocamus, totum negotium predictorum de Lombardia, marchia 
Triuisii'' et Romaniola tam super detentione nostrorum regalium et aliorum iurium 5 
nostroruni quam de preteritis excessibus, quos pridem et hactenus quocumque modo 
erga nos et imperium commiserunt, consilio. provisioni , compositioni et laudationi 
predicti summi pontificis et sancte Romane matris ecclesie pro reformatione pacis et 
status imperii duximus committendum, id in voluntate et ordinatione apostolica firmiter 
exponentes. quod quicquid ex hoc consuluerit , providerit, composuerit et laudaverit, lo 
ratum et firmum tenere vohimus et habere. Ad cuius rei memoriam et stabilem firmi- 
tatem presens scriptum fieri fecimus et bulla aurea tipario nostre maiestatis impressa 
iussimus insigniri. Anno. mense et indictione subscriptis. 

Dat. Capue. anno dominice incarnationis millesimo ducentesimo tricesimo quarto, 
mense Aprelis. septime indictionis". is 

184. FORMA COMPROMISSI IMPERATORIS POSTERIOR. Sept. 
Traditur in I) transsunito Lugduncns/ , Arm. I c. X nr. 2, lin. 4 — 13; 2) codice 
Parisino 8990 saec. XVIII. (Rot. IV), collato a viro cl. Molinier; e quo eam edidit 
Huillardus 'Notices et extraits' XX, 2, 359 nr. XXXII^. Litteris minoribus exprimenda 
curavimus ea quae c forma jn-iorc desumpta sunt. — Cf. Huillard-Brehollcs IV, 490. 20 
Bohmer, Reg. imp. V, 2058. (P. deest.) 

Fridericus Dei gratia Romanorum imperator semper augustus, lerusalem et SiciHe 
rex. Per presens scriptum notum fieri volumus universis, quod nos attendentes, qualiter sancta 
Romana ecclesia mater nostra singulis ex debito, quo tenetur indifferenter ad oranes, illibata iura 
conservet et nos unitati sue ad tuendum ecclesiasticam libertatem et pro statu imperii reformando 25 
reddiderit uniformes, ut ei debite filiationis affectu teneamur in omni reverentia tamquam matri 
et honorem ecclesie ac reformationem imperii iuxta consilium et summonitionem ipsius facere 
debeamus,* super negotio illorum de Lonibardia, marchia Triuisii^ et Romaniola, qui videntur 
nobis et imi^erio adversari, ex innata'' mansuetudine, qua universos imperio Romano subiectos ad 
fidem et devotionem imperii revocamus, totum negotium predictorum de Lombardia, marchia'^ 30 
Triuisii*^ et Romaniola tam super detentione nostrorum regalium et aliorum iurium nostrorum, 
quam de preteritis ^ excessibus , quos pridem et hactenus quocumque modo erga nos et imperium 
comraiserunt, consilio, ijrovisioni, corapositioni et laudationi domini G. Dei gratia surami ponti- 
ficis reverendi patris et sancte Romane ecclesie pro reformatione pacis et status imperii com- 
mittimus. Si quid ctiam per nos in lesionem vel iniuriam predictorum factura est, 35 
totum provisioni et arbitrio predicte Romane ecclesie libere duximus committendum, nichi- 
lominus generaliter omnia, ex quibus vcl propter que inter nos et eos discordia aliqua 
hactenus est exorta. in voluntate et ordinatione ai^ostolica firmiter exponentes, quod quicquid 
ex hoc consuluerit, providerit*^, composuerit et laudaverit, ratum et firmum tenere volumus et 
habere. Modum etiam cautionum et formam, si que necessarie videbuntur» prestande 40 
nobis ab eis vel ipsis per nos, regem Romanorum filiuin no.strum et principes pro 
observatione eorum que inter nos ecclcsia duxerit statucnda de omnibus supradictis, 
similiter in totum committimus provisioni ot arbitrio prefati summi pontificis patris 

183. c) reverendissimi 2. '^) Trevisii 2. e) MCCXXXIIIl, mense April, VII. indic. 2. 

184. ») Tirivisii 2. ^) eximata 2. c) Marcha 1. ^) Tirivisini 2. e) preteutis 2. 45 
f ) hoc consuluerit, providerit in ramra 1. 8) ex correctura in 1 ; videantur necessarie 2. 

1) Cf. ihuhm p. 290 nr. 39. 



FRIDERICI II. CONSTlTUTlONKtJ. 1234. Nr. 184— 186. 227 

nostri, ita ut nos caiitioiul)u.s. (jua.s proinilc'' providiTit csso prustanilas. lU-bfunius j,ri> 
parte nostra esse contenti, ut tamen et ipsi nobis pro parte imperii eas prestaro 
debeant cautiones, quas nobia ecclcsia esso viderit efficaces. Ad cuiuH ivi uu-uioriiim et 
stabilera finnitatem presens scriptum iieri fecimus (et| bulla aurea tipario nostre maieKtatis im- 
5 pressa iussimus insigniri. Anno, mense et indictione subscriptis. 

Dat. apud Montotlasconem, anno dominico incarnationis millesinio <luccntosimo 
tricesimo quarto, monse' Septembr.. octave indictionis. 

185. FOBMA COMPllOMISSI LOMBAJiBORUM A PAPA TRANSMISSA. (Orl.) 
Declit Pertz e Registro Gregorii IX. tom. IV, 226 lih. VIII, 203, uhi Irnumi: 

10 Littere Societatis Lombardio qualiter ponunt so in voluntate doniini j)a|)o. Jlrrtc rrrtc 
Hiiill(mh(s rt llo(hnil)rr<i in())ii(rn(nf , hor ^rtijitKni non rss(; ci Jjjnihdrdis anifrrttini ct 
pontifici missuni, srd jwtius cssc formam, qiutni ipsr iisdcm j^erficicndam transmiserit ; 
cnnKjuc rpistohie ij^sius ad rcrtorcs Oct. 27 dafae (liodrnlicrg I, nr. (iO.-j Jj anncxam fnissc 
rcor. — Rodcnherg I, 490 nr. 603 II. Huillard-JhchoUcs IF, 4!)3. JJokmer, Rcg. imp. 

,5 V, 13175. (J\ 303.) 

Notum sit omnibus presentes litteras inspecturis, quod nos rectores, potestates 
et consilia civitatum Sociotatis Lombardio cx dobito, quo tonomur tanq»iam filii devo- 
tionis cfficere quo ad honorem sanctc llomano occlosic matris no.stro po.ssint morito 
redundare, iuxta consilium et submonitionem ipsius omnes querelas, quas liabemus 

20 advorsus serenissimum principem dominum Frodcricum imperatorom sompor au^ustum. 
lerusalem et Sicilie regem illustrem consilio, provisioni, compositioni et laudationi 
domini Gregorii Doi gratia summi pontificis et eiusdem ecclesie pro reformatione pacis 
et statu Lombardie committimus. Si quid etiam per nos in lesionem vel iniuriam 
imperatoris eiusdom factum ost, totum provisioni et arbitrio predicte ecclesie libere 

25 duximus committendum, nihilominus generaliter omnia, ex quibus vel propter que 
inter nos et imperatorem eundem aliqua discordia hactenus est exorta, in voluntate et 
ordinatione apostolica firmiter oxponentes, quod quidquid ex hoc consuluerit ct lauda- 
verit, ratum et firmum tenerc volumus et habere. Modum etiam cautionum ot formam, 
si que necessaria videbuntur prestanda nobis ab eo vel ipsi per nos pro eorum obser- 

30 vatione que inter nos et prefatum imperatorem ecclesia duxerit statuenchi do omnibus 
supradictis, similiter in totum committimus provisioni et arbitrio profati summi ponti- 
ficis patris nostri, ita ut nos cautionibus, quas proindo providorit esse prestandas, 
debeamus pro parte nostra esse contenti, ut tamcn et ipse nobis pro parto Sociotatis 
nostre eas prestare debeat cautiones, quas nobis ecclesia viderit csso officacos. Ad 

3r. cuius rei memoriam et stabilem firmitatem presens scriptum fieri et sigillorum iioshurum 
fecimus appensione muniri. 



186. FACULTAS COMPONENDI 
CUM OTTONE DE LUNEBURCH. 

1234. Sept. 

40 Apographon tahularii regii Hannoverani, quod vir quidam doctus saeculi XVIIl. ex 

autographo usquc ad a. 1830 in fnhufario screnissimae donms Welficae asservato fecerat 
ef a. 1801 ex ipso emendnverunt viri cl. Kestner et Sehmidt-Phiseldeek , exemplavit h. m. 

184. ii) provide 2. >) menf' 1. 

29* 



228 FHinKinci 11. OONSTITUTIONP:S. UM. Ni-. 1.SG. 187. 

Beihuumn. Aiifofir<ipho ?<.<?/ sunf cf ipfii cdiforcs Oriifivnm Gnolficnrnm IV, 141. — HniUard- 
BrehoUcs IV. 487. Bohmcr. Bcfi. imp. V,2036. (P. dccsf.) 

Friderious Dei gratia Romanorum imperator scmper augustus, lerusalem et Sicilie 
rex. Per presens scriptum pateat omnibus imperii fidelibus, quod nos ad supplices 
dilectorum principum nostrorum instantias inclinati, quorum magna pars celsitudini 5 
nostre sepius attentius supplicavit et ad ultimum dilectum fidelem nostrum Albertum 
de Arnstein ad presentiam nostram in Italiam destinarunt, supplices magnificentie 
nostre per eum preces offerentes, ut Ottonem de Luneburch fidelem nostrum in pleni- 
tudinem gratie nostre assumere dignarcmur, de innata serenitati nostre clementia 
precibus eorum grato assensu occurrentes, cum zeli nostri maxime fervor exestuet, lo 
ut subiecti nobis populi per latitudinem imperii pacis gaudeant ubertate, quidquid 
inter altitudinem nostram et prefatum Ottonem" de patrimonio et proprietatibus Heinrici'' 
ducis patrui sui, que a primogenita filia sua comparavimus, uxore marchionis de Baden, 
dissidii vertitur vel rancoris, ad arbitrium dilectorum principum nostrorum patriarche 
Aquilegensis'^ vel fratris sui episcopi Bambergensis'', regis Boemie, landgravii" Thuringie, is 
alterius marchionum de Brandenburgh'^, A. vel G. de Arnstein duxiraus referendum; 
committentes eorura fidei, ut de prescripta questione inter excellentiam nostram et 
eundem Ottonem* de plenitudine potestatis eis per nos collate taliter ordinent et 
componant, sicut utriusque partis honori et commodo viderint expedire. Si autem 
aliquis predictorum eidem arbitrio non potuerit interesse, ceteri alium pro eo, quem 20 
i235.iun.24. volucrint, cligant et assumant; statuentes ut eadem questio a futuro festo sancti lohannis 
baptiste YIII. indictionis usque ad annum ad ultimum sit decisa; quicquid prefati 
arbitri de causa iamdicta tractaverint, statuerint aut composuerint, ratum et stabile 
fideliter habituri. Ad cuius rei evidentiam presens scriptum sigilli nostri munimine 
fecimus roborari. 25 

Huius rei testes sunt: frater H. magister domus Theutonicorum», L. et H.comites 
de Yroburch, H. comes de Greiffesbach, G. de Arnstein, C. de Hohenloch^, 0. de Stuzze- 
lingen, et alii quamplures. 

Acta sunt hec anno Domini MCCXXXIIII, mense Septembris', indict. VIII. 
Datum apud Montem Flasconis, anno. mense et indictione prescriptis. 30 



187. SENTENTIA IN FAVOREM ECCLESIARUM. 

1234. Nov. 

Damus ex autographo tdbularii regni Baivarici, Raritdten-Select 44, qtiod provenit 
e tahidario episcopali Eichstetensi et etiamnimc hidla aurea insignitum est. Edifa est ex 
ipso autographo in Monumentis Boicis XXX, 1, 227 nr. 727. — Huillard-BrehoUes III, 508. 35 
Bohmer, Reg. imp. V, 2065. (P. 304.) 

(C.) I In nomine sancte et individue Trinitatis. FRIDERICUS secundus divina 
favente clementia Romanorum imperator semper augustus, lerusalem et Sicilie rex. | 
Imperialis excellentie dignitas tunc precipue laudum suarum titulos ampliat, cum 

186. *j 0. ed. *>) Henrici ed. <=) Aquilcgiensis ed. •*) Babenbergensis ed. e) lant- 40 

grauii ed. ^) Brandenburch ed. «) Theutonice c; Theutonum ed. i') Hohenloh ed. >) Sep- 

tembri ed. 



FRIDERICl II. CONSTITUTIONES. 1234. Nr. 187. oo*» 

prorea eoruin provida liberalitate pro.soqiiitur, quos ad ohsoquia sua |)er oflVetuin 
operia obligatos et devotio provexit ut meritos et fides e.\tulit ut aoceptos. Univorsis 
igitur imperii nostri fidelibus tam presentibus quam futuris volumus esse notuni, (jU(»(l 
dictante sententia principum aliorumquo nobilium imperii fidelium o.xistontium in pre- 

5 sentia nostra exstitit approbatum. ut nullus cj^iscopus Tlioutonie do hiis, quo spectant 
ad regalia et ab imperio tenet, aliquem infeodaro possit preter assensum nostrum : et 
quod nuUi advocato liceat in oives oathodralis civitatis oxactionom ali(juam facere. 
Nec liceat alicui comiti vel advocato sibi iuditium usurparo do hiis que in emuni- 
tatibus fiunt* ecclesiarum, nisi tantum ecelesiastico iudici ad hoc de voluntate epi- 

10 scopi constituto; et quod nulla ecclesia in uno prodio plures advocatos possit habcro. 
Item quod nulli advocato liceat in officiatos cpiscopi et familiam ecclesie sue ali^iuam 
exactionem facere vel iuditium exercere. Item quod quilibet episcoporum Thootonio 
secularem officiatum in suis civitatibus, oppidis et villis habere tenetur, ut iudicot loco 
sui, et duas partes compositionis et satisfactionis speotantes ad episcopum looo ipsius 

ir, pro parte sua recipiat et tertiam habeat advocatus. Constitutus itaquo in prosontia 
nostra Henricus venerabilis episcopus Eystetensis, dilectus princeps noster, nobis suppli- 
cavit attentius, ut quia super premissis omnibus gravem huc usquo super iuribus 
ecclesie sue perpessus est lesionem, in favorem suum et ecciesio sue munimen pre- 
dictas sententias ratas habere perpetuo dignaremur. Nos igitur attendentes grata satis 

20 et accepta servitia que dictus opiscopua nobis, karissimo filio n(^>sfro rogi Romanorum 
illustri et imperio semper exhibuit et exhibere poterit in futurum, volcntes etiam suis 
et ecclesie sue indempnitatibus providere, de innata celsitudinis nostre munificentia 
predictas sententias confirmamus, et siqua contra eas in ecclesia Kystetensi usque ad 
hec tempora sunt contra iustitiam attemptata, in irritum revocamus. Statuentes et 

25 imperiali sancientes edicto, ne aliquis advocatus aut comes, alta persona vel humilis, 
ecclesiastica vel secularis contra presentes sententias et per nos approbatas venire 
presumat. Quod qui presumpserit, quinquaginta librarum auri pena plectatur, quarum 
medietas parti ipsius episcopi et ecclesie sue, reliqua fisco nostro solvatur. Ad huius 
igitur rei memoriam et robur perpetuo valiturum presens privilegium fieri et bulla 

30 aurea typario nostre magestatis impressa iussimus communiri. 

Huius rei testes sunt: S. archiepiscopus Maguntinus totius Germanie archi- 
cancellarius, E. Papembergensis episcopus, H. marchio de Baden, comes Hermannus 
de Ortemburch, Albertus de Enso, Englardus de Nidek, et alii quara plures. 

p Signum domini Friderici secundi Dei gracia invictissimi Romanorum imperatoris 

35 semper augusti (M.) lerusalem et Sicilie regis. | 

Acta sunt hec anno dominice incarnationis millesimo ducentesimo tricesimo 
quarto, mense Novembr., octave indictionis, imperante domino nostro Fr. Dei gratia 
invictissimo Romanorum imperatore semper augusto, lerusalem et Sicilie rege, anno 
imperii eius quartodecimo , regni lerusalem nono, regni vero Sicilie tricesimo sexto; 

40 feliciter amen. 

Dat. Fogie, anno, mense et indictione prescriptis. 

187. ^) supra lin. add. or. 



230 FRIOERICI II. CONSTITUTIONES. 1-234. Nr. 188. 

188-193. PACTUM 
MATRIMONII CUM ISABELLA. 

1234. Nov. 15. - 1235. Mai. 3. 

188. FACVLTAS IMPFRATOBIS. 1234. Nov. 15. 
Dcdit e RotHlis litterariim clausarum tahuJaril regni Britannici Rijmer 'Foedera' 5 
cd. Clarkc et Holhrooke (1816) I, 1, 220. — HuiUard-Brehollcs IV, 503. Bohmcr, Reg. 
imjK V, 2063. (P. 307.) 

Fredericus Dei gratia etc. omnibus presentes litteras inspecturis fidelibus et 
amicis suis salutom et omnem benevolentiam. (1) Matrimoniorum sacra solempnia 
ex institutione divina induxit necessitas et utilitas approbavit. Necessario enim lo 
oportebat genus humanum in successorum propagine vivere, ne sublationepresentium 
perpetuo casui subiaceret. Copulam et maritalem per ornamenta solempnium et 
ecclesiastici sacramenti utilitas evidens persuasit, ut per hoc coniunctionem sanctam et 
licitam ab illicita segregaret. (2) Noverit igitur presentium multitudo, quod nos ad 
tractatum et ordinationem karissimi patris uostri domini Gregorii Dei gratia sacro- 15 
sancte Romane ecclesie summi pontificis acceptavimus ducere in uxorem legitimam 
Isabellam sororem illustris regis Anglie karissimi amici nostri. Ad quod, disponente 
Domino, feliciter consummandum ad predicti regis presentiam destinandum duximus 
magistrum Petrum de Vinea magne curie nostre iudicem et fidelem nostrum , quem 
non immerito nobis acceptum fides et industria reddiderunt, eundem nuncium et pro- 20 
curatorem nostrum legitimum statuentes, cui plenam concedimus potestatem et speciale 
mandatum, ut consensum domine supradicte in nos per verba de presenti recipiat 
et quod in eam nomine nostro per verba de presenti consentiat ; speciale mandatum 
nihilominus eidem iudici conferentes, ut nomine nostro et in anima nostra iuret, quod 
nos eandem dominam in uxorem legitimam ducere debeamus et ipsam in facie ecclesie 25 
solempniter desponsare, et quod nos eam imperiali honore et affectione maritali trac- 
temus. (3) Quod etiam iusiurandum dilecto principi et fideli nostro H. venerabili 
archiepiscopo Coloniensi comraisimus faciendum, ita quod si contingeret ipsura archi- 
episcopum simul cura prefato iudice in Anglia non transire vel ipsum etiam morte 
preripi vel qualitercumque aliter eius transitum impediri, nihilominus prenominatus 30 
iudex solus auctoritate nostra fretus predicta orania secure et libere valeat con- 
summare et dominara antedictam recipere cura nunciis regis prefati, associato sibi 
aliquo de principibus vel prelatis iraperii fidelibus nostris, quera ipse ad hoc velut 
idoneum eligendum duxerit, ad presentiam nostram feHcibus auspiciis deducendam. 
(4) Concedimus etiam antedicto iudici plenam auctoritatera et speciale raandatura, ut 35 
eidem doraine noraine nostro in dodarium constituat vallera Mazarie cura civitatibus, 
castris et villis, tenementis, terris cultis et incultis, aquarura decursibus et cura oranibus 
iuribus et pertinentiis suis necnon et honorera Montis sancti Angeli similiter cura 
omnibus civitatibus, castris et villis, teneraentis, terris cultis et incultis, aquarum de- 
cursibus et pertinentiis suis, prout alie regine Sicylie utrumque dodarium integre 40 
habere consueverunt: et ut prefatus iudex ipsara dominara de hiis oranibus noraine 
nostro auctoritate presentiura debeat investire. Que etiara dodaria nos die nuptiarura 
nostrarum, prout est iuris et moris, prenominate doraine Isabelle future uxori nostre 
proraittiraus specialiter assignare et privilegiura sibi exinde facere pendenti bulla 
aurea coraraunitura typario nostre maiestatis irapressa. (5) Plenariam etiam sepe- 45 



FRIDERICI ir. CONSTITUTIONES. 1234. Nr. 188. 189. 231 

dicto iudici contulimus potet^tatoni ot speciulo mandatuni do dotilius nobib damiis pro 
domina supradicta cum rcge pretato, pacta et conventiones inire vel acceptare con- 
ventionem primam , que per fratrem G. de Merk et eundem iudicem. dudum nuncios 
no8tros ad lioc spccialiter destinatos , cum rege prefato inita fuerat» et per nostram 
5 celsitudinem confirmata: vel ut intercedento novatione scdempni, pristina obligatio peri- 
matur, ut tamen non sit minori (juantitate contentus in promissione dotium predic- 
tarum. quam triginta millium marcarum argenti solvendarum nobis aut certis nunciis 
nostris per loca et terminos, prout prenominatus iude.v duxerit statuendum. Super 
quibus videlicet, de locis et terminis statuendis, super solutione facienda dotium. (|u<' 

10 ad solvendum remanserint, et de recipiondis proinde cautionibus. (pias sufficientcs n(d)iM 
idem iudex et idoneas reputabit, sibi plenam auctoritatem contulinius ct spcciale man- 
datum. (6) lllud etiam quod pre manibus in adventu domini! supradicte. futurc 
uxoris nostre. solvendum crit. cidem iudici volumus assi<;nari. ad nos. dcductis (^xpensis 
quas pro domina supradicta faciendas viderit. defercndum. Super dotibus etiam resti- 

15 tuendis a successoribus nostris, si casus acciderit quod nos antedicte uxori nostre. non 
susceptis ex ea liberis. premori forte contigerit, antedicto iudici plenum et specialc 
mandatum contulimus, ut eidem regi nomine nostro promittat et in anima nostra iuret, 
quod dotes ipsas in eventum casus predicti successores nostri eidem domine vel regi 
predicto stipulanti vel successoribus eorum restituere integre teneantur. Super (piibus 

20 omnibus et singulis, ut est dictum, prefatum iudicem nuncium et procuratorem statuimus; 
adicientes, quod si articulus aliquis inexcogitatus emcrserit, super quo speciale man- 
datum eidem iudici non contulerimus, per presentes eundem in emergentibus procura- 
torem statuimus generalem, dantes eidem generalcm et libcram potestatem sic omnia 
nomine nostro facere, ac si esset speciale mandatum super emergentibus singulis a 

25 nostra celsitudine consecutus; promittentes sic omnia et supradicta singula rata et in- 
concussa servare, ac si a nobis personalite'" et presentialiter promissa existerent et 
firmata. 

Data Fogie'', anno Domini MCCXXXIV, XV. mensis Novembris, octava indictione. 



189. EPISTOLA IMPERATORIS AD GREGORIUM IX. Dec. 9. 
30 Exstat in 1) trnnssumto Liuidunensi a. 1245 exarato, quod asservatur in tahulario 

Vaticano, Arm. I c. X nr. 2, lin. 33—40; cxemplaoit Kehr; ct in 2) codiee Parisino 8990 
saec. XIII, fol. 114' , apographa Rotulorum Cluniacensinm (Rot. IV.) continente^, quod 
descripsit Molinier. — HuiUard-Breholles IV, 515. Bohmer, Re<j. imp. V,2067. 

(P. deest.) 

35 Sanctissimo in Christo patri domino Gregorio Dei gratia summo pontifici Fr. 

eadem gratia Romanorum imperator semper augustus, lerusalem et Sicilie rex salutem 
et reverentiam filialeuK 

Cum de latere nostro mittamus magistrum Petrum de Vinea magne curie nostre 
iudicem et fidelem nostrum ad carissimum amicum nostrum illustrem regem Anglorum 

40 pro consumatione matrimonii. inter nos et regem eundem de Ysabella sorore sua iuxta 
consilium paternitatis vestre tractati, ut et in puellam eandem pro parte ac nomine 
nostro consentiat et ut ipsam ad nos una cum aliquo de prelatis Theotonie, quem ad 
hoc idem iudex de consilio H. venerabilis magistri domus Hospitalis sancte Marie 
Theotonicorum in lerusalem ydoneum reputabit, omine' felici deducat. ne in tam salubri 

45 188. a) fuerant ed. b) Yoge ed. 

189. a) omne 2. 
1) Cf. 'Notices et extraits' XXI, 2, 290 nr. 40. 



232 FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1234. 1235. Nr. 180. 190. 

proposito occasione dilationis alicuius posset torsitan aliquis intervenire defectus, dum 
ad nos per longam locorum distantiam non posset facilis habcri recursus: nos de 
paternitate vestra plena securitatc contisi, negotium ipsum circumspectioni vestre pre- 
sentibus duximus committendum. videlicct ut et quantitatem dotium'' promittendarum 
nobis a rege pretato pro predicta sorore sua vestra industria moderetur et ut tempus » 
etiam arbitremini, quo predicte dotes vel ipsarum dotium pars nobis aut certis nuntiis 
nostris remota difticultate qualibet exolvantur, si forte contingeret propter necessitates 
aliquas imminetites sepedictum rogem ad presens'' dotes statutas exolvere non valere. 
Prenominatum autem negotium tam de quantitate promittendarum dotium*^ quam de 
tempore solvendarum sic in totum et libere provisioni vestre committimus, quod plene lo 
gratum et ratum habere promittimus quicquid super hoc vestra paternitas duxerit 
statuendum. In cuius roi testimonium presentes litteras fieri et buUa aurea tipario 
nostre maiestatis impressa iussimus communiri. 

Dat.** Fogie, nono mensis Decembr., indictione VIII. 

190. PROMISSIO HEINRICI REGIS ANGLIAE. 1235. Febr. 22. n 

Dedit Rymer 'Focderd' I, 1, 223 e Rotulis litterarum clausarum. — Bohmer, Beg. 
imp. V, 11152. (P. 308.) 

Nos Henricus Dei gratia Angliae etc. vicesimo secundo die Februarii, indictione 
octava, per presens scriptum notum fieri volumus universis presentes litteras inspec- 
turis, quod nos ad consilium et ordinationem domini Grregorii sacrosancte Romane 20 
ecclesie summi pontificis ^ promisimus et corporaliter prestito iureiurando iuravimus 
dare in uxorem legitimam Isabellam karissimam sororem nostram domino Frederico 
Dei gratia invictissimo Romanorum imperatori semper augusto, lerusalem et Sicilie 
regi. (1) Promittentes magistro Petro de Vinea magne imperialis curie iudici, nuncio 
et speciali procuratori prenominati domini Frederici imperatoris pro parte imperatoris 25 
eiusdem. nomine antedicte Isabelle sororis nostre in dotem triginta millia marcarum 
argenti optimi sterlingorum, ana tresdecim solid. et quatuor denar. per marcam. De 

Apr. 1?. quibus tenemur solvere prefato magistro Petro decimo die post resurrectionem Domini 
primo venturam per eandem indictionem , una cum predicta sorore nostra, tria millia 
mercarum argenti sterlingorum, ut dictum est. Et alia duo millia tenemur solvere 30 

inn. 24. autedicto imperatori vel certo eius nuncio in festo beati lohannis de mense lunii 
eiusdem indictionis. Alia vero quinque millia tenemur solvere prenominato imperatori 

Sept. 29. vel certis nunciis eius in festo beati Michaelis proximo venturo none indictionis. Et 

M^3o ^^'^ quinque millia tenemur eidem solvere in festo pasche secundo futuro per eandem 

nonam indictionem. Et item alia quinque millia tenemur eidem solvere in festo beati 35 

sept 29. Michaelis proximo futuro decime indictionis. Reliqua vero decem millia tenemur ante- 
dicto imperatori vel eius certo nuncio solvere in festo pasche sequenti per eandem 

Apr^'i9 decimam indictionem. ita ut ab ista pascha usque ad duos annos completos antedicta 
triginta millia marcarum optimi et puri argenti sterlingorum sint eidem domino impera- 
tori aut eius heredibus vel certis eorum nunciis integre persoluta, salvo quod in quo- 40 
libet predictorum terminorum. preter primum. beati lohannis scilicet, debeamus quam- 
libet solutionem facere infra mensem, numerandum a die ipsa in solutione taxata. 
(2) Antedictam autem pecuniam, preter prima tria millia marcarum, tenemur solvere 
antedicto imperatori vel alii pro parte sua apud London. in regno Anglie, ita ut non 

189. •>) dotum 2. cj dictas 2. ^j Datum 2. 45 

\) Cf. litteras adhortatorias Gregorii IX. ad regem datas a. 1234. Dec. 5 aptid Bymerum I, 1, 220; 
PoUhast 9790. 



FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1-J36. Nr. l!t(i. '2:y.\ 

teneamur antedictam pucimiain eideiii impcnitori traubmittert' extra regiium. (3) 1'rc'nu- 
minatam autem pecunie quantitatem in dotem predicto magistro Petro nomine impera- 
toris pro predicta sorore nostra promisimus et sacramento firmavimus. preter omncm 
apparatum, aurum et argentum laboratum ct vasa, equos. pannos. laneos et sericoH-. 

5 que omnia prenominata domina soror nostra talia habere et deferre debebit, qualia 
tantam dominam portare et tantum dominum recipere condecebit. (4) De quibus 
omnibus et singulis adimplendis obligavimus nos solempniter. stipulatione legitima 
interposita, antedicto magistro Fctro. obligationem nostram pro |)arte aiiterati impera 
toris recipienti, scilicet tam de solutione bona fide et integre facienda <juam de 

10 tcrminis singulis observandis. (5) Ad maiorem etiam cautelam imperatoris eiusdem 
hoc ipsuni corporali prestito sacramento iuravimus per omnia et singula finiiiter 
observare, promittentes nomino peno decem millia marcarum argenti . si in terminis 
pretaxatis singulis antedictam pecuniam, prout predictum est. distulerimus quietare: ut 
tamen antedicta pena deccm millium marcarum non in solidum, set pro rata [)er singulos 

15 terminos committatur. (6) Subiecimus nos preterea iurisdictioni et sententie summi 
pontificis ac sacrosancte Roinane ecclesie, ut antedictus summus j)ontifex vel Romana 
ecclesia, si in solutione predicte pecunie per singulos terminos cessaverimus , possit 
nos et successores nostros libere per censuram ecclesiasticam cohercere, exceptione 
fori vel regie dignitatis, a nobis aut successoribus nostris ecclesiastico iudicio minime 

20 opponenda aut opposita% non obstante. (7) Hec eadem etiam in omnibus et singulis 
articulis observare de speciali mandato et in presentia nostra corporaliter prestito 
sacramento firmaverunt Hubertus de Burgo comes Kantie, Gilbertus marescallus comes 
de Pembrocia, Radulphus filius Nicholai, Godefridus de Craucumbe. Ilumfridus comes 
Hereford: sacramento expressim et apertius inserentes, quod pro toto posse eorum ad 

•ib hoc intendent, quod nos observare predicta omnia et singula debeamus. Prenominati 
et singuli fideles nostri super hiis omnibus testimoniales apertas litteras exhibcbunt 
cum sigillis eorum pendentibus antefato magistro Petro, ad cautelam ct presentiam 
antedicti cesaris deferendas. (8) Per prenominatas autem cautiones nos sepedictus 
rex prenominato magistro Petro de Vinea obligavimus nos et succcssores nostros 

30 antedicta omnia et singula observare; hoc adiecto, quod si prenominatus summus 
pontifex vel Romana ecclcsia vellet se domino imperatori de solvenda pecunia memo- 
rata nostro nomine obligare et constituere principalem debitorem iuxta formam a iure 
statutam, nos obligationem ipsam ratam habebimus. Et ipsum suminum pontificem et 
Romanam ecclesiam ab obligatione ipsa promittimus statuendis inter nos locis et ter- 

35 minis liberare, prout hec omnia per nuncios et litteras nostras eidem summo pontifici 
et Romane ecclesie curabimus destinare ; eo salvo quod, antedicte Romane ecclesie 
cautione recepta et per predictum cesarem acceptata, presentis obligationis nostre 
littere nobis aut nunciis nostris restitui debeant, nullo umquam tempore'' valiture, et 
a predictis cautionibus omnibus nos et predicti nobiles nostri simus penitus absoluti. 

40 (9) Quod si forte Doniino avertente contingeret, antedictam sororem nostram Isabellam 
prius in fata concedere quam iter arripiat vel postquam iter arripuerit, priusquam ad'' 
dominum imperatorem virum suum perveniens in facie ecclesie solempniter et publice 
desponsetur, nos et successores nostri ab omnibus et singulis antedictis obligationibus 
absolvi debemus et libere permanere. (10) Item si forte, quod absit, imperatorem 

45 eundem prius contingeret in fata concedere, quam prcnominata soror nostra desponsa- 
retur ab eo, similiter nos et successores nostri remanere debebimus ab omnibus ipsis 
obligationibus absoluti; et antedicta soror nostra ad nos in regnum Anglie secure et 
libere reducetur. Quod ipsum tam dorainus H. venerabilis Coloniensis archiepiscopus, 

190. *) apposita ed. ^) temporum ed. ^) inserui; deest ed. 

LL. CONSTITUTIONES II. ** 



234 FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1235. Nr. 190. 191. 

tam de recipienda a doniino imperatore et desponsanda doraina, quam de ea in eventum 
sinistri casus libere reducenda, et alii nobiles, qui ad ipsam sororem nostram in 
Angliam recipiendam de mandato imperialis excellentie venerint, sacramento ab eis 
corporaliter prestito iurare debebunt et nobis proinde apertas eorum litteras assignare. 
(11) Obligavimus nos etiam antedicto magistro Petro de Vinea pro parte imperatoris 5 
prefati, sibi et antedicto archiepiscopo Coloniensi aut quibuslibet aliis nobilibus imperii 
pro parte ipsius impcratoris venientibus assignare sepedictam sororem nostram decimo 
Apr. 17. septimo die intrantis mensis Aprilis una cum solempnibus nunciis nostris duccndam 
ad dominum imperatorem prefatum, ab ipso solempniter desponsandam et ab co im- 
periali honore et aflfectione maritali tractandam. (12) Ad perfectiorem etiam ante- lo 
dicti matrimonii consummationem sepedicta etiam Isabella soror nostra de mandato 
nostro, presentibus dilectis et fidelibus nostris Ricardo comite Pictavie et Cornubie 
karissimo fratre nostro. ITuberto do Burgo comite Kantie, Willielmo de Ferrariis, 
Philippo de Albiniaco, llugone de Yivon, Radulfo filio Nicholai, Gaudefrido de Crau- 
cumbe, Amaur" de Sancto Amando, lohanne marescallo, Roberto de Mucegros, Roberto is 
de la Bruer. Walerando Teutonico et aliis quam pluribus fidelibus nostris, recepto 
consensu in se a prefato magistro Petro de Vinea, speciali procuratore imperatoris ad 
hoc statuto, pro parte imperatoris eiusdeni, per verba de presenti consensit in eundem 
imperatorem velut in virum suum, similiter per verba de presenti prefato magistro 
Petro, ut dictum est, ad hoc antefati cesaris speciali et legitimo procuratore statuto; 20 
et recepit in presenti ipsum dominum imperatorem in virum suum, recipiens annulum 
nomine imperatoris prefati et remittens eidem per eundem procuratorcm suum annulum 
sponsionis. 

In cuius rei testimonium has litteras fieri fecimus patentes. 

Teste meipso, apud Westmonasterium, vicesimo secundo die Februarii, anno regni 25 
nostri vicesimo. 

191. P1103IISSI0 IMFERATORIS FER PETRUM DE VINEA FACTA. Fehr.22. 
Dedit Rymer 'Foedera' I, 1, 224 e RotuUs litterarum clausarum. Appendet sigillum 
Petri. — Huillard-Breholles IV, 522. Bohmer, Reg. imp. V, 11153. (P. 310.) 

Ego Petrus de Vinea magne imperialis curie iudex, specialis procurator et nuncius 30 
domini mei Frederici Dei gratia invictissimi Romanorum imperatoris semper augusti, 
lerusalem et Sicilie regis. presenti scripto profiteor. quod de speciali raandato antedicti 
domini mei Frederici et in anima sua corporaliter prestito sacramento iuravi, quod 
antedictus dominus imperator ducet in uxorem legitimam dominam Isabellam sororem 
illustris regis Anglie et quod ipsam in facie ecclesie solempniter et publice despon- 35 
sabit et coronabit. (1) De voluntate et speciali mandato antedicti domini impera- 
toris consensi in predictam dominam Isabellam per verba de presenti, et recepto ab 
ipsa similiter in prenominatum meura dominum imperatorera consensu per verba de 
presenti, ad maiorem etiam consummationem matrimonii supradicti pro parte prefati 
domini mei imperatoris tradidi supradicte domine sponsionis annulum et invicem 4o 
recepi ab ea nomine imperatoris eiusdem annulum sponsionis. (2) De speciali etiam 
mandato sepedicti domini raei imperatoris tradidi prefate domine Isabelle in dodarium 
vallem Mazarie cum civitatibus et castris, villis, terris cultis et incultis, aquarum de- 
cursibus, teneraentis et oranibus iuribus et pertinentiis eius necnon et honorera Montis 
sancti Angeli cum civitatibus et castris, villis, terris cultis et incultis, aquarura decur- 45 
sibus, tenementis et omnibus iuribus et pertinentiis eius, prout quodlibet de predictis 
dodariis regine Sycilie integre habere consueverunt. Et candem dorainam Isabellara 
de predictis omnibus investivi per patentes imperiales litteras aurea bulla munitas 



FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 128.',. Nr. 191. 192. 235 

typario imperialis niaiestatis impressa. (3) Pro piedirta autem domina noniine dotis 

reeepi promissionem et obligationem domini regis pretati de triginta millil)us marcarum 
argenti solvendis in locis et tcrniinis sub ydoneis cautionibus, prout per patentes 
regias litteras et multorum nobiliuni suoruni evidenter apparet. (4) Salvo quod si 
^ Doniino avertente contingeret antofatam dominam vel predictum donjinum imj)eratorem, 
quod absit, prius in fata concedere, quam prefatum matrimonium per spoiiHaliorum 
solempnia et carnis copulam consummetur, antefatus dominus rex et succcHHores sui 
sint a predictis obligationibus imperpetuuni absoluti: ct niliiloininus doinina supradicta 
in eo casu, si imperatorem contingeret premori , secure et libere in regnum Anglie 

10 reducatur. (5) Quod etiam sacramcntum dominus II. Coloniensis arcliiepiscopus et 
alii nobiles, qui ad dominam ipsam recipieiidam de mandato imperiaii in Angliam 
venerint, corporaliter exhibere debebunt, tam de recipienda et desponsanda a domino 
imperatore domina predicta, quam de ea, si sinister casus acciderot, in Angliam liberc 
reducenda. (6) Quod si forte contingeret dominum imperatorem, quod absit, premori, 

1'. liberis ex prefata domina non susceptis, tunc secundum regni Sycilie consuetudinem 
sit in electione domine supradicte, utrum velit supradictum dodarium in vita sua tenere, 
salvo iure et servitio ipsius dodarii dobito et exhibcndo heredibus domini imperatoris 
in Regno, vel supradicta triginta millia marcarum recipere domino imperatori pro dote 
exsoluta. (7) Promisi ego preterea prenominatus magister Petrus de Vinea et iuravi 

20 in anima imperatoris predicti, quod ipse dominus meus imperator die nuptiarum. prout 
iuris et moris est, per annulum assignabit eidem domine dodarium supradictum cum 
omnibus iuribus et pertinentiis suis, prout superius est expressum; et privilegium sibi 
exinde faciet aurea bulla munitum tipario imperialis maiestatis impressa. 

Hoc scriptum scripsi ego Angelus raagne imperialis curie notarius de mandato 

25 sepedicti magistri Petri de Yinea et meo signo signavi, pendenti sigillo ipsius magistri 
munitum, 

Actum apud London., anno dominice incarnationis millesimo ducentesimo tricosimo 
quinto, et vicesimo secundo die mensis Februarii, octava indictione. 



192. lURAMENTUM 
30 DUCIS BRABANTIAE ET ARCHIEPISCOPI COLONIENSIS. MaiS. 

Dedit Rijmer 'Foedera' I, 1, 226 e Rotulis litteraruni clausarum; uhl snmmarium 
tantum scripti archiepiscopi legitur, e quo integram eius chartam confecerunt Enncn ct 
Eckertz 'Quellen mr Geschichtc dcr Stadt Koln' II, 159 nr. 158. — Huillard-Breholles 
IV, 541. Bohmer, Reg. imp. V, 11160. (P. deest.) 

3.S Nos Henricus dux Brabantie per presens scriptum notum fieri volumus universis 

presentes litteras inspecturis. quod a domino nostro Frederico Dei gratia invictissimo 
Romanorum imperatore semper augusto , lerusalem et Sicilie rege per sacras litteras 
suas et per magistrum Petrum de Vinea magne imperialis curie iudicem , latorem 
earum, recepimus in mandatis, ut ad illustrem regem Anglie deberemus personaliter 

40 nos conferre pro recipienda domina Isabella sorore regis eiusdem, quam prefatus 
magister Petrus de Vinea tanquam specialis et legitimus procurator imperatoris eius- 
dem. consensu ab ea et in eam per verba de presenti habito, sacramento etiam corpora- 
liter prestito in anima et nomine ipsius imperatoris. legitime desponsavit. necnon et 
pro eadem domina ad ipsum dominum imperatorem felicibus auspiciis deducenda. 

45 Recepimus etiam in raandatis a doraino imperatore prefato. ut nomine suo et in eius 
anima iuraremus, quod ipse predictam dorainam in facie ecclesie solempniter despon- 
sabit et coronabit earadem et quod ipsara imperiali honore et affectione maritali 

30* 



236 FKIDERICI 11. CONSTITUTIONES. 1235. Nr. 192. 193. 

tractabit. et si forte. qiiod abgit. oontingerct imperatorem eumdem prius in fata con- 
cedere quam predicta omnia compleantur. quod domina ipsa in regnum Anglie secure 
et libere reducetur. Quod sacramentum nos prefatus dux tam de domina desponsanda 
et coronanda a domino imperatore quam de ea per terram nostram ducenda ad eum, 
et si sinister casus accideret, reducenda, tactis sacrosanctis euangeliis, in presentia s 
prefati regis Anglie existentes, presentibus ibidem venerabilibus patribus E. Cantua- 
riensi archiepiscopo. I. Bathoniensi, R. Dunolmensi, R. Cicestrensi domini regis Anglie 
canceHario. AV. Carleslensi episcopis, R. comite Cornubie fratre predicti regis Anglie, 
H. de Burgo comite Kantie et H. comite Herefordensi et multis aliis nobilibus, 
fecimus. et quod ad predicta omnia percomplenda nos pro legali posse nostro bona lo 
tide curabimus laborare. In cuius rei testimonium idem rex Anglie illustris huius 
scripto sigillum suum apposuit, 

Dat. apud "NVestmonasterium, tertio die Maii, anno regni ipsius domini regis 
Anglie decimo nono, per manus ipsius. 

Nos Henricus Dei gratia Coloniensis archiepiscopus per presens scriptum* notum is 
fieri volumus universis prescntes litteras inspecturis, quod a domino Frederico etc, ut 
in litteris proximo supra. 

In cuius rei testimonium idem rex Anglie ilhistris huic scripto sigillum suum 
apposuit. Data ut supra proximo. 

Set memorandum, quod interlinearis super scripto 'tam de domina desponsanda etc' 20 
non inseritur in litteris archiepiscopi Coloniensis. 



193. ENCYCLICA DE HEINRICO 
REGE ET DE CURIA IN PARTIBUS FOROIULII 

HABENDA. 

1235. lan. 29. 25 

Praesto erant 1 ) BuUarium Romersdorfcnse tahularii Confluentini menibr. in 8 " 
saec. XIII, pag.48, qtiod exemplavit Beyer^; 2) codex monasterii Wilhering membr. in 4^ 
saec. XI V^, parsll, ep.42; contulit olim Chmel; 3) codex Vindohonensis 590 (Philol.805) 
membr. in 4° saec. XIV, fol. 110' ep. 137^; 4) codex Guelferbt/tanus 331 (Helmst. 298) chart. 
in folio saec. XV. fol. 117' , quem excudi fecit Hahn 'CoUeetio monumentorum veterum^ I, 30 
p. 22') nr. 17; 5) codex CheUenhamensis 8390, pars III, ep. 36, quem excussit vir d. Lieher- 
mann; 6) codex Guelferhytanus 4" Aug. XIII. 3 membr. saec. XIV, pars III fol. 123*; 
contulit Waitz; 7) editio quam fecit Marteneus in CoUectione amplissima II, p. 1157 nr. 27 
e codice quodam reginae Sueciae; 8) codex hibUothecae VaUiceUianae J. 29 membr. in folio 
saec. XIII — XIV ^, fol. 35 ', quem excussit Pertz; 9) codex Parisinus Ancien fonds latin 4042, 35 
quem a. 1820 in usus nostros vertit Fdrher. — HuiUard -BrehoUcs IV, 524 (ope editionum, 
codicum 5. 9 et Parisini lat. 13059 (S. Germain Harlay 455)^, additis p. 944 et 1044 eschafo- 
roUo et variis lectionibus e codice 1). Bohmer, Picg. imp. V, 2075. (P. deest.) 

192. *) per prescriptum ed. 

1) Cf. 'Mittelrhein. Urkundeiibuch' I, VII. 2) Cf. 'Archiv' VII, 892. 3) Cf. 'Archiv' VII, 912, 40 
%ibi codex perperam Mgnatus est Tbeol. 310. Codicem iam olim exscripsit v. d. Goldliann. 4) Cf. 'Archiv' 
V, 396. b) Cf. ibidem 407. 6j Cuius lectiones minmis pretii sunt et fere conveniunt cum codibibus 5 — 7; 
rubrica eadem atque in codice 6. 



FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1235. Nr. 193. 2;i7 

Fridericus* Dei gnitiu Koiimnoiuiii inipfiatof sompcr augustiis. Ihorusaloni ot 
Sicilie rex venerabili Treverensi archicpiscopo. dilocto j)rincipi suo gratiam suam ot 
omne bonum. 

(1) Ecce facimus universalc vorbuni ad principes velud imperii nostri mombra. 

s ex quorum compositione membrorum unicuni imporii corpus illustro consurgit. Sano 
tua et aliorum principum immensa devotio in memoria'' nostra tonaciter est infixa: et 
prestita quondam"' dive'' momorio patri nostro ot nobis vestro sincoritatis obsocjuia, et 
quomodo augusto patre" vivento concorditor olegoritis'" nos in rogom, pro oculis montis» 
nostris semper gerimus et** habemus'; nec uniquam poterimus* oblivisci, qualiter cuni 

\o maior adverse partis imminorct hostilitas, nos olim'' in adoloscontia nostra j)or sj)ocialos 
nuncios ardcntibus votis a Sicilia ovocastis' ot iinniensis conatibus virium ad hoin»rom 
imperii magnifice provexistis, ut"' ex his" in voto gesserimus et g(Mamus. lil)cralitor" 
singulis ad condigna premia respondero. (2) Idooquo cum unicuin filiuiii haboromus 

et alias presentiam nostram negocia rci publice traherent, oum'' ad rcgimen nostrum 

is dimisimus loco nostri, ut ipse vos universosi ct singulos in persona nostra favorabiliter 
honoraret, sincere diligeret et nostram ad vos gratitudinem filiali dovotione suppleret: 
presertim cum vos devotioncm ad nos habitam in eum universalitcr ettundentos, ut' 
absente patre presentiam filii debita honorificentia foveritis, ipsum' ad regni solium ob' 
honorem et reverentiam" nostram concordi sublimaveritis voluntate^'. Quod eum merito 

20 debuit artius"' obligasse, ut^ specialis^ amoris prerogativa vos coleret, alios nobiles 
omnes, ministeriales, civitates et universos indifferenter fideies imperii nequaquam 
offenderet, quin potius ad omnium gubernationem sic se moderatione laudabili con- 
tineret, ut'' nobis* remotioribus'' iuxta desiderium spei nostre" tam fama'' quam" opere 
continuum'" et plenum gaudium ministraret. (3) Set longe, quod dolentes dicimus**, 

2.S spes nostra vacua reperitur. Frustra'^ complacuit nobis in filio processu temporis a' 
mandatorum nostrorum reverentia discedente. Nam ut paterno pectori maiorem anxie- 
tatem infligeret'^, post multa in nostri mandati contemptum et transgressionem volun- 
tatis nostre commissa in nostros devotissimos principes, lumen et tutamen' imperii 
nostri, se inconsulte convertit et illorum usus consilio quos vel per insolentiam et 

30 ingratitudinem a gratia nostra proscripsimus vel quos manifesta facinora reddebant 
nobis et imperio'" iuste" suspectos, cepit° principes et alios dilectosP nostros per 
requisitionem obsidum necnon et alias multiplices molestiarum instantias'' impetere 
graviter"^ et vexare. (4) Quod ubi nobis^ innotuit, quod ad pupillas' oculorum 
nostrorum, videlicet principes nostros , manus iniecerat, oblitus" obsequii quod olim 

35 nobis et ipsi tam grande prestiterant^, non potuimus cum patientia tolerare'', quin 
personalem* subiissemus laborom circa fines Alemannie veniendi, et ipso ad prosentiam 

193. *) ruhrlca jn 4: Fredericus Dei gratia etc. ; f) : Fredericus a)xliiepiscopn Maguiitino principi suo 
dolenter reftert excessus Heurici filii sui; in G: Fr. principi suo refeit doleuter excessus filii sui et ad ob- 
standum principiis ipsum invitat; quocum 7 fere convenit. ^) membra ■') — 9; men)bris nostris 4. '^) quaiido 1. 

40 dj bone 6. 7; gloriose 4. ^) patre — poterimus des.d. ') eligentes o — 7; eligentis 8. 9. b) mentis 

deest 1. h) et — oblivisci des. 6. ') gesserimus et haberemus 1. •') olim deest o — 9. '^ a Sic. 

evocatos ard. votis 1. ™) et 7; loco ut — geramus 4: et utinani prout in mente gessimus et 

gerimus valeamus. °) propter lioc 2. 3. 5; propter hoc quod G. 8. 9; propter hoc quae 7. ^) genera- 

liter 3. P) loco eum — nostri 4: eundem ad partes vestras mittendum celsitudo nostra decreverat; des. 

45 omnino 2. 3. 5—9. i) omnes 2—9. r) ut deest 5. ») et ipsum 4. 5. ') ad 3. 5—9. ") gra- 

tiam 3—9. '«') unitate 5; unitate voluntate 6. 7. ^) artius deest 2—9. ^) et 5. 6. 8. 9. 

y) speciali 1. 9. ^) ne 3. ») a add. 2 — 9. ^) remotis 8. 9. o) uostre deest2. 3; mentis add. 2; 

meritis add. 3 — 9. ^) fame 4; firmati 5 — 9. e) qua 6—9. f) contrarium 5 — 9. B) referimus 4. 

^) frustrata 8. 9. i) a deest 5—9. ^) infigeret 3. 4. 1) culmen 5—9. ^) et imperio des. 4. 

50 °) maxime 5 — 7; deest 3. <>) incepit 2. 4 — 9; incipit 3. P) devotos 5—9. l) iuiurias 8. 9. 

^) graviter deest 2 — 9. sj nobis deest 5—9. *) pupillos 1. ^) alicuius 5— 9; deest 4. "^) immemor 
et ingratus add. i. ^) sustinere 2 — 4. ^) preseutialem I; papalem 3; per talem 5—9. 



238 FRIDERTCI n. CONSTITUTIONES. 1235. Nr. 193. 

nostram accersitoJ", paternam in eum'^ correctionem'' egerimus'', recipientes"' ab eo 
iuxta^ consilium principum. qui tunc aderant, et in eorum presencia® iuratoriam*" cau- 
tionem^; quod mandata et beneplacita nostra penitus observaret ot precipue principes 
nostros'' spociali diligeret et prosequeretur honorc', fidelibus'' nostris generaliter iusti- 
ciam observando''. (5) Que* utinam™ post recessum" suum sic observare curasset, 5 
uty etsiP defecisset in aliis, nostros tamen principes nequaquam^i offendere presump- 
sisset. Quid"" igitur ipse nequam "instinctu temptaverit et qualiter non erubescaf, 
timore Dei et reverentia paterna^ postpositis, in honorem nostri nominis* machinari, 
auferendo a" fidelibus nostris obsides, occupando castra et intemerate^ fidei^ viros* 
in abiurationemJ nostre fidei compellendo, et^ precipue post adventum dilectorum* lo 
principum nostrorum, venerabilium Maguntini archiepiscopi et Babinbergensis^, quos 
ad nos'' nuntios*= destinavit, per quos se nobis exposuit paratum ad omne nostre bene- 
placitum maiestatis'', nedum apud te et alios principes'' in ammirationem vertitur et 
stuporem, set quocunque'' fama^ pertransit, humanus omnium inquinatur auditus. Nam 
ab aquilone^ panditur tantum nephas, per'* quod temeritati filiorum paternitatis' iura i5 
subsisterent^ et perniciosum' exemplum contra™ patres" a filiis emanaret, si, quod°aP 
mundi regiminei potesf, imperium^ tam evidens filialis inobedientie scelus per se et 
principes suos iu* sui" preiudicium surdis auribus et clausis^ oculis pertransiret^. 
(6) Quia igitur tu ceterique principes'', qui membra estis imperii, dolere debetis, quo- 
tiens caput vestrum affligitur, nec vigere potest salus in membris, nisi capitis integritas 20 
conservetur, tibi ceterisque principibus domesticum hoc et familiare malum communi- 
candum decrevimus^', ut una nobiscum velut membrum cum capite doleas de tante 
enormitatis excessu et ad obstandum obortis^ principiis, priusquam morbus* intestinus'' 
invaleat. consilio ot'' auxilio, fide'^ simul et affectu^ consurgas, uf" zelum^ et constan- 
tiam principum'' omnes agnoscant et per universum orbem fidei vestre titulus extollatur. 25 
Preterea' sollicitamus et hortamur attente circumspectionem tuam, quatinus iuxta 
tenorem aharum litterarum^ te prepares, nobis in proximo venientibus ad partes Fori 
lulii occursurus, de felici adventu nostro nullatenus dubitando. 
Datum apud Baroles, XXVIIII. lanuarii, VIII. indictione. 

193. y) accedente 2; accedere 3; veniente 4 — 9. ^) eo 2 — 9. »■) corruptiouem 2 ; cohercionem 5. 6 ; 30 
coercitionem 7. •>) eginius 4; gerimus 5 — 9. ^) recipiendo 2—9. '^) contra 5 — 9. ^) pre- 

stitam 1. f) notoriam 6. 7; notorium 8; votorum 9. s) cantorem 8. 9. i') nostros deest 2 — 9. 

•) favore 2—9. k) fidelibus — observando des. 2—9. i) quod 2; 0)5^ 3. ^) autem 5—9. ^) re- 

gressum 5 — 9. °) quod 2—9. v) si 2. 4—9. 1) nunquam 2. 4. 5 — 9; mi 3. ^) Sed quod 

ipse nequaquam diabolico instinctu non cessat nec erubescit 4. ^) paterna deest 3. *) horribilia 35 

add. 4. ") a deest 2 — 5. ^) jn teneritate 3; in temeritate 4. 6. 8. 9. w) notabili 4. ^) viros usque 
fidei des. 8. 9. y) obuiacionem 2 — 4; oblivionem 5 — 7. '■) loco et — maiestatis 4: quod. *) loco 

dilectorum — Babinbergeiisis 2. 3. 5 — 9: talium. '') nos supplevi. '^) nostram presenciam 2. 3. 6 — 9; 

vestram perseveranciam 5. '^) nostros add. 2 — 9. ^j quacunque 1. 6-9; quantumque 4; quantum- 

cunque 5. f) fonna 6 — 9. 8) usque ad ceteras mundi partes add. 4. ^) per — pertransiret 40 

des. 4; loco per quod 2: et; 3. 5 — 9: et quod; 7: et quia. ^) paterna 2. 3. 5. 8. 9; pona 6; poeni- 

tentiae 7. ^) subsistere 3. i) per viciosum 6 — 8; per incensum 9. "^) quam 8. °) jjlures 5 — 9. 

•^) qui 7. P) ad 3. 5—9. <i) regimen 3. 5 — 8; regnum 9. ') preest 2. 3. 5—8; post 9. ^) im- 

pium 1; imperio 7. *) in — preiudicium des. 2. 3. «) suum 5 — 9. ^) cecis 2. 3. 5 — 9. ^) per- 

transiretur 1 ; pertransisset 5 — 9. ^) principes deest 2 — 9. > ) decernimus 6 — 9. '■) abortis 2. 5 — 8 ; 45 

ab oris 9; deest 4. *) morbet 1; moribus 5. ^) intestinis 2. 3; prope suis 4. c) deest 1. ^) fa- 

vore 4. «) efFectu 1. 4. f) et 4 — 7; ad 8. 9. 8) celum 8. 9; zelus et constantia principum cog- 

noscantur ab omnibus et per etc. 4. ^) principes 1. ') ■reliqua des. 2 — 9. 

1) Quae deperditae esse videnttfr. 



FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1235. }sr. 194. 195. 239 

194-1!):>. TKACTATUS 
DE NEGOTIO 1.0MI5Al{I)()in\M. 

1^235. lul. 28. - Aug. 24. 

194. LITTERAE GREGORII IX. AD CURIAM M()GUNTL\AM lul.28. 
5 Dcdit Pc.rtz e RcgistH tomo V, 57, lib. IX, lHiK — Rodcnbcrg I, 547 nr. 048. 

Huillard-Brehollcs IV, 735. Potthast, Reg. ^wnt. Rom. 0973. Bohmcr, Reg. imp. V, 7088. 

(P. 3U.) 

Archiepiscopis et episcopis ac aliis ecclesiaruni prelatis. nobilibus viris ducibus, 
niarchionibus, coniitibus et baronibus in iniperiali curia constitutis. 

10 Puritas fidei et devotionis immense sinceritas, quibus circa roverentiarn matris 

ecclesie pre aliis fidelibus studetis actore Domino ref"ul<^ere, nobis plenam Hduciam 
oflferunt, quod in hiis, que secundum Deum cupimus, vos promptos et faciles habeanjus. 
Hinc est, quod cum tempus advenerit prorogationis spatium non admittens, in quo 
redemptioni patrie, quam Patris eterni filius suo noscitur pretioso sanguine consecrasse, 

15 efficax consilium finale et auxilium debeat provideri, universitatem vestram rogamu.s 
et obsecramur in domino lesu Christo in remissionem vobis peccaminum iniungentes, 
quatinus pensato prudenter quod Sancte Terre negotium non possit promoveri facilius 
quam quod christianus populus sit in screno pacis et concordie constitutus, omni rancore 
deposito, quem ex qilacumque causa contra Lombardos hactenus concepistis, carissimum 

20 in Christo filium nostrum Fridericum Romanorum imperatorem etc. ad hoc, sicut attentius 
poteritis, vestris exhortationibus inducatis. quod ipse quacumque turbationc propulsa, 
quam Lombardorum presumptio eidem dinoscitur induxisse, negotium Societatis Jjom- 
bardie, marchie Tervisine ac Romaniole in manibus ecclesie iuxta imperialis forme 
tenorem ', quam ab ipso imperatore recepimus et dicte Societatis rectoribus sub buUa 

25 nostra misimus interclusam, precise ponere non omittat, sicque fiat, quod vobis causam 
dantibus, per quam strepitu cessante discordie possit de Lombardie provincia rebus 
et hominibus copiosa Terre Sancte commodum provenire, vestra sinceritas proficiat ad 
retributionis eterne premium, quod pacem diligentibus paravit conditor singulorum. 
Dat. Perusii, V. Kal. Aug., anno nono. 



30 195. FORMA COMPROMISSI IMPERATORIS. Aug. 24. 

Adhibuimus 1 ) editionem Huillardi 'Notices et extraits' XXI, 2, 360 nr. XXXIII 
profluam e codice Parisino 8990 saec. XVIII, apograjyha RotuJorum Cluniaceusium 
(Rot. VII.) continente'^ ; 2) apographon eorimdem Rotulorum a. 1413 factum, quod exstat 
in tahulario Vaticano, Instr. misc. C. Fasc. 37 nr. 2 D. I, exemplatum a viro d. Kehr. 

35 Sunmarium codicis Ottoboniani 2546 saec. XIII. ex. legitur in Martenei Collcctione 
amplissima II, 1244. — Bdhmer, Reg. imp. V, 2107. (P- deest.) 

Sanctissimo in Christo patri domino Gregorio* Dei gratia summo pontifici Fride- 
ricus^ eadem gratia Romanorum iraperator semper augustus, Ierusalem"= et Sicilie rex 
salutera et reverentiara filialera. 

40 195. a) Gr. 2. ^) Fredericus 1. ^^ ihelm 2. 

}) V. siqmi nr. 184, a. 1234. Sept. 2) Cf. ibidem p. 291 nr. 40, 



240 FRlDERlt-I II. CONSTITUTIONES. 1235. Nr. 195. 

Recolit excellentia nostra, magistruni Petruni scriptorem et nuntium vestrum pro 
negotio Lombardorum pridem ad nostram presentiam destinatum tenuisse in curia 
nostra. donec celebraretur indicta*^ Maguntie curia generalis, ut habita super hoc plena 
deliberatione consilii paternitati vestre nostram reseraremus plenius voluntatem. Et 
eece® quod eadem curia eum multitudine principum, comitum, magnatum et procerum, 5 
quanta multis retro temporibus non recolitur convenisse, sollempniter^ celebrata, vestram 
hitere nolumus»^' sanctitatem, quod cum de facto Lombardorum fieret sollempne^ collo- 
quium. adeo ex iniuriis tamdiu per Lombardos contra impcrium attemptatis moles illa 
principum et omnium qui conveneranf* procerum magnitudo fuit acriter incitata, quod 
sponte singuli personas. familias et omnes conatus virium ad ultionem iniuriarum et u» 
reformationem' imperii et nominatim contra Lombardos imperio adversantes, iuramento 
et tide prestitis. obnoxius obtulerunt, ac clamantibus cunctis et in elevationem manuum 
oftcrentibus , que iuxta consuctudinem Germanorum est vinculum iuramenti, quod 

Arf.\b. statuto termino . quem in medietate primo venturi mensis'' ApriHs de celebri consti- 

tutiono curie generalis unanimiter prefixerunt in expeditionem convenientem^ locis is 
siquidem pretaxatis. in quibus videlicet apud Basileam pars Germanie circa Renum'" 
cum inferioribus partibus et superiores partes apud Augustam , duo scilicet exercitus" 
congregati felicibus auspiciis castra movebunt, Lombardiam semoti° per duos viarum 
aditus ingressuri. Nos autem. qui vestris paternis consiliis adherentes, quanto pro- 
sperioribusP potentie nostre successibus gloriamuri et in' imperii nostri fastibus^ votorum 2u 
nostrorum executione* proficimus", cum maiori benignitate intendimus habere processum 
et innate mansuetudinis moderamine pcrfruentes Deo et ecclesie cupimus effici gratiores, 
a consilio et voluutate vestra^ nolumus separari, providentie ac ordinationi vestre Lom- 
bardorum negotium duximus committendum, compromittentes in arbitrium vestrum 
secundum tenorem scripti bulla aurea insigniti, quod anno preterito in Tuscia"^ super 25 
eadem commissione et compositione'' vobis duximus concedendum, quod per orania 

Dec. 25. ratum habere volumus atque firmum : ita videlicct quod usque ad festum nativitatis 
dominice primo venturum idem negotium ad honorem nostrum et imperii commode 
componatur. Nam si ultra dilatio compositionis accederet, intolerabile videretur, si 
Lombardi, sicut moris eorum est, molirentur ducere nos per verba et tam soUempnis 30 
per principes et proceres imperii expeditio iam prefixa posset frustratoriis Lombardorum 
dilationibus inipediri. Speramus enim in actore iustitio, qui felices processus nostros 
moderatur et actus, quod non absque nutu eius ost principibus inspiratuin, ut negotium 
ipsuni, nisi per vestram prudentiam usque ad primo venturum natale domini negotium 
ipsum fuerit terminatum, aggredi dobeant et una nobiscum unanimiter prosequantur; 35 
et sic ceptis insisterent, ut ad decus et decoreni imperii feliciter compleantur, nec 
poterit per corapositionem revocari facile post tot impendia expensarumy, quod in 
extenso brachio fortitudinis et sub vexillo iustitie requiretur^. Ceterura ea, que dictus 
magister Petrus ex parte nostra vobis exponet super hoc et aliis, indubitanter dignatio 
vestra credat. 40 

Datum Maguntie, XXIIIL Augusti, octave indictionis*. 

105. ^) in dicta 2. e) ^ 2. f) solempn. 1. S) volumus 2. ^} convenerunt 2. i) reffor- 
mationem 2. ^) mense 2. 1) convenient 2. ni) Regiium 2. ") excercitus 2. °) deest 1. 

P) prosperibus 2. <l) glam 2. ') deegt 2. ^) faucibus 2. *) exequcione 2. ") profiximus 2. 

'^) nostra 2. ^j Tussia 2. ») compromissione 2. y) expen. 2. '^) regeretur 1. ») VIII. idus 2. 45 



FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1235. Nr. 19G. 241 

196. CONSTITrTIO PACIS. 

l^>35. Aii^'. i:.. 

Pruferimns c 1) coilicc bibliothccac Fninco/urtanac IJ? (olim S. ilartlntbmiari), r/ui 
scripta iuridica continct ', cui illata est p. 174 — 17U manu sacculi XIII. mr<(. dualms 

:, columnis cxarata; textum clenuo contutimus, quem ante Pertzii cditioncm dcilerat Srhunrk 
'Beytrage zur Mainzer Geschichte' I, r>51 ; ct 2) apofjrapho sacruli XIII. olim rivitatis 
Tremonicnsis , quod iam asscrvatur in tabulario nyio Monastcriensi; trxtum , qui carci 
capitibus ^8 cf 29, ccontra autem excellit lemmatibus hic illic positis, quae in authentico 
prorsus dcfuissc putanda sunt, ante Pcrtziuin edidif Erhard 'Zrifsrhriff flir Anhiv- 

10 ivisscnschafV II, 190. Apoijrapha membranae Trrmonicnsis ronfinrniur in duobus rodiribus 
Stattdormn Tremoniensium , codicc domini Brilggc vicarii oppidi Mcschede sacc. XII'. in. 
ct codice bildiofhccae Lubiccnsis sacc. XIV. ex. fol. 18"^. E Lubicensi editionrm prin- 
cipcm procuravit Drcger "Ncbcnstundcn^ 433 (=■ Schoncmann ^('odcx fiir prahfisrlir 
Diplomafik' II, 285). 

\h Pax Moguniina innovaia scu confirmata est a Rudolfo rege fortassc iam a. 1273 

mcnse Octobri ex. post coronalioncm Aquisgrancnsem^ ; at haec innovatio deperdita esse 
videtur. Deinde Rudolfus Pacem Moguntinam innovavit et in linguam vcrnaculam redegit 
Norimbergae a. 1281. lul. 25, Moguniiae a. 1281. Dec. 13, llcrbipoli a. 1287. Mart. 24, 
Spirae a. 1291. Apr. 8. Ordo capitum in his confirmationibus jjrorsus invcrsus^, caput 29 

20 omissum est; confirmatio anni 1287, cui conscntit illa anni 1291, insujyer aiiquantum 
variata et novis capitibus aucta est. Pacem Hcrbipolensem denique innovavit Adolfus rex 
a. 1292. Oct. 2 Coloniae, auxit Albcrfus rcx a. 1298. Nov. Norimbergae. — Iluillard- 
BrehoUes IV, 740. Bohmer, Rcg. imp. V, 2100. (P. 313.) 

Fridericus secundus divina faventc clomcncia Koinanorum imporator* scmper 

25 augustus, lerusaleni'' et Sicilie'' rex. Imperialis cminencic solium nutu divine pro- 

visionis adepti, circa regimen subiectorum consilia nostra duplici vinculo pacis et iusticie 

roboranda providimus, ut per liec nominis nostri celebritas habeat rjuod sibi servct ad'' 

gloriam, subditis ad salutem. Ex his'^ enim precipuc^ munitur auctoritas imperantis, 

cum in observancia pacis et execucione*^ iusticie quantum terribilis est perversis, tantum 

30 est desiderabilis mansuctis. Proindc cum ad conimissam nobis rcm publicam guber- 

nandam nos urgens cura sollicitct, ut sub telici nostrorum tcmporum statu circa sub- 

iectos nobis imperii populos vigeat pacis et iusticie moderamen — licet per totam 

Germaniam constituti^ vivant in causis et negociis privatorum consuetudinibus anti- 

quitus traditis et iure non scripto, quia tamen ardua quedam que generalem statum et 

35 tranquillitatem imperii' reformabant nondum'' fucrant specialiter introducta, quorum 

partem aliquam, si quando casus trahobat in causam, ficta magis' opinio quam statuti"' 

iuris aut optente" contradictorio iudicio consuctudinis sentencia tcrminabat - dc con- 

silio et assensu dilectorum principum eeclesiasticorum ct sccularium in sollempni curia 

196. ^) deesl 1. b) iherusalem 2. ") sycilie 1. J) ob 1. <=) i.iis 2. precipiiis 

40 corr. precipue 1. 8) executore 1. '') coiistitui 1. ') et t. i. demnt 1.^ •') non 2. 1) nugis 1. 

™) statui 1 ; statum corr. statuti 2. ") opiiite 2. • 

1) E. g. Decretum Gratiani abbreviutam et rhijthmice, Regidarum iuris commetda Bulgarino auctore. 
2) Cf. Fretisdorff 'Dortmumler Statuten und Urtheile' p. 7. 8. 61. 3) Cf. ea de re Redlich ' Mittheilungen 
des Instituts' X, 406. 407 n. 2. 4) Ordo hic est: 1.5—20 iti. 21. 20 ex. 5. 6. 3. 4. 22. 13. 12. 7. 10. 'J. 

45 8. 11. 1. 2. 14. 27. 25. 26. 28 abbrev. 

LL. CONSTITUTIONES II. ^^ 



242 FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1235. Nr. 196. 

celebrata Mogunoie oonstitutiones" quasdam certis capitulis comprehensas, presentibus 
eisdem prinoipibus, nobilibus plurimis ct aliis fidelibus imperii, fecimus promulgari. 
Quas in publica munimcntai' rcdactas ab universis et singulis iussimus inviolabiliter 
observari. pena contra transgressores sacrarum'i constitutionum edita, prout violate 
raaiestatis"^ docus et faoilitas exigit delinquentis. s 

1." Libertates ecclesiarum ct iura tanto liberalius nostra debet* fovcre clemencia", 
quanto devocius nobis ab eisdem et carum^ rectoribus in spiritualibus et temporalibus'' 
servicium exhibetur, Statuimus igitur firmitcr et districtc prccipimus, ut in civitatibus, 
opidis^', villis et omnibus locis sacri nostri impcrii episcoporum et^ archidiaconorum'' 
iurisdictioni* nullus iniuste resistat, set'' eorum ordinationes'' et iuste sentcncie in^' lo 
causis ecolcsiastiois observcntur ^ 

2." Statuimus insuper et districte iubemus, ut omnes ecclesiarum advocati fide- 
liter eas pro viribus et posse suo defendant, sicut divinam graciam et nostrum diligunt 
favorem^ In bonis eciam advocaciarum suarum ita se racionabiles et modestos ex- 
hibeant, ut ad nos dc ipsis gravis querela non veniat. Alioquin ad satisfactionem is 
querelancium de ipsis sumcmus, ut est iustum, debitam ultionem. Preterea sub obtentu» 
gracie nostre et imperii firmiter inhibemus, ne quis propter quamcumque culpam, 
debitum vel guerram^ advocatorum bona ecclesiarum invadat vel' pignoret vel in- 
oendiis dampnificet aut rapinis''. Quod si' fecerit, convictus legitime coram suo iudice 
proscribatur : nec proscriptio relaxetur, nisi triplum dampni persolvatur™ illati, duplum 20 
ecclesie cuius bona sunt, et simplum advocato. 

3.'^ Sepius accidit, ut presertim inter militares viros orta contencio treugarum** 
interposicione^' pcr obligationis^^ vinculum conquiescat: quia quod ex humanis erro- 
ribus per momenta subtrahitur, nisi nexui"" pene subiaceat, in perniciem pristinam 
recidivat. Firmiter^ igitur et districte precipimus, ut si is, in quo treuge violate sunt, 25 
cum eo, in cuius manum promisse fuerunt, et duobus aliis synodalibus^ viris integri 
status de violatione* treugarum coram iudice suo per sacramenta probaverit, violator 
proscribatur nec umquam" absolvatur a proscriptione^ preter voluntatem actoris, vel 
manum perdat. Si vero is, in cuius manum treuge date sunt^, nohierif^ veritati testi- 
monium perhibere^', cogatur a iudice^, nisi declaret suam ignoranciam sacramento ; 30 
alioquin convictus manum amittat. Quod si per mortem alicuius treuge fuerint violate 
et consanguineus interfecti aliquis^ probaverit secundum formam iam dictam, violator 
convictus* perpetuo sit erenlos*^ et rehtlos''. 

4.*^ Oportet officio" iudicis merita suffragari, quia moribus debet excellere qui 
reatus discutit aliorum. Sanctimus^ igitur^ sub obtcntu gracie nostre firmiter iniun- 35 
gentes, ut principes nostri et omnes ahi, qui iudicia tenent a nobis inmediate, causas 
coram eis arbitratas secundum terrarum racionabilem consuetudinem iusto iudicio 
terminent et idem precipiaut'' aliis iudicibus, (pii sub eisdem sunt et iurisdictionem 

196. °) maguncie constitucioiies 2. P) monimenta 2. 1) sc-arum 2. »") magestatis 2. 

*) rubrumin2 cum, signo jtara^jraphi: De ecclesiasticis sentenciis in causis spir i tualibus obser- 40 
vandis. ^) debet nostra 2. ") clementia 2. ^) eorum 2. w^ temporaribus 1. '^) oppidis 2. 

7} d^ent 1. ^) archiepiscoporum 2. *) iuridicioiii 2. '') ii 1 semper. ^) urdinaciones 2. ^) et 2. 
e) rithrum in 2: De advocatis ecclesiarum. ^) div. diligunt graciam et nostram et favorem 2. 

8) optentu 2. l') gerram 2. ') deesl 2. ^) pign. dampnificet incendiis aut rapinis 2. 1) qui 2. 

™) persfjluat 2. ^) rubruvi in 2: De treugis. °) trewgarum 1 fere constanter. P) inter- i.") 

posit/jre 1. i) obligacic^iis 2. ') nexu 2; pene deest 1. ^) sinodalibus 2. ') violacione 2. 

°) deest 1. •«') scriptione 1." ^j d. g. t. 2. ^) voluerit 1. y) peribere 1. ^) a. i. 2. 

*) conuinctus 1. ''j herenlos 2. c) rechlos 1. '^) rubrum in 2: De iudiciis. *>) officiis 

sublato s 2. f) Sancimus 2. 8) d,eest 2. ^) precipient 1. 

1 ) Cf. constitutiotiem Heinrici regis a. 1234 infra nr. 318, c. 13. 2) Cf. ihidem c. 5. 3) Cf. 50 

infra c. 17. 



FRIDERICI 11. CONSTITLTKiNKS 12:5:). Nr. 1%. 24:» 

ah ois tonciit. (^nod' (|ni non focoiit, (listritto cnni'' pront instuni fnoiit puniomns. 
nil' do iuro nostro'" vd jtoiiii iioMs attinonto roinissnri. nulli volontos in lioo parooro 
vel deferro". Idoin" prooipiinns otiain'' a inaiorilms indioiWus oircrt inferioros iudicos 
firinitcr observari''. 

f).'' Ad hoo inagistratua et inra sniit prodita, no tpiis sni didoris vindox sit, (piia 
ubi iuris cessat' auctoritas, excedit licontia seviendi. Stiituinius ij^itur. nt nullus, iii 
(juacnnique re danipnuni ei vel gravainon fnorit" illatnin, so ipsuiii vindicot, nisi prins 
quorelam suani coram suo' indico j^ropositani socundunr' ius usquo ad diftinitivam 
sentenciam prosequatur; nisi in continenti ad tutelam corporis Hui vel bonorum suorum 

10 vim vi repollat', quod dicitnr nothwere"'. Si* quis aliter procosserit ad vindictam, 
dampnnm illatum adversario solvat in duplum, nulla actione* sibi de damjniis v(d' 
gravaminihns illatis sibi de cetero" compotente. 

6. Si quis vero coram iudice sicut predictum est in causa processerit, si ius non 
fuerit consecutus et neccossitate*' cogente oportot eum diffidare inimicum*' suum. quod 

i!i vulgo dicitur widersage*^, hoc diurno tempore faciat, et ex tunc usque in quartnm 
diem, id est post tres integros dies, diffidans et diffidatus integram* pacem servabunt 
sibi'' in personis et rebus ^. Is autem. in (pio viohitum fuorit hoc statutum". corani 
iudice conqueratur: qui per se vel per'' nuncium citahit' violatorem. et nisi'' violator 
productus' super hoc vol septena"™ manu sinodaUum hominuin purgaverit innocentiam 

20 suam"'. quod non'' commiserit contra lioc statutum", porpotuo pene subiacoat, <piod 
dicitur erenlos unde° rehtlosi'. 

7.1 Cum'' alicna invito domino non sine iuris iniuria contractentur. eo durius quis 
furti et falsitatis arguitur^ quo prcsumptuosius aliquid' sibi do roi pubHco proventihus 
usurpavit. Ideoque statuimus^ ut omnia tolonea" tam in terris quain in aquis post 

2f. mortem dive memorie patris nostri imperatoris Heinrici ^, a quocumquo'' ot ubicumque 
instituta fuerint, removeantur omnino, nisi is qui habet coram imperatore prohot, ut 
iustum est, se teloneum de iure tenerc. Iteni procipimus, omnium tcloneorum superad- 
iectionem removeri et omnino cessare, et in statu" pristino institutionis debito per- 
manere. Si quis autem huius^ nostre sanctionis violator exstiterit^ aut aliquid" ultra 

30 debitum ot statutum oxtorsorit vel usurpaverit in loco indobito. coram suo iudico do 
his'' legitime convictus, tanquam'' prodo ot populator'' strate publice puniatur. Uecop- 
tores vero teloneorum tam in terris quam in aquis debito modo teneri volumus ad 
reparationcm poncium'^ ct stratarnm, transcuntibus ct navigantihus^, a quibus tohtnoa 
accipiunt, pacem, securitatem et conductum, ita quod« nichil amittant, quatonus durat 

35 districtus eorum. prout melius possunt fideliter procurando''. Quicumque vero' tercio'' 
legitime convictus fuerit coram nobis , statutum hoc non servasse, teloneum domino 
vacet a quo illud tenet. 

196. i) deest 1. ^) e. d. 2. 1) vel 1, i'il (nicliil) 2. ">) deesl 2. °) diflerre 1. 

o) Ideni qiioque 2. v) tam 2. <i) iudices o. inferiores firmiter 2. O ruhrum in 2: Ut nemo se 

40 vindicet sine iudicis auctoritate. ») ei luerit d. vel gravAmen 2. ») deest 2. ") li (set; 1. 

V) repulerit 2. w) quod dicitur notliwere desunt 1. -^) hic littera initialis rubra 1. y) nuUam 

actionem 1. 2. ^) in 1. ^) de cetero desunt 1. '0 nt^ate 1; neccTiate 2. ^) amicum 2. 

d) widersage 2. e) fii-mam 2. <") sibi serv. 2. «) hoc statutum desunt 1. »') deest 1. ') .sci- 

tabis 1. k) cjeest 2. 1) predictus 2. ">) septena manu hom. sin. super hoc purg. innocenciam 

45 suam 2. n) statum 1. «) iierenlt.s et 2. P) reclilos 1. i) ruhmm in 2: De theloneis et 

mouetis. r) Dum 1, littera prima nibra. ^) arguit 1. *) aliquit 1. ") leolonea 1; thelon. 2 

sem^yer. ^) Heiu-ici 1. ^) quacumque 1. ^) statuni 2. y) huic 1. ^J extiterit 2. ^) ali- 

quit 1. b) hiis 2. ^) tamquam 2. ^) populate 1. «) recepcionem pontium 2. fj naugau- 

tibus 2. g) itacg 1. h) procuranda eorr. procurando 2. ') vero adrasa littera v 2. ^i fertio 2. 

50 1) Cf. Heinrici regis constitutionem a. 1234 nr. 318, c. 10 et eiua Pacem generalem a. 1224 infra 

nr. 284, c. 10. 2) Cf. Heinrici recfis constifutionem a. 1234 nr. 318, c. 9. 

31* 



244 FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1235. Nr. 196. 

8. Distiifto iiisupcr iiiliiboimis . nc domini vol' oivitahvs pretextu faoiendaruni 
niunicionuni vol alia quaounique do'" oausa telonea vel exactionea instituant, que" 
vulgo dicuntur ungelt, in honiines extra positos vel extraneos vel bona eorum, set 
dominus de suo vel hominum suorum bonis" edificet: violatoribus liuius edicti nostri 
tanquam »' predonibus strate publice puniendis. s 

9. Si bellum vel verra^ fuerit inter aliquos, quorum alter vel uterque in strata 
teloneuni habet"^ vel oonductum, neuter illorum'* nec quilibet aliua in odium vel culpam 
illius. ad quem ius telonei pertinet vel conduotus*, quioquam transeuntibus rapiat, ut 
transeuntes per stratam securitate gaudeant et quiete. Qui contra hoc" fecerit, tanquam 
predo publicus puniatur. to 

10. Precipimus autem omnes stratas publicas observari et coactas stratas^ 
omnino cessare. 

11/ Statuimus firmitor- omnes monetas post mortem dive memorie Ileinrici^ 
imperatoris patris nostri oninino cessare, ubicumque et a quocumque fuerint institute; 
nisi qui tenet eas, prout iustum est, coram nobis ostendat, se ab imperio de iure is 
habere. Quicumque vero monetas iniuste tenuerit, tamquam falsarius puniatur. Veteres 
autem monete debito modo et^ iuste et racionabiliter observentur. Omnem fraudem 
et falsitatem in monetis fieri districtius inhibentes^, preterea falsariorum pene subiacere 
decrevimus omnes illos qui sibi monetam sive formam aliene impressionis usurpant^. 

12.^ Stulte presumentur" illicita, ubi questus improbitas '' humanitatis beneficium 20 
actionibus venalitatis exponit. Firmiter inhibemus, ne quis conductum alicui precio 
prebeat, nisi ius conducendi teneat ab imperio iure feodali*. 

13."^ Precipimus -ut phalburgari*^ in omnibus civitatibus, tam in'' nostris quam 
aliorum. cessent et removeantur omnino-'. Muntmannos^ eciam ubique penitus cessare 
iubemus. 25 

14.8 Nullus aliquem sine auctoritate iudicis provinoie pignorare presumat; quod 
qui fecerit, tanquam prodo puniatur**. 

15.*^ Cum apud omnes ingratitudinis vicium non leve sit crimen, tanto gravius est 
in filio puniendum, quanto paterne pietatis est inmemor, cuius beneficia nullo potuit 
obsequio vel devotione' mereri. Hac'' igitur edictali' lege perpetuo valitura sanctimus, 3o 
ut quicumque filius patrem suum de castris , terris aliisve"' possessionibus violenter 
eieoerit aut bona ipsius incondiis invaserit" vel rapinis seu cum inimicis patris fedus 
inierit, sacramenta vel fidem prestans in paterni honoris vel bonorum ipsius grave 
detrimentum vel destructionem", quodP vulgo verderpnussei vocatur"^: si pater cum 
duobus viris bonc opinionis et integri status, synodalibua^ hominibus, eundem filium 35 
de aliquo maleficiorum iam enumeratorum coram iudice suo'' convicerit sacramento, 
omnium bonorum successione, tam paternorum quam maternorum, mobilium et in- 

196. 1) deest 1. ""j quadecuinquc 2. ^) quod vulgo dicitur 2. °) vel bonis s. liom. 2. 

P) tamquam 2 saephis. 'i) gerra 2. ^) habeat 1; tel. in st. habet 2. *) eorum corr. illorura 1. 

t) tel. ius vel con. pertinet 2. ") h 2. ') rubrum in 2: De monetis. ^) hinrici 2. ^) cleest 2. 40 

y) inhibemus: Preterea 2. ^) rubrum in 2: De couductu non (n corr. ex us) usurpando. *) pre- 

sumuntur 2. ^) inprobifas 2. <=) rubruvi iii 2: De palburgaris et muntniannis. '^) pai- 

burgarii 2. ^) deest 2. *") Muntmannos — iubemus desunt 1. 8) rubrum m 2: De pignoribus. 

^) rubrum in 2: De pena fiiioruni qui committunt in patres et lauctores eoruni. >j deuo- 

cione 2. ^) nova dlvisio in 1. l) edicta 1. ™) aliis 1. °) vastaverit 2. ") destonu 1; 45 

destitacionem 2. p) d-eest 1. 1) verderprusse 1; vSrderfniisse 2. ^) appellatur 2. ^) sjno- 

dalibus 2. 

1) Cf. Constitutionem in favorem principum a. 1232 siipi-a nr. 171, c. 4. 2) Cf. Heinrici regis 

constittitionem a. 1234 nr. 318, c. 9. 3) Cf. Ueinrici regis sententiam de cambiis et denariis a. 1231 

infra nr. 301. 4) Cf. Heinriei regis constitutionem a. 1234 nr. 318, c. 12. 5) Cf. Constitutionem in 50 

favorem principum a. 1232 supra nr. 171, c. 10. 6) Cf. Heinrici regis Pacem a. 1224 nr. 284, c. 17. 



FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 12:Jr.. Nr. 1%. 24'. 

mobiliuni, foodis, proprietato ac lioicdifatc sit |i<i|(('tun i|isu iinr |»iivatus : ita (juod 
nec patris nec ullius iudicis restitutiduc vcl hcncticio ullu uiii.|uani tempore"' pociatur. 
10. Filius vcro, qui mortcni patris fucrit niacliinatus aut vulnerando aut vincu- 
lando nianus violentas in eum' iniecerit", si de lioc coram suo iudice fuerit'' «'onvictus, 
;> supradicto'' modo omni iure omnique actu legitimo perpetuo*' sit ipso iure privatus, 
(|Uod vulgo dicitur erenlos'' et relitIos\ nulla circa ipsum'' restitucione locum habente. 

17. Testes vero quoscumque pater coram iudice super liiis" nominaverit. non 
obstante consanguinitate qua patri vel filio sunt astricti, omni prorsus contradictione 
et exceptione'' cessantibus'^, teneantur veritati testimonium'' perhibere; quod si renue- 

10 rint^, cogantur'" a iudice iure debito et consueto ^ nisi suam declaraverint ignoranciam 
sacramento. 

18. Ministeriales vero et servilis conditionis homines eiusdem, quorum consilio 
et» auxilio filius aliquod prefatorum scelerum perpetravit, coram suo iudice'' secundum 
formam supradictam' a j.atre convicti'', supradictt; pene. (jue' vulgo dicitur ercnloH et 

i.". rehtlos'", perpetuo cum infamie nota subiaceant" ipso iure; contra quos taiiicn non" 
ita districte'' procedatur, nisi prius contra filium sit processum. ut nialiciis et fraudibus 
occurratur. 

19. Sane omnes alii, quorum consilio ef auxilio filius contra patrem commiserit'. 
convicti per testes^ iuxta formam predictam* a iudice in cuius" iurisdictione id evenerit 

20 proscribantur; nec absolvantur a proscripcione^ nisi dampna eorum consilio et auxilio 
illata persolverint, patri in duplum et iudici quod tenentur. videlicet wette"*'. 8i cjuis 
vero eorundem^ vassallus patris fuerit, nichilominus ipso iure perpetuo cadat a feodo. 
Si vero dorainus idem feodum ei^ quandocumque restituerit. tantumdem de bonis suis 
inmobilibus, vel si hec non habuerit, estimationem^ eorum iudici suo persolvere 

25 teneatur. 

20. In omnibus tamen causis memoratis sit omnis testis liber, integri status' et 
bone fanie in'' causis parium*^ principum et aliorum, sive inferiores'' ipso^ sint. etiam 
ministerialium^ Ministeriales vero in causis ministerialium et inferiorum, set non in 
causis liberorum, rustici vero et servilis conditionis homines» in causis non superiorum 

30 set suorum parium admittantur. 

21. Si vero pater etate, infirmitate, captivitate aliave causa legitima inpeditus'' 
suam non poterit iniuriam prosequi, aliquis consanguineorum ipsius in[)edinientum 
patris expressum iuramento declarans ad eandem actionem prosequendam debeat' 
tanquam pater admitti, omni sibi iure concesso quod patri conpeteret''. Hiis omnibus 

35 specialibus' in odium et detestacionem criminis™ contra divini et humani iuris naturalem 
equitatem admissi generaliter perpetuo valituris. 

22." Penarum est pro qualitate nocentium" inventa diversitas. Unde et pro- 
scriptos tanquam publicum crimen prosequimur, ut quibus inmanitas»' flagiciii patriam 
interdixit, inpunis eciam inferatur'' oflFensa. Firmiter igitur et districte precipimus et* 

40 196. t) in euni viol. 2. ") inpeterit 1. ') suprascripto 2. ^) per. leg. 1. ^) herenlos 2. 

y) retLlos 1. '■) euni 2. ^) super hiis c. iud. 2. ^) excepcione 2. ^) cessantur 1. ^) testi- 

monio corr. testimonium 1. ^) rennuerint 2. *") compellantur 2. 8) uel 2. ^) i. 8. 2. ') supra- 

scriptam 2. ^) condicti 2. 1) quod 2. ^) rethlos 1. «j subiceant 1. ") quos non (corr. 

ex tn) 1. P) i. d. non 2. l) uel 2. r) commisit 1. ^) ita diatinyuit 2; nulla distinclio hic et 

45 post predictam in 1. *) suprascriptam 2. ") e' 1. ▼) a proscr. desiint 1. ") wedde 2. 

^) earmidem 1. y) et 1. z) estimacionem 2. ») integratus 1. •') . In 1. 2. cj patrum 2. 

d) inferio ipso sunt corr. inferiores ipso sint 2. ^) spo 1. ') ministerialiter 1. K) h. c. 2. 

1') impeditus 2 constanter. i) debet 2. ^) conpetit 2. ') spiritalibus 1. ™j criminum 1. 

°) rubrum in 2: De proscriptionibus. °) nocentum 1. P) immanitas 2. "l) flagiui 1. ') inp. 
50 et ofleratur 1. ^) P- et desunt 1. 

1) Cf. sujyra c. 3. 



246 FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1235. Nr. 196. 

statuinius, prosoriptionis * sontontiain a indioibns in locis tiintuni puhiiois proinulgandam. 
Nec proscripeio relaxetur, nisi suftioionti eautiono" premissa^, quod satistiat^ actori 
seeundum'^ consuetudinein terre: quod si iudex non fecerit, nos requisiti iudicem, ut 
iustum est, eundem-^ puniemus. Item districte preeipimus, ut omnis iudex tam prin- 
ceps quam inferior nemini, qui a proscriptione^ absolvitur, relaxet penam que dieitur s 
wette", ut magis ceteri timeant^, ne proscriptionibus involvantur. 

23. Item statuimus, ut*= quieumque per annum et diem in proseriptione impera- 
toris'^ perstiterit, si actor ad cuius querelam fuit proscriptus" de hoc ipsum legitime 
convicerit coram nobis, per sentenciam nostram erenlos ct rehtlos^ pronuncietur^. 

24. Item quicumque inpetiturs ab alio provocatus ad duellum pro criraine lese lo 
maiestatis, tamquam eonsilio vel'^ auxilio contra nos aut imperium aliquid attemptaverit 
factiosum'. si legitimis sibi indueiis prefixis'^ non eomparuerit' suam innocenciam pur- 
gaturus, per sentonoiam nostram erenlos et rehtlos""' iudicetur. [Item pro perfidia vel 
homieidio quod dieitur mort.|" 

25.° Precipimus et firmiter inhibemus, ne quis proscriptos manu teneat vel scienter i5 
hospicio recipiat: quod sii' fecerit et de hoc legitime convictus fuerit, tanquam pro- 
scriptus puniatur^, nisi septima manu sinodalium hominum integri status ignoranciami 
suam primo declaret. Ubicumque proscriptus interdicitur vel invaditur"^, a nemine 
defendatur: et si quis eum scienter defenderit et de hoe legitime convietus fuerit, 
eadem culpa teneatur et tanquam proscriptus iudicetur^ 20 

26. Nulla civitas vel opidum* proscriptum teneat scienter"; nuUus eum defendat, 
si ei malum aliquod inferatur; nichil ei^ detur gratis; nemo secum in emptione vel 
venditione partieipet^, set in omnibus evitetur. Si civitas euni'' communiter scienter 
tenuerit. si est murata^, murum eius^ iudex terre destruat; hospes eius ut proscriptus 
puniatur: donius eius diruatur, Si civitas muro caret, iudex eam succendat, nec ulli 25 
liceat eam defendere. Si civitas se opposuerit, tam eivitas quam homines qui -se oppo- 
nent=^ eadant ab omni iure suo, Si iudex, in cuius distrietu'* est, hoc facere nequeat, 
significabitur ^* nobis, et nos illud exequi faciemus. 

21.^ Intereiditur'' noeendi materia, si fautoris'' occasio subtrahatur. Unde etiam'' 
secundum iura civilia pari pena prosequimur^ et fures et eos qui per participationem'' 30 
depositi vel empti' sinum furantibus prebuerunt. Statuimus itaque, ut quicumque 
scienter emerit rem predatam'^ vel furtivam' vel hospes fuerit, id esf^ scienter receptor" 
non" proscriptorum'' predonum aufi furum, si de hoc legitime semel" eonvietus fuerit, 
domino cuius res erat solvat in duplum. Si secundo^ convictus fuerit hoc fecisse, si 
res predata fuerit, tanquam^ predo, si furtiva, tanquam* fur puniatur. 35 

28." Trahunt ad se sollicitudinem imperii regimen et diversarum negoeia terrarum 
et regionum, que eum semper expediat per nostram diligentiam expediri, querelaneium 

196. *) proscripcionis 2. ") cancione 2. ^) proniissa 1. ^^) satisfaciat 1. ^) iuxta 2. 

y) e. ut i. est 2. ^) proscripcione 2 constanter. ^) wedtle 2. i») timorem liabeant 2. ^) Item perfidia 
vel homicidio quod dicitur mort ut etc.l; hanc sententiani, Inserto pro, infra c. 24 collocandam censnit 40 
Pertz. d) imperator' 1. ej p. fuerat 2. <") rethlos 1. S) impetitur 2. '') et 2. ') i. e. prodi- 
torium; factuosum 1; facinorosum 2. ^) p. i. 2. ') apparuerit 1. •") rethlos 1. "*) v. not. c. 

°) ruhrura in 2: De proscriptis. P) qui 2, 'i) innocenciam corr. ignoranciam 2. ^) proscriptns 

vel interdictus invaditnr leyi rult Frensdorff. ») tenetur 1, *) oppidum 2. ") s. p. t. 2. ^) deest 1. 
'; iu empc. u. nendic. secum p. 2. ^) cum 1. y) ni. e.st 2. *') qni se op. desnnt 2. ^*) districtnm 1. 45 
^) significetur 2. c) rubrumin2: De emptoribus rei publice (leff. predate) vel furtive. ^') luter- 
dicitur 1. «) fauctoris 2. ') eciam 2. 8) per.sequimur 2. ^) participacionem 2; qui partici- 

patione 1. ') e. v. d. 2. '') perditam 2. ') furatam 2. "^) ."i . in loco raso, eadem manu 2. 

"j receptator 2. ») deest 2. v) deest 2; prescriptariun 1. 'i) et 2. ^) s. 1. 2. ») de hoc 

add. 2. t) tamquam 2, ^) cajnta 28 et 29 des. 2. 50 

1) Cf. Pacem Ueinnci regin a. 1224 nr. 284, c 19. 2) Cf. ihidem e. 15. 19. 



FRIDERTCI II. rONSTITUTIONES. 123;'). Nr. 1%. 247 

causas, quibus per.sonaliter picsidiTe iiuii pussuiiuis. pcr viium piultatc fidci. opiuionis 
hone8tc, preposituni iudiciis loco nostri volumus terminari. lii quo preter hec , que 
nostre censure specialiter reservaviinus, inviohibile iudicium att(!ndatur. Statuimus 
igitur, ut curia nostra iusticiariuni habeat, virum libere conditionis, (jui in eo(h'in 

'. persistat officio ad minus pcr annum, si bene ct iuste sc gosscrit. Ilic singulis diclniH 
iuditio presideat, exccptis diebus dominicis et aliis festis maioribus. ius reddens 
omnibus querelantibus, preterquam de principibus et aliis personis subliiiiibiis iii causis 
que tangunt personas, ius, hoiiorem, tcoda, proprietatem vcl iicrcditatcin coruiidcm. et 
nisi dc causis maximis; predictorum etcnim discussioncm et iuiliciuiii iiostrc ((dHi- 

10 tudini^ reservamus, Ilic iudex terminos sive dies in illis arduis causis cdriiiidcm. (|ue 
ad ipsum"' spcctant, non prefiget sinc iiostro si)eciali mandato. Ucos non proscribct" 
nec a proscriptione absolvet: hec naiiKjue auctoritati nostrc*' (jxcelleiicic r^tscrvamus. 
Et idem iurabit, (juod nichil accipict pro iuditio, (juod ncc amore iiec odio. iicc jirccc 
nec prccio, ncc tiinore ncc gracia, nec alia quacuiiujue de causa iudicabit alitcr (|iiam 

ir. iustum sciat vel credat sccundum conscienciam suam bona fide sine oiiiiii fraudc ct 
dolo. Eidem diniittiinus ct assignamus iura, que ex absolutione proscrijjtorum j>ro- 
veniunt, quc' vulgo dicuntur wctte — coruin dumtaxat" quorum cause coram eo trao 
tate sunt — ut benevolencius iudicet et a nullo munera recipiat. Quam penam neniini 
relaxabit, ut homines proscriptionem pocius timeant. 

20 29. Idem liabebit notarium spccialcm, qui nomina proscriptorum scribet et actorum 

et causam ipsam sive^ qucrclam et dieni quo proscriptioni involventur, item nomiiia 
absolutorum a proscriptione et actoris propter quem proscripti fuerunt, causam ct dicm 
absolucionis, fideiussorum absoluti nomina, qui sint et undc sint, sivc aliam cautioncm 
quam prestat absolvcndus iuxta consuctudincm tcrrarum pro satisfactionc (jucndaiitis. 

25 Idem recipiet litteras continentes querelas et servabit, Idem nullain aliaiii ciiram 
negociorum curie*^ habcbit. Idem scribet r.omina corum, qui accusantur vcl dcmiii- 
ciantur tanquam nocivi terre, et infamium'^' et eorum nomina, quando a suspitionc absol- 
vuntur, delebit. Idem scribet omncs sentencias coram nobis in maioribus causis in- 
ventas maxime contradictorio iuditio optcntas, que vulgo dicuntur gesainint urtcil. ut 

30 in posterum in casibus similibus ambiguitas rescindatur, cxpressa tcrra secundum con- 
suetudinem cuius sentcnciatum est. Idem erit laicus propter sentencias sanguinum. 
quas clerico scribere non licet, et preterea ut, si'' dclinquid in officio suo, pena debita 
puniatur, Item iuramentum prcstabit secundum formam iuramcnti qualiter iusticiarius 
facit, ct quod fideliter et legaliter se habebit in officio, nichil" scripturus ct facturus 

35 contra ius ct dcbitum secundum conscienciam bone tidei, onini dolo et fraude cessante. 

Ad generalem statum et tranquillitatem imperii cditc ct j)romulgatc sunt hcc 

constituciones de consilio et asscnsu principum tam ecclcsiasticorum quain sccularium 

nec non*" plurimorum nobilium^ et aliorum fidelium imperii, in sollempni curia*= cele- 

brata Maguncie''. Anno incarnationis Domini' MCCXXXV'', mcnsc Augusti'. indic- 

40 tione VIII, imperante domino Friderico secundo Dei"' gracia invictissimo Komanorum 
iinperatore semper augusto, lerusalem" et Sicilie " rcge, anno impcrii cius XV. rcgni'" 
Icrusalcm" X. regnii" vcro'" Sicilie" XXXVIl: fclicitcr amcn. 

1J)(>. ") celsitudiiiis l. '■'■') ipsis corr. ipsiuii 1. ^) prescrihet 1. y» et add. 1. '■} fjuo 1. 

a) Eor,d' taxat 1. ^) siue 1. ^) cur 1. «=•) correxi; infamiain 1. <^) ita correxi; se 1. ") ila 

45 corriijenda videbatur codicis lectio v in ii. f) 2'ro nec non 1 : e. «) deest 2. ■») Maguntine I. 

•) dominice 2. k) M.CC, tricesiiu.. V. 1. 1) augusto 1. "i) Dei — rege des. 1. °) ilierusalem 2. 

°) scicilie 2. P) reguo 2. i) adscrij^tum 2. 



248 FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1235. Nr. 196a. 

l%a. VERSIO GERMANICA. 

Chronica regia Coloniensis (cd. Waits p. 267) de curia Magimtina haec verha facit: 
Ubi fore omnibus principibus ro£j;ni Toutonici convenicntibus, pax iuratur, vetera iura 
stabiliuntur, nova statuuntur et Toutonico sermonc in mombrana scripta omnibus publi- 
cantur. MetnhnDiae ciusniodi Teutonico sernwnc tnnc conscriptae exempla nulla genuina 5 
iani supcrcsse ridoifur. At lcguntur in codicihus, (jui in divcrsis Germaniac j^f^i^tihus 
cxarati sunt. tcxfus Gcrmanici formac complurcs, qtiae, licet inter se singuiis locis dis- 
crepent, in nnivcrsum tamen ita conveniunt, ut eas a forma quadam communi derivatas 
cssc censeamus. (^huim formam cam fuisse, in quam pax a. 1235 redacfa eraf, consentaneum 
cst. Tres vcro formas tcxtus Germanici codices servaverunt , quae ah invicem cum ordine lo 
capitum tum aliis differunt. 

I. Frimam fornuim servavit solus M codex latinus Monacensis 16083 (S. Nicolai 
Patavicnsis 83) mcmhr. saec. XIII. med. seu cx., qui Sumnuim dccrctalium Bernardi 
Favcnfini continet, fol. 2; iam olim exemplavit h. m. Fdringcr; tcxftis niedio in capite 27 
ahrumpitur, ita id capita 25. 26. 28. 29 excidisse videanfur. Forma I. eo imprimis ex- is 
cetFit, quod impcrator singulas normas non persona ut dicunt prima prommtiat sed per- 
sona tertia inducitur. Quod a textu latino et a reliquis formis Germanicis alieniim 
nequaquam formae genuinae Germanicae proprium fuisse mihi videtiir^. 

II. Secunda forma, quae cum prima in ordine capitum plane concordat idcoque ad 
genuinam formam proxime accedere videtur, nonnisi dcpravaia et dcfurpata in codicihus ao 
recentiorihus servufa cst. Qui sunt: G codex hihliothecac universitatis Gisscnsis 974, chart. 
anno 1472 exaratus^, qui fol. 246' textum praehet satis maluni et a lihrario recentioris 
sermonis Teutonici, male intelleeto anfiquiore idiomate, depravatum. Midto peior aufem 
est textus H codicis Falatini 461 hihliotliecae universitatis Heidclhergensis charf. a. 1504 
exaratus fol. 65', quem typis excudi fecit Zoepfl 'Heidclherger Jahrhiicher' 1858, 655 et 25 
' Altertlmmer des deidschen Rcichs und Rechts' II, 394. Codex, qui lihrum quem dicunt 
'Sdchsisches Weichhild' continet'^, archetypum sapit idiomafe Gcrmaniae inferioris con- 
scriptum, quod cum lihrarius multotiens perperam seu omnino non intelligeret, mendis in- 
numeris et omissionihus textum spurcavit. Codicem Gissensem in suos usus vertit editio 
Senckenbergii 'Neue Sammlung der Reichstagsahschiedc' I, 19, qui famcn et alfcrum hihlio- 30 
thecae suae codicem adhihuit ciimque recentiorem, quem potissimum secutus esse videfur. 
Quae cum ita sint, suh siglo S eas modo edifionis Senckenhergianae lectiones adnotavimus, 
quae a coclice Gissensi discrepant. Menda ct falsas codicis H lectiones adnotari super- 
vaeaneum duximus, exhihuimus tamcn omissiones omnes et omnia quae ad tcxtum emen- 
dandum aliquod facere videhantur. Forma II. excellit additamenfis suh calce capitum 22. 35 
12. 29 et addifo capite singulari de fenore clandestino; carct tamen capite 9. 

1) Alia est opinio viri d. Zoepfl 'AUerthumer des dcutschen Reichs und Rechts' IJ, 886 sq., qui 
textiim codicis Monacensls hac de causa genuinam farmam versionis Gei'manicae esse arhitratus est. Equidem 
tamen non inteUigo, cur et quomodo, si persona tertia foi'mae genuinae propria fuisset, librarii codicum 
reliquorum omnes (formarum II. et III.) eam in primam personam mutassent. 2) Codex Gissensis 40 

continet: a) Speculum Suevicum; h) hullae aureae versionem Geriimnicam; c) epistolam concilii Constan- 
tiensis ad episcopos Maguntinum, Argentinum, Herbipolensem datam a. MCCCXVII. (leg. 1417) II. Non. 
Sept. 'Zu strafen die scfiedlicJien' ; d) versionem nostram; e) versionem ainplificatam constitutionis Fride- 
rici II. in hasilica b. Petri datae a. 1220 (supra nr. 85); f) versionem amplificatam pacis Friderici I. 
a. IJ.52 datae (supra tom. I, nr. 140), quam presso pede sequuntur haec: gj Item der den andern dotet oder 45 
erschlaget zu unrechte, dem sol man sin heubt abeschlagen; aber in -einer andern stat spricht keiser 
Heinrich vor ein recht, man sol im beide hende abeschlagen oder ein heubt; h) versionem amplificatam 
pacis Boncaliensis Friderici I. a. 1158 (supra tom. I, nr. 176). 3) V. descriptionem codicis in editione 

huius libri a viro d. von Thiingen Ueidelbergae 1837 instructa. 



FRIDERICI 11. CONSTITUTIONES. m->. Nr. IIMmi. 



240 



III. Tertiam fonnam, quac ordinem capitum pauiltilo diversum instituit, i<erra- 
vertmt W codex bibliothecae Guclf'erbyt<inae 16 i2 (Ms. Atuj. H. l.fol.) ttiembr. sacc. XIV, 
in guo fol. 1 — 5 versio nostra cadem nianu cxarata praccedit Speculum Sa.conicum innumcris 
picturis ornatum^; textum exemplavit iam olim b. m. Uomcijer. Cum codice lior intime 

5 cohaeret codex antiquior Speeidi Saxonici, qui et ipse iisdem fere picturis cxoniatus est, 
D Dresdensis M. 32 mcmbr. sacc. XIII— XIV^, ubi fol. 1 — 1' cadcm nuinu illata cst 
jjars prior versionis nostrae, capita J:'> — 21. :'). (> cum rubro capitis 7: folia dun (jcidi.sse 
videntur, nam folium 2 mcdio in indice Speculi Saxonici incipU: weide /.u /.iusc tun. 
Ixv. len an gerichte etc. In utroquc codice, Drcsdcnsi et Guclfrrfii/fano, prima jxKjiiui 

10 una columna, rcliquae duabus cxarafac sunt, lcctioncs mirum in modum conveniunf, iwqtu; 
iamcn Guelferbytanus a Dresdensi pendet. Idioma utriusque cst Thurimficum, quod 
vocamus 'mitfcldcufsrli\ Eiusdem formue csf B codcx bibliotliccac liasdccnsis C. V. 26 
chart. saec. XV ^, qucin iam olim exemplavit b. m. Waclccrnagel; . casu ut videfur 
exciclerunt capita 7. 9. 10. 8. 11; in fine post c. 27 addifa est norma dc pujnorationc. 

15 Forma III. cxcclUt sentcntia iniercalata c. 10 et addifamcnio sub calce capiiis 29 eodcin 
atque in Forma II*. 

Ordo capitnm liarum frium formarum, cui adiungimus ordincm capitum constiiu- 
tionum Rudolfi regis, cst hic: 



J.a 
20 II- a 



15—21. .5. 6 



i:,— -Ji. .;. 6 



1.J — -21. .j.Tl 



S. 4. 22. i:i. 12 



S.4.22.VL12 



7. 9. lO.S.ll 



7. 9. 10.8.11 



U). .s. II 



d I /. 2. 14. 27 e excidit. 



/. 2. 11. 2: 



h \s.4.22.1S~ C I 2.j. 26. 2S. 2U 



R. a 15—20 JH. 21. 20ex. .3. 6 'j \s.4.22.]S.12\ f | 7. 10. 9. S. 1l\ d \ j. j. U. 2; 



'i. 2S, _".i 



(1 



/. 2. 14. 2: 



25. jr,. 2s nlili,-, 



Si ordinem formae III. perversum esse statuerimus, luic synopsi clucehit, ordincm con- 
stitutionem Rudolfinarum recedere ad ordinem formae genuinac vcrsionis Germanicae. 

25 Non est quin moneanms, textnm fornuirum I — III. haudquaquam derivatum esse ab ulla 
istarum constitutionum , in quibus omnibus imprimis caput 29 desideratur. Neque veri- 
simile videtur, textum illum niti constitutione Rudolfi regis a. 1273 promulgata iam deper- 
dita. Textum potius ad Facem Moguntinam Friderici II. revera rcccdcrc eo probafur, quod 
in lemmatibus formarum I. et III. sermo est de impcraiore anonymo ct quod additamenfum 

30 post caput 28 posituni, quod legitur in II. et III. et etiam in I. exstifisse videtur, exor- 
dium capitis 28 textus Lafini sapit. At sunt quae ad sentcntiam nos inducunf, constitu- 
tioneni quandam Rudolfi adhibitam esse ad supplendum seu interpolandum texfum arclietypi 
formarum nostrarum. Nam fere omnia additamenta, quae in iis obvia sunt, cfiam in 
constitufionibus Rudolfinis legmitur'", ncque cogitandum est, his lulditamenfis textum Ger- 

35 manicum genuinum abundasse. 

Editionem nostram ita instruximus, ut servato ordine capitum fonnarum I. ci II, 
ordinem capitum formae III. illi adaptaremus, simjula capita aidem numcris textus 
Latini distinguerenms. (^- ■^^^•) 

1) Cf Homeya' ' Rechtsbiicher' nr. 697. Apographon huius codicis est Gissensis 961; cf ibidem. 

40 2) Cf ibidem nr. 168. 3) Continet Teutonico sermone Karoli IV. bullam anreiim, enumeratiomm ordi- 

num imperii, constitutionem nostram, recessum curiae Norimbergensis a. 1431, Friderici III. reformationem 
Fratuxfurtanam a. 1442. 4) Codex Statutorum Tremoniensium Lubicensis supra p. 241 laudatm fol. 9' 

continet textum Germanicum, qui tamen, ut probatur exordio a Frensdorffio l. c. p. 7 aUegato, constitutw 
Eudolfi a. 1281. lul 25 est. Et ipsa legebatur in codiee deperdito SpecuU Suevici, qmm Rockinger 

45 vetiistissimum esse contendit; v. exordinm 'Sitzungsberichte der Munchener AJcademie' 1867, tom. II, 437. 
5) Quae sunt haec: c. 16 (III.); c. 3 (I-HLj; c. 22 bis (L 11 et I-III); c. 7 {I—ILL); c. 8 (L 11.) . 



LL. CONSTITUTIONES U. 



32 



250 



FRIDERICI II. CONSTITUTIONE.S. 1235. Nr. 196 a. 



I. 

Ditz ist der fride und ez 
gesetze, daz der keiser hat 
getan niit der fursten rat 
uber alle Diutschiu rich. 



(15) Swelch sun sinen vater 
von sinem eigen oder von sinem 
erbe oder von sinem gut ver- 
stozet oder brennet oder rou- 
bet, oder wider in ze sinen 
vienden swert mit ciden , daz 
uf sins vater ere gat oder uf 
sine verderbnusse , beziuget ez 
sin vater ze den heiUgen vor 
dem rihter mit zwein sentbarn 
mannen, der sun sol sin ver- 
teilet eigens und lehens und 
varends gutes und lierlichen ^ 
alles des gutes, des er von 
vater und von muter erben 
solde, ewichliche, also daz im 
weder rihter noch der vater 
wider gehelfen mag, daz er de- 
hein reht ze den gute gewinnen 
muge. 



(16) Swelch sun an sins 
vater lib ratet oder vrevelichen 
angrifet mit wnden oder mit 
vanchnusse, und er daz vor dem 
rihter beziuget, als hier vor 
geschriben ist, der selbe si elos* 



II. 

Kaiser Friderich gesetz^ 
Item'' wir setzen und ge- 
bieten von unserem keiser- 
lichem gewalt und mit der 
fursten rat und niit anderen 
des richs truwen mannen. 



(15) Wclicher sun sinen 
vatter von sinen burgen° oder 
von anderem sinem gut stoset** 
oder brennet oder in raubet, 
oder zu sines vatter fiende sitzt^ 
mit truwen oder mit eiden, das*^ 
uff sins vatter ere gat oder utf 
sins vatters verderpnisse, uber- 
zuget^ in des sin vatter uff den 
heiligen vor sinem richter mit 
zweien semper** mannen, die' 
nieman mit recht verwerfen 
mag, der sun sol sin verteilt 
egens und lehens^ und varen- 
des gutes und warlichen alles 
guts, das er erben sol von vatter 
und von muter, ewiglichen, also 
das im weder richter noch der 
vatter niemer wider gehelfen 
nioge, das er kein recht immer 
me gewinnen moge zu dem- 
selben gute. 

(16) Welcher sun [an] sins vat- 
ter lip rettet^ oder in frevelichen 
angrift mit wunden oder mit 
gefencknisse , wirt er des vor 
sinem richter uberzuget, als hie 
voi-gceschriben ist, derselb si er- 



III. 

Dis * recht saczte der kei- 
ser zu Mence^ mit der vur- 
sten wMllekor. 

Wir sezzen unde'' gebiten 
mit unser keiserlichen ge- 5 
walt unde mit der** vursten 
rate unde mit andern des 
riches getruwin mannen. 

(15) Swelch" son*^ sinen vater 
von sinen burgen oder von 10 
anderen sinem gute vorstozet 
oder^ vorburnet oder roubit, 
oder zu sines vatir vienden 
sichert mit truwen oder mit 
eiden, das uf sines vater ere 15 
gat oder uf sine vorterpnisse, 
bezuget in des sin vater zu'* 
den heiligen vor sime richtere 
mit zwen seintbaren' mannen, 

di nimant mit rechte'^ vor- 20 
werfin mag , der son sol sin 
vorteilt' egenes unde lenes unde 
varndis gutes unde" werlichen 
alles gutes , des he von vater 
oder von muter" erbin solde°, 25 
eweclichen, also das im wedir 
richter nochP vater nimmer 
wider gehelfin mag, das he kein 
recht zu dem selbin gute immer 
gewinnen muge. 30 

(16) Swelch® sun an sins 
vatir lip retet odir*i vrevelichen 
angrift mit wundin oder mif^ 
gevencnisse^ oder in keiner 
hande slachte* bant legit, 35 
das gevengnisse heisit^, wirt 



liMia. 1. *j elos corr. elos Ji. 

II. *) ruhrum in H: Hy vahen sich an die keyserlichen recht dy aufgesatzt sint von keyer Otten 
tind durch seyne lantherrn. ^) deeat H, et certo ubique delendum est. c) von seinem baote H. 

^) vorstoret H. ^) seinem vater vinschaft sucht H. f) er add. G. 8) uber zugat G. ^) schep- 40 

pinbaren H. ') die — mag des. H. ^) den mag man mit rechte vorteilen erbes und eigens H. 

1) redt H. 

III. *) rubrum in B: Constitutio Friderici II. aiino MCCXXXVI. Mogimtise promulgata. '') raeiitze D. 
^) vn W semper; D fere nemper. ^) der vursten rate unde mit des. W. D. ") Welch B. f) sun D, 
similia semper. 8) od' Wsaepius; odir D semper. h) by B. •) semper B. k) ^e recht B. 45 
1) verteilt sin B. °>) unde — gutes des. B. ») von muter oder von vatter B. °) sol B. p) oder B. 

i) in add. B. ') deest W. ») vangnusse B. *) aut slachte aut hande superjluum; in dehein 

bant B. 

1) i. q. bdrliclien, nianifeste. 2) His similia leguntur in Constitutiunibus pacis Riidolfi regis 

a. 1281. lul. 25. Dec. 13; a. 1287. Mart. 24; a. 1291. Apr. 8. 50 



FRIDERICI II. ('ONSTITUTIONES. 1235. Nr. 196 a. 



251 



und rehtelos ewiclilichen , alsu loli'" uikI rfchtlofi cwif^lichen, 

daz er niemer wider chonien also da» er ninier nier wider 

mag mit deheiner slahte dinge komen uiogf zu siniMu rechten. 
ze sinem rehte. 



(17) Alle die der vater nen- 
net ze zeuge vor dem rihter 
uber alle die sache die hie vor 

10 geschriben ist, die ne suhi des 
niht uber werden*^ durch mage- 
schait noh durh deheiner slahte 
dinch, sin gesten dem vater der 
warheit. Der des niht tun wil, 

15 den sol der nhter darzu dwin- 
gen, ez ensi daz er vor dem 
rihter ze den heiligen swer, daz 
er drumbe nine wizze. 

20 (18) Hat der vater dienst- 
man oder ist daz er eigen liute 
hat, von der rat oder von der 
helfe der sun dirre dinge de- 
heinez tut wider sinen vater, 

25 der hie oben geschriben ist, be- 
ziuget daz der vater uf sie, als 
hie geschriben ist, selbe dritte 
zen heiligen, die selben sint elos 
und rehtlos ewichlichen, also 

30 daz sie niemer mugen wider- 
chomen ze reht mit deheiner 
slaht dinge. E daz sie elos 
beliben und rehtelos, so muz 
der vater e haben den sun uber- 

35 wunden'^ vor dem rihter. 



(17) AUe die der vatter nie- 
met zu gezuge vor" deiu richter 
unib die sache die liit! vor 
geschriben ist, die soUent des 
nicht uber werden durch niag- 
schaft" noch durch keinerlei 
ding, sie'* gestan dem vatter 
der warhait. Der das nit tliun 
wil, den sol der richter darzu 
zwingeni, das er zu den hei- 
ligen schwere, das er darumb 
nicz wise. 

(18) Hat der vatter dien.st- 
manne oder eigen leute, von 
der rate oder helfe der sun 
wider den vatter dirre ding 
dheines begat, die hie vorn ge- 
schriben sint, uberzuget sie"" 
des der vater sclb dritte utf 
den heiligen vor sinem richter, 
die selben sint erlofi"* und recht- 
lo/3 ewiclichen, also das sie 
nimmer komen mogen zu irem 
rechten. Der vater mag aber 
uff die lutenichtes^ bereden das 
er uff den sun beredet. 



( 1 9) AUer slaht liute die ( 1 9) AUerschlechte ander lute 

des vater dienstman oder eigen die des vatters tagewerker oder 

40 nine sint, mit der rat oder mit dienstmanne nit ensint ^, mit der 

der helfe der sun wider den rat oder hulf der sun widder 



he des vor siine ridit^re vor- 
zugel ", alHP hi vor gescribin ist, 
der nelbe ist erloH' unde reclite- 
loH ewiclicheii, daH** he nimnier 
widir kumniiM niag /ii Hiine 
rechte. 

(17) Alle die dei vutir nen- 
net zu gezuge* vor dem rich- 
tere uber alle di «ache di hi 
vor geHchriben siiit, di huIii dcH 
nicht ulierig*' werdin durch iiiag- 
Hchaff noch durcii keiner liaiide" 
ding, si en gentein '' deme vii- 
tere der warheit. Der den nicht 
tun en wil, den sal der richter 
dar zu ° twingen, is en si ^ das 
he zu den heiligen swere vor 
dem richtere, das he dar umme 
nicht en wisse. 

(18) Hat der vater dinst- 
man oder eigene lute®, von der 
rate oder*^ helfe dirre dinge 
dicheins tut der son*^ wider 
sinen*' vater, alse hi vore ge- 
scriben ist, bezuget en des sin' 
vater vor sinem richtere selbe 
dritte zu den heiligen, di selbin 
sint' erlos unde rechteloa ewec- 
lichen'", das si nimmer wider 
kumen mugen zu inne rechte 
mit° dicheiner slachte dinge. 
Der vater mag aber uf di lute, 
si sin dinstman" oder eigen, 
nicht beredin mit disen dingen p, 
80 das sii erlos unde rechtelos 
sin"", he en habe is' er uf den 
son brocht*. 

(19) Aller slachte ander lute 
di des vater dinstman oder 
eigen nicht sin, mit der rate 
oder" helfe der son wider sinen "^ 



196a. I. b) windeu J/. c) uberwuden J/. 

II. •") erbloss H. ") vor dem richter iles. H. ») nianschafrt O. P) sie — warheit des. H. 

1) es si denne excideriint. ^) sie — vater des. H. ^) nichtes — ensint (c. 19) des. H. 

45 III. «) uberzuget £. v) elos D. w) also das B. ») gezugen B. y) nit des uber B. 

^) mauschaft W. D. a) glacht B. ^) gesten D. c) deeat W. D. ^) denne add. B. ^) oder 

ist er also das er eigen lut hatt B. f) von der add. B. S) der sun dirre diiig delieins tut B. 

h) deii B. i) bezuget es der B. ^) als hie vor geschriben ist add. B. 1) deesl B. ™) sin 

aolien also B.- n) ^iit _ dinge des. W. D; deheiner slacht ding B. °) dienstmann B; dinst W, D. 

50 P) mit d. d. nicht bereden B. q) daz sy do von B. ') beliben B. «) deest B. t) beiedet B. 

") mit der add. B. v) den B. 

32* 



252 



FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1235. Nr. 196a. 



vater der dinge deheinz getan 
hat. diu hie vor geschriben sint, 
uberziuget sie der vater des, als 
hie gescriben ist, der rihter, in 
des gerihte daz geschehn ist, 
sol dieselben in die aht tun 
und sol si niemer dar uz lan, 
sin gelten deni vater sinen 
schaden zwivalt. den er von ir 
rat oder von ir helfe genonien 
hat . und dem rihter sin reht. 
Hat derselben deheiner lehen 
von dem vater, daz selbe lehen 
sol dem vater ledich sin zehant. 
so er in uberwindet, und solz 
im niemer wider gelihen; oder 
lihet erz im wider, so sol er 
dem rihter sins lehens oder sins 
eigens als vil geben; oder hat 
er des niht, so sol er als vil 
silbers geben, als tiure daz 
lehen ist. 

(20) An allen disen sachen, 
die hie geschriben sint, mag ein 
igelich sentbere friman, der sin 
reht hat, dem vater, er si furst 
oder sus ein friman, helfen diz 
beziugen, swa erz weiz. 



den vattor dirre ding keins Vio- 
get*, nberzuget sie des dor 
vatter niit zwoien seniper nian- 
nen", der richter sol dieselben 
lute in die acht thun, und sol 
si niemmer mer ilaruB hissou 
bitz sie dom vattor zwifalt ver- 
gelten don scliadon, don or von 
ir rat und von ir holf genomen 
hat, und dem richter sin recht^'. 
Hat derselbe enkein lehen von 
dem vater, das sol im^* ledig 
sin ; das sol or ini niemmer 
wider gelihen; odor lihet ors 
im daruber wider, so sol ers* 
dem richter zwirnt^ als vil 
bessern^ mit anderm sinem gut. 



(20) Umb alle dise ding, die 
hie vor geschriben sint, mag 
ein iglich sempor friman^, er si 
furst oder sunst ein hoch fri- 
man'', dem vatter helfen be- 
zugen'', ob** ers wiste. Ein 
dinstman mag es auch bezugen 
mit andern dinstmannen, ein 
eigen mit sinem genossen. Die 
nidern® mogen es nicht den 
hohen'^ gehelfen. 



vater dirro ding inkein *■' tut^, 
di h\y vor gescriben sint, be- 
zugit si des der vater, alse hi 
vor gescriben is, der richter, in 
des gerichte das geschen is, sal 5 
di selbin lute^ in di achte tun 
unde sal si nimmer dar us ge- 
lasin, si en gelden dem vater 
sinen schadin zwivalt, den her'' 
von en oder von irre helfe ge- lo 
nomen hat, unde dem richter 
sin recht. Hat der selbin ichein * 
lon von dem vatere, das selbe 
lon sal dem vatere ledig sin zu 
hant'', so he en uberwindet, 15 
unde sal is im nimmer wider^ 
gelien; oder liet he's im wider, 
so sal he dem richtere sins 
eigens odir sins lenes also*^ vil 
in sine gewalt lien oder bren- 20 
gin; hat he der keins** nicht, 
so sal he im also vil silbirs 
gebin, also ture® so^ das len ist. 
(20) An allen disen sachen, 
di hi vor^ geschribin sint, mag 25 
ein iclich seinbare^ vriman, der^ 
sin recht hat, dem vatir, es si 
vorste oder sus ein hoch vri- 
man, helfin das bezugen, swenne 
he's' vor warweis^. Ein dinst- 30 
man mag is ouch bezugen mit 
andern dinstmannen, ein eigen 
man mit sinen ^ genosin , ein ™ 
gebur mit sinen genossin. Ein 
iclich vriman hilfet des ouch 35 
wol einem dinstmaime "*, ab 
he's ' weis. Ein dinstraan hilfet 
des° ouch wol deme der .sin 
undirgenosP is**. Di nideren en 
mugen's den hogern' nicht ge- 40 
helfin. 



196 a. II. t) die hie vor gesagt sint add. recte H. ") mit zwen scheppenbaren leuten H. ') gelt 
add. H. ^) dem vater H. ^) er H. y) zwir H. ^) geben H. ^) offinbar und scheppen- 

bar freier man H; oder add. O. ^) ein hoffeman H. c) zwingen G; beczeugen H. •*) pj-o ob 

ers wiste H: auf den sun. «) andem G; niden //. f) sic S; leheu O; herren //. 

III. ^) correxi; irkein W. D; deheines B. ^) getan hatt B. y) deest B. '■) lie />. ») dich- 
ein />; deheiner B. ^) so hant add. D. c) also — brengin des.-B. '^) oder hatt er des B. 

e) tSyre D. f) obnan B. «) semper B. ^) der — hat des. B. ') hes W; hez D. ^) weiz D; 

wo er das weis B. •) sinem B. m) ein — genossin des. B. ^) ein dienstman B. °) deest W. D; 
es B. P) undir genoz D. <i) deest W. D; ist B. rj hohen B 



FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. mr>. Nr. IfHJa. 



253 



(21) Ist der vater von ge- 
vanchnusse oder von siechtum 
oder von ander ehatt not darzii 
wrden , daz er ditz reht nilit 
5 gefurdern mag, so sol ez siner 
mage einer tun, und sol der- 
selbe mag bereden ze den hei- 
ligen, daz den vater ehaft not 
irret, daz er dar niht chomcn 

10 moht, und sol die not nennen; 
und swenn er daz beredet, so 
sol man ini rihten unib die 
sache an des vater stat, aln ob 
der vater da ware. 

15 (5) Der keiser hat gesetzet 
und geboten : swaz schaden 
iemen an deheiner'' slahte dinge 
gesche, daz er des selbe niht 
enreche, ern chlagez e sinem 

20 rihter, und volge siner chlage 
ze ende als da reht ist, ez ensi 
als ven*e daz er ze hant da si, 
und er ziuge, daz er durh sinen 
lib oder sin gut ez® muse tun 

25 ze not were. Swer sich anders 
richet denne hie geschriben ist, 
swaz schaden er drumbe tut, 
den sol er im zwivaltech gelten, 
und swaz schaden im geschehn 

30 ist, der sol verlorn sin, und sol 
niemer deheine chlage nah dem 
gewinnen. 

(6) Swer aber sine chlage 
volfuret, als da geschriben ist, 

35 wirt im niht geriht, und muz 
er durch not sinem viend wider- 
sagen, daz sol er tfin bi tage; 
und von dem tage so er im 
widersaget hat unz an den vier- 

40 den tag, so ne sol er im de- 
heinen schaden tun, weder an 



(21) Ist da.4 der vater von** 
ehaftiger not diiH recht nit ge- 
vordern mag , so hoI ch siner 
mage einer thun, und sol der- 
selbe mag beschweren uti" den 
heiligen, das den vatter ehaftf 
not zwinget und ** irret, und sol 
die not benenncn. W anii cr 
das gethut, so hoI inaii iiii 
richten an dea vatters sUit umb 
alle diBe sache, als ob der 
vatter selb do were. 



(5) Itein' wir setzen nnd ge- 
biten: was sache'' ieman in 
keinerlei hand dinge geschach, 
da.s er das icht reche, er clage 
es sinem richter und volge 
siner clage an ein endfe; es 
ensi dann das er sich zu not 
muBe weren sines libes und 
sines gutes. Wer sich anders 
richet ane clage, was schaden 
er sim widdersachen tut, den 
sol er im zwifaltig gelten, und 
was schaden im' von .sinen 
widdersachen vor geschehen was, 
der sol verloren .sin. 



(6) Wer aber sin clage vol- 
furt, also da geschriben ist, wirt 
im nicht gerichtet, und mul3 
er' durch not sinen vinden 
widdersachen , das sol er thun 
bi tage; und von dem tage bitz 
an den vierden" tag sol er ira 
keinen schaden thun weder an 
libe noch an gut; so hat er 



(21) Ist aber das der vatir 
von" gevencnisse odir von* 
suche oder von* andirro' ehafter 
not daa recht nicht gevordem 
mag, 80 Ral ifl siner miige einer 
tun, unde sal der" mag' be- 
redin zu "^ den heiligen, daa den 
vater ehafte not nicht lest, da» 
iii' dar* kumen mag, unde «al 
di not benennen. Unde Hwen 
he'»^ beredit, ho sal man iin 
richten uber^ di sache an" des 
vater stat, also ab der vater 
selbe da were. 

(5) "^ Wir .«ezcin unde gebiten : 
swas schadin imande an keiner 
slachte*^ dinge gesche, das he^s^ 
selbe nicht reclie, he en clage 
alrest deme ^ richtere unde volge 
siner clage zu ende, alse recht 
is, is* en si*^ also verre daH^ 
he sinen lip da unde sin gut 
notwerende si. Swer sich an- 
dirs richit den hi vor *" ge- 
schriben ist, swas schadin he 
da inne' tut, den sal he'' zwi- 
valt geldin, unde swas' schadin 
im geschiet*", der sal vorlorn 
sin, unde en sal nimmer keine 
clage da noch" gewinnen. 



(6) Swer aber sine clage 
richtit", als da vor'^ geschriben 
stef, wirt im nicht gerichtet, 
unde'" mus he durch dif not 
sinen viendin* widersagin, das 
sal he tun bi tage; unde von 
dem tage alse he im widersait 
hat denne bis an den* vierdin 
tag sal he" im keinen schadin 



196 a. I. d) dehein M. e) erz M. 

II. g) deest G. ^) zw. und des. U. ') deest recte H. ^) sachen H. ') deest O. 

™) dritten H. 
45 III. 8) vor B. t) cieest B. ") der selbe B. ^) mac D. ■»») uff B. ^) nit add. B. 

y) liez D. z) umb B. ^) an — stat des. W. D; vatters B. '') rulrrum In W. D: Dis recht is d<. 

von das sicli nimant selbe reche. <=) hande B. d) sinein B. e) jx X». f) supra lin. add. D. 

K) B sic: das er do ze hand sy und sines libes und sines gutes nutze tun ze not were. •') deest W. D. 

») er im dar umb B. ^) im add. B. 1) swaz D. «») geschechen ist B. n) dar nach B. 

50 o) volle reichet B. v) deest B. q) ist B. O go W. D. s) sinem vigende B. *) an den 

des. W. D. u) deest W. D; er B. 



254 



FRIDERICI II. CONSTITUTIONES. 1235. Nr. 196 a. 



libe noli aii gute; so hat er 
dri tage fride. Derselbe, dem 
da widersaget wirt, dern sol och 
an libe noh an gute unz an 
den vierden tag dem, der im 
widersagt hat deheinen, schaden 
tun. An swederm daz gesetzede 
gebrochen wirt, der sol fur 
sinen rihter varn und sol jenen 
bechlagen derz im getan hat; 
dem sol der rihter furgebieten 
selbe oder mit sinem boten. 
Mag sich der selbe, der da an 
gesprochen ist, niht enschul- 
digen selbe sibende sentbare 
liute vor dem rihter, so si er 
elos und rehtlos ewichliche, also 
daz er niemer muge wider 
chomen ze sinem rehte. 



(3) An swem der hantfrid 
gebrochen wirt, erziuget er daz 
zen heiligen vor sinem rihter, 
mit dem der den hantfride ge- 
machet hat und mit zwein 
andem sentbseren mannen, die 
ir reht behalten hant, daz der 
frid an im gebrochen si, der 
rihter sol jenen ze aht tun, der 
den frid gebroehen hat, und sol 
in niemer uz der aht lan ane 
des chlagers willen, oder er 
verliese die hant drumbe. Ez 
ensi als verre, daz er mit dem 
totslage den fride breche; so 
sol siner mage einer chlagen 
uber die selben getat und sol 
ez och bereden, als hie ge- 
schriben Lst, und swenn' er*^ daz 
beredet, so ne sol in der rihter 
von der aht niemer gelazen wan 
mit dem tode, und sol elos und 



dri gantze tag friden. Der selbo, 
dem" do widder saget wirt, der 
sol" auch weder an libe noch 
an gute dem, der im do widder- 
saget hat, bitz an den vierden 
tag keinen schaden thun. An 
wem difi gesetz gebrochen wirt, 
der sol vor sinen richter komen 
und sol beclagen sinen wedder- 
sachen; dem sol der richter vor 
gericht gebiten. Mag er sich 
dan vor dem richter nit en- 
schuldigen utf den heiUgen selb 
subend sempevJ' manne, so si 
er erlolJ und rechtlofJ ewiclich'', 
also das er nimraer komen 
moge zu sinem rechten. 



(3) Item"^ an wemme der 
hantfriden gebrochen wirt, ge- 
zuget er das uff den heiligen 
vor sinem richter mit dem er 
den hantfriden gemacht hat und 
zwen ander^ semper^ mannen, 
die ir recht behalten haben, das 
der friden an im gebrochen si, 
der richter sol in in die acht 
thun, der den friden geprochen 
hat, und sol in niemer u6 der 
acht laBen on des clegers willen, 
er verlise die hant darumb. 
Hat er aber den handfriden mit 
dem totschlage gebrochen, so 
sol er niemer uB der acht 
komen, wann mit dem tode, 
und sol erloB und rechtloiS 
bliben* ewiglichen. Wil aber 
der den hantfriden enpfahgen 
hatt, genem" an dem er ge- 
brochen ist, des nit gesteen, das 



tun wedor an libe noch an gute ; 
so hat he dri ganze p tage vride. 
Der selbe, dem da widersagit 
wirt, sal ouch weder an libe 
noch an gute biz^ an den vier- 5 
din tag deme, der im da wider- 
sait hat, keinen schadin tun.